Nuwe Hervorming Netwerk

deur Frances Klopper 30 Julie 2006

Vierduisend jaar van soeke na God

The mystic was back from the desert.
'Tell us', they said, 'what is God like?'
But how could he ever tell them what he had experienced in his heart?
Can God be put into words?
He finally gave them a formula - inaccurate, inadequate -
in the hope that some might be tempted to experience it for themselves.
They seized upon the formula. They made it a sacred text.
They imposed it on others as a holy belief.
They went to great pains to spread it in foreign lands.
Some even gave their lives for it.
The mystic was sad. It might have been better if he had said nothing.

(De Mellow)

Die God van ons jongtyd begin ongeloofwaardig raak

Die rede waarom ons oor die onderwerp praat is dat die idee van God al meer ongeloofwaardig begin raak vir Afrikaanssprekende Christene omdat die beeld van God waarmee hulle grootgeword het, nie meer nie bevredig nie.

Kyk ons na Michaelangelo se God in sy werk van die Skepping teen die koepel van die Sistynse kapel, sien ons min of meer hoe die God van ons jongtyd lyk. Hy is 'n wyse ou man met 'n wit baard; hy woon bokant die aarde in die hemel, omring deur engele (as ons hemel toe gaan is ons mos by die engeltjies); en hy is die skepper van die mens en alles wat bestaan. Hier skep hy Adam deur hom aan te raak.

Dié godsbeeld maak eenvoudig nie sin in ons tyd nie. Dis 'n tyd waarin ou Christelike waardes bevraagteken word en die Christelike tradisie selfs oorboord gegooi word. Kerke verloor lidmate en kerkleiers soek naarstiglik oplossings vir wat hulle as 'n krisis beleef.

Maar kritiese vrae oor God, godsdiens en die kerk is nie nuut nie. In Europa is God al met die oorgang na die 19e eeu dood verklaar en in die vorige eeu het die kerke begin leegloop.

Ons in Suid Afrika het nooit kritiese vrae gevra oor ons geloof nie. Terwyl Europa indringend oor die dinge gedebatteer het, was ons besig om oor die berge te trek en die land oop te maak. Daarom is predikante en gelowiges van vandag nie toegerus om die situasie te hanteer nie. Maar kritiese vrae is natuurlik en normaal, want godsdienste is nie statiese entiteite nie. Hulle is lewende, veranderende organismes, elkeen opgeneem in groot historiese prosesse. Nuwe religieë word uit hulle voorgangers gebore – soos die Christendom uit Judaïsme ontstaan het – of hulle raak irrelevant en sterf om plek te maak vir ander simbole wat sin gee aan die wonder en pyn van die lewe.

Die geskiedenis van 'n godheid of een of ander misterie is so oud soos die mensdom self. Kyk na die volgende toneeltjie: Grotbewoners in Wes-Europa, 35 000 jaar gelede, begrawe een van hulle stamlede. Hulle plaas die liggaam in 'n spesifieke posisie, versier dit met pigmentasie en sit sekere voorwerpe in die graf om die liggaam te vergesel op sy of haar reis na 'n onbekende bestemming. Hierdie toneel wys dat homo sapiens spirituele wesens was vanaf die oomblik toe die mens as mens herkenbaar geword het.

Die idee van God is een van die grootste menslike idees van alle tye en het in alle kulture 'n beslissende rol gespeel in die loop van hulle geskiedenis. Maar elke periode in die wêreldgeskiedenis moes opnuut 'n beeld van God skep wat vir daardie tyd en omstandighede effektief sou wees. Dit is wat ek vanmôre wil doen: Ek wil die geskiedenis van die idee van God deur die eeue in konteks plaas.

Wat is die waarde van so'n historiese kyk na die Godsidee? Geskiedenis is altyd interessant, ja, maar die eintlike waarde daarvan lê daarin dat dit ons laat besef dat “alles wat ons oor God het, deur mense gegaan het en nog steeds gaan; dat geen enkele woord oor God van iewers op 'n klaar-beskrewe bladsy aangewaai gekom het nie” (Jacobs). En omdat dit 'n menslike verhaal is, kan ons lesse en waarskuwings daaruit neem om die toekoms mee tegemoet te gaan.

Karen Armstrong se boek, A History of God (1999), is die grondteks vir ons verhaal. Sy bespreek die idee van God soos dit deur die eeue in die drie monoteïstiese godsdienste, naamlik Judaïsme, die Christendom en Islam, verstaan is. Die verhaal strek van 2000 vC tot 2000 nC waar ons vandag is. <!--pagebreak-->

In die begin

Ons verhaal begin by die antieke wêreld van die ou Nabye Ooste tussen die Tigris en die Eufraat toe mense nog gelewe het asof hulle deur kosmiese magte of gode omring was. Die natuur was die arena waar wispelturige gode teen mekaar baklei het of kinders gemaak het en so die gesteldheid van die wêreld bepaal het.

Mense kon deur mites en rituele deelneem aan die drama van die gode en hulle teen mekaar afspeel of laat saamwerk om vrugbaarheid en goeie oeste te verseker. Ons voer nog steeds rituele in nabootsing van God uit: deur te rus op die sabbat of die nagmaalbrood te breek, is vir Christene betekenisvol omdat dit in die verlede deur hulle god uitgevoer is.

Israel van die Ou Testament was deel van dié wêreld en het hulle spiritualiteit gedeel. Hoe lyk die Ou Testament se Godsbeeld?

Jahwe, die vroeë god van die Ou Testament het nie net een naam of eienskap gehad nie. Sy herkoms is teenstrydig en die skrywers van die Ou Testament is ook nie besorg daaroor nie. Daarvoor was Israel se godsdiens te pragmaties. Van Jahwe was net verwag om effektief te wees in hulle daaglikse lewe. Sy biografie is deurspek met mitologiese elemente en daar is besliste aanduidings dat hy nie die enigste god was nie, maar behoort het tot die ou Nabye-Oosterse gode-panteon.

In die voorouerverhale van Genesis (Abraham, Isak en Jakob) is hy 'n sorgsame god wat omgee vir die alledaagse nood en behoeftes van die families. Hy gee raad oor die keuse van hulle toekomstige vroue; lei hulle op hulle omswerwinge en praat met hulle in hulle drome. Maar hy is ook wispelturig. Hy verskyn aan Abraham by Mamre en belowe aan hom 'n seun, maar eis dan dat die langverwagte seun op 'n brandstapel geoffer word! In die Eksodusmite is hy 'n genadelose en partydige God wat ter wille van sy volk Israel, net die Egiptenare se eersgeborenes laat sterf. Later is hy 'n bloeddorstige oorlogsgod wat vrou, kind en dier deur die ban laat uitwis. Daar is baie voorbeelde, maar mettertyd word die mitologie rondom Israel se god minder en is daar tekens van 'n beweging na een God, 'n monoteïstiese God.

Hierdie beweging het plaasgevind gedurende 'n tyd van sosio-ekonomiese verandering wat tussen 800-200 vC oor die hele ou beskaafde wêreld, van Sjina tot Egipte, plaasgevind het. Die tydperk staan in die godsdiensgeskiedenis bekend as die Aksiale periode toe nuwe voorspoed ontwikkel het met die ontstaan van 'n handelaarsklas. Die mag van die tempel en die paleis het nou na die markplek verskuif. Soos in veranderende tye, ontstaan nuwe godsdienssisteme. Taoisme, Buddhisme en Hinduïsme. Al die godsdienste fokus nou op die uitbuiting en ongelykheid wat 'n markekonomie meegebring het. Die gedagte van monoteïsme ontstaan in Zoroastrisme van Persië en die Hebreeuse profete van Israel. Monoteïsme het altyd in stede ontstaan waar intellektuele gesprek plaasgevind het oor kwessies soos sosiale ongeregtigheid, menslike lyding en die God se rol daarin. Ons sal dit weer teëkom met die ontstaan van Islam in 600 nC.

Die een God van Judaïsme

By die profete van die Hebreeuse Bybel word God nou 'n simbool van transendente verhewenheid wat in beheer is van die geskiedenis van al die volke. Hy is nie meer betrokke by die families nie. Hy wil nie meer gedien word deur die ou rituele wat die mens terugplaas in mitiese tyd nie. Hy word gewalg deur die kultiese feeste en die offerdiens in die tempel. Soos in al die groot godsdienste van die Aksiale tyd, moes die Israeliete die innerlike betekenis van hulle godsdiens uitleef en daar word van hulle verwag om medemenslikheid in hulle daaglikse lewe te bewys. In 750 vC kritiseer Amos die uitbuiting van die armes; Hosea preek teen die nuwe sonde, afgodediens. Hy bespot die gode van ander volke en so ontstaan 'n diep onverdraagsaamheid teenoor ander godsdienste – 'n nuwe houding wat 'n kenmerk sou word van veral die Christelike en Islamse monoteïsme.

Toe kom die Babiloniese ballingskap (587-538 vC) en Jesaja van die Ballingskap (skrywer van Jes 44-50) skryf uit Babilon en verklaar Jahwe as die enigste God wat nie in menslike begrippe beskryf kan word nie.

Monoteïstiese Judaïsme is dus in diaspora (in ballingskap) gebore, omdat hy effektief was deur hoop en inspirasie aan die ballinge in hulle hopelose toestand te bied. Nà die ballingskap het die profete stil geword en sou daar nie meer direkte kontak met God plaasvind nie. Jahwe se teenwoordigheid word in terme van sy “heerlikheid” (kavod) uitgedruk. Hy is nie 'n persoonlike god nie, maar 'n krag van heiligheid in die wêreld. Rabbi Akiva het in 120 nC geleer het dat God gevind word waar liefdadigheid en menslikheid teenoor die naaste bewys word. Hy kan nie in formules beskryf word nie – elke mens moes God subjektief ervaar. Tot vandag word dogmas oor God in die Judaïsme nie voorgeskryf nie omdat dit die misterie van God sou inperk. Judaïsme was 'n godsdiens van onderdruktes wat uit ervaring van herhaalde diasporas en vervolging gegroei het.

<!--pagebreak-->

Op dié foto sien ons biddende Jode met hulle gebedsjaals en wiegende lywe by die Wesmuur in Jerusalem. Gebede word in die gleuf van die muur gedruk.

So het Jahwe van Israel, wat met tye onmenslike wreedheid aangestig het, het deur die eeue ontwikkel in die Joodse God wat sy volgelinge respek vir hulle medemens geleer het.

'n Verlosser vir die nie-Jode

Terwyl die rabbi's in Jerusalem lang redenasies gevoer het, het 'n charismatiese geloofsgeneser in die noorde van Palestina met sy loopbaan begin. Van Jesus weet ons baie min. Die eerste vollengte berig oor sy lewe was die Markusevangelie wat ongeveer 40 jaar na sy dood geskryf is. Teen daardie tyd is historiese feite deur mitiese elemente oorskryf wat meer van sy betekenis vir sy volgelinge sê as wat dit 'n akkurate biografie is.

Gedurende sy lewe het baie Jode gedink dat Jesus die Messias was, maar toe word hy soos 'n gewone misdadiger deur die Romeine gekruisig. Ten spyte van die skande van 'n Messias wat so'n dood moes sterf, kon sy volgelinge nie glo dat hulle geloof in hom misplaas was nie. Hulle het daagliks die tempel besoek, want Jesus was 'n toegewyde Jood. Na sy dood het Jesus se volgelinge besluit dat hy goddelik was, alhoewel die leer van God se menswording eers in die 4e eeu aanvaar sou word. Die Christelike godsdiens was eers nie eenvormige beweging met 'n samehangende teologie nie, maar het bestaan uit diverse gemeenskappe met uiteenlopende ideologieë uit die Judaïsme en die tradisies van die Grieks-Romeinse wêreld. En al die groepe se insette het die Christelike belydenis geskaaf tot 'n gesofistikeerde godsdiens.

Teen 235 nC was dit een van die belangrikste godsdienste in die Romeinse Ryk. In 312 nC word keiser Konstantyn 'n Christen en word die Christelike godsdiens as staatsgodsdiens verklaar. Die figuur links is van 'n goue munt met sy kop op.

Drie-eenheid: Die God van die Christendom

Rondom 320 nC ontstaan 'n hewige debat in die kerke van Egipte tot Klein-Asië wat begin is deur Arius, 'n presbiter van Alexandrië. Hy vra: 'Hoe kon Jesus God wees op dieselfde manier as God die Vader?' Hy meen dis heiligskennis om te dink dat Jesus van nature goddelik was. Arius se jong assistent Athanasius en sy biskop, Alexander, het dadelik besef dat hier ingrypende vrae oor die aard van God gevra word en dat dit in wese vrae is oor die kwessie van of Christus waarlik verlosser was. Hulle gaan Arius teë en dring aan dat Jesus waarlik in wese en essensie God was. Die kontroversie het so warm geword dat Konstantyn self ingegryp het en in 325 nC 'n sinode by Nicea, in vandag se Turkye, byeengeroep het. Die kwessie is hewig gedebatteer en uiteindelik, ook onder druk van die keiser wat die vrede wou bewaar, word die Belydenis van Nicea wat Athanasius ondersteun, deur die meerderheid onderteken. Die kerk het by Nicea 'n keuse gemaak vir die onlogiese inkarnasieleer (God se menswording in Jesus) ten spyte daarvan dat dit totaal onversoenbaar was met monoteïsme.

Maar dit is die kerkvader Augustinus (354-430) uit hierdie tyd wat vir ons die leer van die erfsonde nagelaat het. Die leer sê dat God die mensdom tot die verdoemenis veroordeel het as gevolg van Adam se sonde. Dié sonde word vir ewig deur die vrou in die seksdaad voortgesit. Maar God is genadig en deur 'n goddelike uitverkiesing word sekere uitverkorenes gered. Nie alleen het dit die mens van sy/haar seksualiteit en liggaam vervreem nie, maar die vrou tot 'n minderwaardige wese verdoem wat haar tot vandag in die kerklike tradisie benadeel.

Dit is enorme belangrike gebeure omdat die dogmas en die Geloofsbelydenis van die kerk, wat ons probleme van vandag veroorsaak het, hier geformuleer is.

Eenheid: Die God van Islam

Rondom 610 nC tree 'n nuwe godsdiens in die stad Mekka in Arabië na vore. Mekka het sopas, binne twee geslagte, ontwikkel van 'n gewone nomadiese nedersetting tot die rykste en bloeiendste handelstad in Arabië. Mohammed ibn Abdallah, die stigter van Islam, was bekommerd omdat die ou bedoeïne-stamwaardes van die inwoners besig was om vervang te word deur harde kapitalistiese waardes. 'n Etos van individualisme, kompetisie en hebsug het die plek geneem van die gemeenskapsetos van vroeër toe mense intens vir mekaar omgegee het.