A Hammer Struck At Heresy: What exactly happened at the famous Council of Nicea

What exactly happened at the famous Council of Nicea, when the Roman emperor convened some 250 quarreling Christian bishops?

by Robert Payne

It was of great importance in Christian and even in world history," wrote historian W.H.C. Frend about the first Council of Nicea.

In Christian history, the doctrine of Christ's divinity—a doctrine essential and unique to Christianity—was formally affirmed for the first time. In world history, never before had the entire church gathered to determine policy and doctrine—let alone at the bidding of the Roman emperor.

The follow article, written by the late writer and biographer Robert Payne (d. 1983), is excerpted and adapted from his The Holy Fire: The Story of the Early Centuries of the Christian Churches in the Near East (1957). Forty years of scholarship later, one can rightfully quibble about some historical details (clarifications and some updated findings are in brackets). But no other narrative conveys as well the human dimension of this critical event.

Alexander of Alexandria had called a meeting of the presbyters [priests]. According to the historian Socrates, the aging "pope" [some early senior bishops were called "papa," that is, "father"] "with perhaps too philosophical minuteness" began to lecture on the theological mystery of the Holy Trinity.

Alexander had been discussing the Father, the Son, and the Holy Ghost for some time when he was interrupted by one of the presbyters called Arius, a native of Libya. There is no evidence that Alexander was a profound theologian. He may have bumbled, and it is possible that Arius was justified in accusing Alexander of Sabellianism, a heresy that involved a belief in the unity of God at the expense of the reality of the Trinity. But in combating Alexander, Arius fell into a new heresy, for he announced, "If the Father begat the Son, then he who was begotten had a beginning in existence, and from this it follows there was a time when the Son was not."

Here, at some time in 319, the cry of the Arians—"There was a time when the Son was not"—was first heard. The words were to have an extraordinary influence on the shaping of the church. They were dynamite and split the church in two, and these words, which read in Greek like a line of a song, still echo down the centuries.

The Issue

Alexander was appalled by the new heresy and knew that desperate measures would be necessary to combat it. Once it is admitted that "there was a time when the Son was not," then a bewildering series of further heresies follows. High as he is, the Son is now infinitely lower than the Father. The words are like a wedge, splitting the monotheism of the church. Athanasius [Alexander's chief deacon assistant] saw the danger clearly, and he seems to have taken over from Alexander the task of refuting Arius.

To the credit of Athanasius, he saw clearly that the most dangerous of existing heresies was precisely the heresy announced by Arius. It was a very simple heresy. All Arius said was that if the Father begat the Son, then the Son must have had a birth, and therefore there was a time when the Son of God did not exist. He had come into existence according to the will of the Heavenly Father, and therefore he was less than the heavenly Father, though greater than man. Christ was no more than a mediator between man and God. No, answered Alexander and Athanasius; Christ is absolute God.

In our own heretical age, the dispute between Athanasius and Arius may appear to be a splitting of hairs, but it was not so at the time. The historian Gibbon was amused by the thought that Christianity almost foundered on the controversy between homoousios and homoiousios, the fate of humankind hanging on a single iota. But the difference between Christ the mediator and Christ the God is a very real one, and whether Christ is of the same substance [homo-ousios] or a like substance [homoi-ousios] to God the Father is a matter of importance to all Christians, not only theologians.

Arianism brought Christ down to earth, making him at once inferior to the Father, and more popular. Following Arius, a person could believe that Christ was no more than a great, virtuous, and superbly godlike hero. Against this conception, Alexander and Athanasius rebelled, and they seem to have been perfectly aware that the heresy had the power to destroy the church as they knew it.

Round One

Alexander seems to have behaved with patience; there were long private interviews with Arius; special prayers were offered against the emerging heresy. The clergy of Alexandria were assembled to discuss the matter, and most of them signed an urgent letter to Arius, begging him to acknowledge his heresy. Arius refused.

Alexander had no alternative but to summon a synod of the bishops of Egypt and Libya and depose Arius and his followers. Thereupon Alexander issued an encyclical, stating tersely that the quarrel had gone beyond his powers of healing, and the views of Arius were anathema. The heresy, which was to grow into an immense poisonous flower, was still only a bud, and not all its implications were visible at first. In his encyclical, Alexander explains some of the consequences of the heresy:

"The novelties the Arians have put forward contrary to the Scriptures are these: God was not always a Father … the Word of God was not always … [for] there was a time when he was not … neither is he like in essence to the Father; neither is he the true and natural Word of the Father; neither is he his true wisdom. …And the Father cannot be described by the Son, for the Word does not know the Father perfectly and accurately."

Alexander's letter, which shows signs of having been partly written by Athanasius, is a masterly summary of the heresy in its beginnings, but it suffered from one obvious fault. It was close-knit and logical. The people wanted something they could sing, and this Arius provided in abundance. "There was a time when the Son was not" became a catch phrase. There were many other catch phrases, hymns and songs, "to be sung at table and by sailors, millers, and travelers." The people took up the cause of Arius, who withdrew to Palestine and later to Nicomedia, where he was protected by the bishop. Here in a corner of Asia Minor not far from Byzantium, Arius continued to taunt the pope of Alexandria, secure in the knowledge that the people were with him.

Arius possessed other advantages. Eusebius, the bishop of Nicomedia, had friends at court and was particularly close to Constantia, the sister of Emperor Constantine. Already the evil that had begun in the church of Alexandria was running through all Egypt, Libya, Upper Thebes, Palestine, and Asia Minor.

The Emperor Steps In

Inevitably it came to the ears of the emperor, who discussed with Hosius, the saintly bishop of Cordova, what should be done to put an end to the quarrels among the sects. Like James I of England, Constantine regarded unity as "the mother of order," and he was not overmuch concerned with the theological truths at stake: he decided to send Hosius to Nicomedia and Alexandria with a letter written in his own hand, ordering by imperial rescript an end to the quarrel.

The letter—one of the most astonishing letters ever written by an emperor to priests—has come down to us in a version that shows no signs of being edited. It is hot-tempered, querulous, disjointed, and commanding. It is abundantly clear that the emperor is not quite clear in his own mind what the quarrel is about. He observes that "these questions are the idle cobwebs of contention, spun by curious wits," and he asks, "Who is capable of distinguishing such deep and hidden mysteries?" He recognizes that the contestants are well-armed with arguments, but he can make neither head nor tail of them.

The heathen philosophers did better: they quietly agreed to disagree. But these new philosophers are implacable and determined enemies of his peace. Let them make profession of their ignorance of God's ultimate purposes.

It was precisely this profession that Arius and Athanasius were unable to make. Almost in despair, Constantine concludes his letter:

"Seeing that our great and gracious God, the preserver of all, has given us the common light of his grace, I entreat you that my endeavors may be brought to a prosperous end, and my people be persuaded to embrace peace and concord. Suffer me to spend my days and nights in quiet, and may I have light and cheerfulness instead of tears and groans."

If Constantine had seriously hoped to put an end to the quarrel, he had acted too late. The quarrel was blazing furiously. "In every city," wrote a historian, "bishop was contending against bishop, and the people were contending against one another, like swarms of gnats fighting in the air."

Another historian outlined the danger even more acidly: "In former times, the church was attacked by enemies and strangers from without. Today those who are natives of the same country, who dwell under one roof and sit down at table together, fight with their tongues as if with spears."

When Hosius returned from his missions in Nicomedia and Alexandria, he was a defeated man and could only report that he could see no end in sight to the blaze that had begun when an aging pope addressed his presbyters on the subject of the Holy Trinity.

There had been bloodshed in the streets; Alexandria and Nicomedia were exchanging defiant taunts. Constantine decided to throw all his influence into the battle.

Calling The Council

He decided to call a general council, the first of that long series of church councils that ended with the Council of Trent (1545-1563). He chose as the seat of the council the small city of Nicea in Bithynia, a few miles from Nicomedia.

By Constantine's orders, 1,800 bishops were invited to attend the council. Messengers were sent to all parts of the empire with invitations. Each bishop was allowed to bring two presbyters and three slaves in his retinue; the services of the public post stations were offered free; from all corners of the empire the bishops descended upon Nicea, crowding the public roads.

It was not a good time for traveling. The eastern rivers were flooded with the rains of a late spring, and though the empire, stretching from Britain to the borders of Persia, was nominally at peace, there were marauding soldiers and bandits along the roads. Fewer than 400 bishops answered the imperial summons, but their numbers were swelled by a horde of attendant presbyters, deacons, subdeacons, and laymen.

Most of the ecclesiastics came from the East, for Europe and North Africa had not yet been corrupted by the schism. Six bishops and two presbyters represented the West. They were Hosius of Cordova, Caecilian of Carthage, Nicasius of Dijon, Domnus of Strido in Pannonia, Eustorgius of Milan, and Marcus of Calabria. The two Roman presbyters Victor and Vincentius represented the old and dying Sylvester, bishop of Rome.

From the East came bishops who had suffered persecution. There was Paul, bishop of Mesopotamian Caesarea, with his hands scorched by flames. Paphnutius of Upper Egypt, famous for the austerity of his life, had had his right eye dug out and the sinews of his left leg were cut during the Diocletian persecution. Bishop Potammon of Heraclea, who had known Antony and lived in the deserts of the Nile, had also lost an eye.

There was James, bishop of Nisibis, who wore a coat of camel's hair, and from the island of Cyprus came Bishop Spyridion, a saintly shepherd who refused to give up tending sheep even when he was elevated to the episcopate, a man who performed miracles to the delight of the Cypriots and to their further delight thundered against virginity, saying that it was right and proper that married people should enjoy themselves in bed. Then there was John, bishop of Persia, from lands outside the empire, and from the unknown north came Theophilus the Goth, a flaxen-haired Scythian from somewhere in Russia.

This motley crowd of bishops represented varying traditions of Christianity. There were sharp-featured intellectuals, men of abstruse book learning, capable of splitting hairs by the yard. There were wise old hermits who had spent the previous year clothed in rough goat hair cloaks, living on roots and leaves. There were men so saintly that it was almost expected of them that they would perform miracles during the council.

There were cantankerous men, and men riddled with heresies, and men who rode to Nicea in hope of preferment from the hands of the emperor. There were men who came peacefully, intending only to observe and then report to their flock, and there were other men determined to wage war in the council chamber.

Yet in the last instance, none of these bishops except Hosius of Cordova was to have any great and final effect upon the outcome of the conference.

Enter the Emperor

Although five separate accounts of the council have been handed down from eyewitnesses, and there are eight more accounts written by historians of the generation immediately following Nicea, we do not know exactly where the council took place, whether it was in a building specially erected for the purpose or whether it was in one of the imperial palaces.

Tradition points to a site on the edge of the lake, a vast marble hall enclosed with columns, and perhaps open to the sunlight. In the center of the hall was a throne on which a copy of the Gospels was placed, and at the far end was another throne for the emperor, carved in wood, richly gilt and set above the level of the unpainted thrones of the bishops.

In this hall, early in the morning of Ascension Sunday, while a mist was floating on the lake, the bishops awaited the arrival of the emperor. Few of the bishops had set eyes upon this emperor, who had single-handedly welded the East and West into a single empire and shown himself so devout a Christian. They waited expectantly.

At last they heard the tramp of armed guards, and then some high officers of the court, themselves converted to Christianity, entered the hall to announce that the emperor was on his way. The bishops were standing. Soon an avant-courier was seen raising a torch, the signal that the emperor was about to enter, and then like children, these bishops from Syria and Cilicia, Arabia, Palestine, Egypt, Libya, Mesopotamia, Persia, Scythia, and Europe were hushed. Human majesty in the person of Constantinius Victor Augustus Maximus was about to appear before their eyes, and in the history of the world only Octavian, who had ruled the Roman Empire during the life of Christ, had ever reigned over so vast an empire.

Constantine wore high-heeled scarlet buskins, a purple silk robe blazing with jewels and gold embroidery, and there were more jewels embedded in his diadem. He was then 51 but looked younger, enormously tall and vigorous, with a high color and a strange glitter in his fierce, lion-like eyes. He wore his hair long, but his beard was trimmed short. He had a thick heavy neck, and a curious way of holding his head back, so that it seemed not to be well set on the powerful shoulders, and there was about all his movements a remarkable casualness, so that when he strode, he gave the impression of someone dancing.

Constantine's speech

Having marched slowly across the whole length of the hall, Constantine sat in silence for a while, sitting between Pope Alexander of Alexandria and his closest ecclesiastical adviser, Bishop Hosius of Cordova. All eyes were fixed on him. Bishop Eusebius of Caesarea [or, more likely, Eustathius of Antioch] read a speech of welcome in metrical prose and then chanted a hymn of thanksgiving for the emperor's victories; then once again there was silence until Constantine collected himself, and speaking in Latin, which was still the language of the court, in a voice that seemed strangely soft and gentle for a man so commanding, he bade the bishops remember that it was the power of God that had dethroned the tyrants, and worse than any battlefield was a civil war between factions of the church.

"It is my desire," he said, "that you should meet together in a general council, and so I offer to the King of All my gratitude for this mercy that has come to me above my other mercies—I mean that there has been granted to me the benefit of seeing you assembled together and to know you are resolved to be in common harmony together."

All this was flattery, for the very purpose of the convocation was to resolve a bitter conflict, and Constantine knew well enough from the petitions he had already received from the bishops that bitterness remained.

He continued, "When I gained my victories over my enemies, I thought nothing remained for me but to give thanks unto God and to rejoice with those who have been delivered by me. But when I learned, contrary to all expectations, that there were divisions among you, then I solemnly considered them, and praying that these discords might also be healed with my assistance, I summoned you here without delay. I rejoice to see you here, yet I should be more pleased to see unity and affection among you. I entreat you, therefore, beloved ministers of God, to remove the causes of dissension among you and to establish peace."

There was now no mistaking the threat behind the words, and as though to make his threat more clear, the emperor summoned one of his attendants and silently produced the parchment rolls and letters containing complaints and petitions that the bishops had privately sent him. A brazier was set up. The emperor tossed the petitions into the flames. While they were still burning, he explained that all these petitions would appear again on the Day of Judgment, and then the great Judge of all things would pass judgment on them: for himself he was content to listen to the public deliberations of the bishops and had not even read these bitter messages sent to him.

Vicious debates in song

The conference was now open. At once the Arians and the anti-Arians were at one another's throats. Denunciation and angry accusation flew across the hall. Everyone was suddenly arguing. There was a wild waving of arms. "It was like a battle in the dark," the historian Socrates said later. "Hardly anyone seemed to know the grounds on which they calumniated one another."

Constantine had invited Arius to be present and listened earnestly when Arius explained the nature of his beliefs, and he was not particularly surprised when Arius burst out into a long, sustained chant, having set his beliefs to music. These chants and songs were sung by the people, and Arius may have thought the emperor would listen more keenly to chanting than to a disquisition on the faith:

The uncreated God has made the Son

A beginning of things created

And by adoption has God made the Son

Into an advancement of himself.

Yet the Son's substance is

Removed from the substance of the Father:

The Son is not equal to the Father,

Nor does he share the same substance.

God is the all-wise Father,

And the Son is the teacher of his mysteries.

The members of the Holy Trinity Share unequal glories

The anti-Arian bishops were appalled, closed their eyes, and put their hands over their ears. It was as though in the middle of a critical debate on the future of the world, someone interrupted with nonsense rhymes or a series of perplexing and meaningless mathematical equations.

Yet the heart of the Arian mystery was in these rhymes sung to a music employed by the Alexandrian dance bands. Arius, gaunt, white-faced, his stringy hair reaching to his shoulders, could repulse any theological argument by simply chanting one of these songs, and when Athanasius [or likely another] answered with a close-knit argument, there was consternation, for they seemed to be talking in different languages about different things, like two men from different worlds or different universes.

A stab at compromise

Probably Athanasius was standing just behind Pope Alexander, and therefore very close to the emperor. We know that he attracted the emperor's attention, but it was not Athanasius who resolved the issue. It seems to have been Hosius who announced that the simplest way of reaching agreement would be to draw up a creed.

The first creed presented to the council was written by 18 of the Arian bishops. Couched in scriptural language, this creed stated the Arian position so offensively that bedlam broke loose when it was solemnly presented to the attention of the bishops.

At this point, Eusebius of Caesarea suggested a creed that he had first heard as a child, an astonishingly beautiful creed that was to form the basis of the creed finally adopted. Eusebius was careful to say he advanced this creed only because he believed divine things cannot be fully expressed in human language: it was not perfect, but it was as close to perfection as he ever hoped to reach. This creed read:

We believe in one God, the Father Almighty, maker of all things visible and invisible,

And in one Lord Jesus Christ, the Word of God, God from God, Light from Light, Life from Life, the only begotten Son, the Firstborn of every Creature, begotten of the Father before all worlds, through whom also all things were made.

Who for our salvation was made flesh and lived among men, and suffered and rose again on the third day, and ascended to the Father, and shall come again in glory to judge the quick and the dead.

And in the one Holy Ghost.

Believing each of them to be and to have existed, the Father, only the Father, and the Son, only the Son, and the Holy Ghost, only the Holy Ghost. …

This creed the emperor accepted, and the Arians, seeing in it nothing that specifically destroyed their position, would have accepted it if their opponents had not seen that this creed failed in any way to resolve the conflict. It was necessary to state the creed in such a way that the Arians would be forced to deny their essential tenets.

Pope Alexander discussed the matter with Hosius. Constantine, turning against the Arians he had previously favored, suggested that Christ should be defined as homoousios—one in essence with the Father—and this definition should be included in the creed. The orthodox bishops were gaining strength.

A new creed, formed by patching together the old creed and a new, more vigorous statement of the anti-Arian position, was finally announced by Hosius on June 19. It read:

We believe in one God, the Father Almighty, maker of all things visible and invisible.

And in one Lord Jesus Christ, the Son of God, begotten of the Father, only begotten, that is, from the substance of the Father, God from God, Light from Light, very God from very God, begotten not made, of the same substance as the Father, through whom all things were made, both things in Heaven and things in earth; who for us men, and for our salvation, came down and was made flesh, was made man, suffered and rose again the third day, ascended into Heaven, and shall come to judge the quick and the dead.

And in the Holy Ghost.

And those who say "There was a time when he was not" and "He did not exist before he was made" and "He was made out of nothing" or those who pretend that the Son of God is "of another hypostasis or substance" or "created" or "alterable" or "mutable," the Catholic Church anathematizes.

In this form, the Nicene Creed left much to be desired. It was tortured, blunt-edged, without poetry or rhythm, and without the nobility of the creed of the church of Palestine. But many words that gave a living significance to the original creed—"the Word of God," "the Firstborn of every creature," "begotten of the Father before all worlds"—were in fact deliberately omitted to show that the triumphant Alexandrians would allow no compromise, no loophole for the Arians and were bent on avoiding all misunderstanding.

Poetry From Chaos

In its original form, the Nicene Creed was a weapon: it was to become a more sublime article of faith in time, when poetry and ornament and a less abrupt rhythm were fashioned for it by the simple process of adding words. These words, which gave depth and resonance to the Creed, were added at the Council of Constantinople in 381, and finally approved at the Council of Chalcedon in 451. Then the second clause came to read:

And in one Lord Jesus Christ, the only-begotten Son of God, begotten of the Father before all worlds, Light from Light, very God from very God, begotten not made, being of one substance with the Father, through whom all things were made; who for us men and for our salvation came down from the heavens and was made flesh of the Holy Ghost and the Virgin Mary, and was made man, and was crucified for us under Pontius Pilate, and suffered and was buried, and rose again on the third day according to the Scriptures, and went up into the heavens, and sits on the right hand of the Father, and is to come again with glory to judge the quick and the dead, and of his kingdom there shall be no end.

So there came about by the slow process of trial and error, as a poet will substitute a new word to a line or resurrect a word used formerly, continually revising his rhythms, an astonishingly beautiful summary of the Christian faith, such a summary as might have come full-grown from the mind of one of the apostles.

But in fact this statement of faith came about arduously and slowly, after many bitter contests and many subtle dialectical quarrels, and in the version accepted by the West, there were to be more changes. The words "God from God," omitted in the original creed of the church of Constantinople, were restored, and there were still more alterations in the coda, for in time the anathemas against Arianism lost their force. No one reading the Western version of the Nicene Creed today need remember that it was originally a hammer struck at heresy.

But the heresy remained. All Athanasius's diatribes, and all the decisions of the council, were powerless to prevent it. Later Athanasius was to write to the Emperor Jovian, saying that Nicea was the occasion for a public proscription of every heresy. For a while he believed that "the Word of the Lord, which was given at the Ecumenical Council of Nicea, remains for ever." He had good reason to believe that he had won a resounding success.

Constantine had been won over. Arius was publicly anathematized. According to the historian Socrates, Constantine issued an imperial rescript ordering that all the books of Arius should be burned "so that his depraved doctrine shall be entirely suppressed and so that there shall be no memorial of him left in the world." The punishment for concealing any book compiled by Arius was death!

Yet some 54 years later, when Gregory Nazianzus was summoned to Constantinople, he found only one small congregation in the city that had not become Arian. In the end, Arianism was to die, and largely as the result of Athanasius's enduring statement of the orthodox doctrine. But in spite of the anathemas, it was still a living force in the land.

Closing Banquet

The council came to an end on July 25 with a solemn banquet attended by the emperor.

They had deliberated for nearly seven weeks, not only about the Arian heresy. An Arabic translation of the canons discussed at Nicea, found in the sixteenth century, shows that they debated on 84 subjects, ranging from the date of Easter (they set the day as the first Sunday, not coinciding with the Passover, after the first full moon following the vernal equinox) to determining whether the clergy could marry (the clergy were enjoined to marry before ordination, but not afterward).

Now exhausted, the bishops prepared to make their way homeward. The last speeches had been made. There remained only the ceremonial leave-taking at the banquet, with the emperor sitting at a table in the midst of them. Constantine, stiff with purple, gold, and precious stones, was in good humor. He complimented Athanasius, gave presents to the bishops he favored, and at one point he summoned the unregenerate Bishop Acesius, who possessed a singular regard for the Novatian heresy, which held that only God had the power to pardon sins and that anyone who commits sin after baptism must be permanently refused Communion.

Constantine reminded Acesius that the doctrine of the church was now finally established. Acesius made a long speech in defense of his puritan interpretation of the Scriptures.

Constantine guffawed, "Ho, ho, Acesius! Now plant a ladder and climb up to heaven by yourself!"

And sometime later, Constantine summoned the saintly Bishop Paphnutius and kissed the empty socket, and pressed his legs and arms to the paralyzed limbs, and he was especially gentle to all the other bishops who had suffered under the persecutions.

Then the bishops went out through a line of imperial bodyguards with bared swords. The council was over.

From "The Holy Fire: The Story of the Early Centuries of the Christian Churches in the Near East" (1957). Copyright © 1996 by the author or Christianity Today International/Christian History magazine.

BOEDDHISME IN ’N NEUTEDOP

 Johan Booyse

1.   Inleiding

Laat ek ter inleiding my kaarte op die tafel sit: ek is nie ’n Boeddhis of aanhanger van Boeddhisme nie; ek gee myself ook nie uit as ’n kenner daarvan nie. Bronne wat ek geraadpleeg het sê dis onmoontlik om ’n “kenner” te wees tensy mens in volle oorgawe aan Boeddhistiese praktyke deelneem.

Hoe het dit dan gebeur dat ek vandag hier staan? As lid van Sakkie se maandelikse besprekingsgroep het ek onlangs die werk van John Macquarrie, Mediators between Human and Divine, bestudeer. Dit was my taak om die hoofstuk oor Boeddha te bestudeer en vir die groep voor te dra. Hierdie praatjie is die gevolg daarvan.

Tog verdien Boeddhisme aandag – in die advertensie vir vandag se byeenkoms het ek geskryf:  ’n Kenmerk van die 21ste eeuse samelewing is verskeidenheid. Op elke lewensterrein kom mense met uiteenlopende kenmerke, oortuigings, ingesteldhede en belangstellings al hoe meer met mekaar in aanraking. Hoewel verskeidenheid dikwels lei tot konflik, kan dit ook ’n heilsame uitwerking hê. Die voorwaarde is egter dat alle betrokkenes meer van mekaar moet probeer te wete kom, mekaar moet probeer verstaan en mekaar in ’n gees van verdraagsaamheid en samewerking moet aanvaar. Dit geld ook vir menslike interaksie op godsdienstige terrein: die beginpunt vir die vreedsame naasbestaan van Moor en Mohammedaan, is kennis van mekaar, hoe oppervlakkig dit ookal (aanvanklik) mag wees. Teen hierdie agtergrond is dit sinvol vir mense wie se wortels in die Christelike tradisie geanker is, om ook iets meer van ’n ander groot wêreldgodsdiens, naamlik Boeddhisme, te wete te kom. Dit is die doel van hierdie voordrag: ’n inleidende kennismaking met die Boeddha-figuur, die oorsprong en ontwikkeling van Boeddhisme en die basiese leerstellings van hierdie godsdiens. Dit is veral die raakpunte tussen Christenskap en Boeddhisme wat dikwels tot gesprek en nadenke kan lei.

2.   Die Boeddha-figuur

Hoe weet ons van hom wat ons weet? Geskrifte oor Boeddha en oor Boeddhisme het eers 400 jr na sy geboorte ontstaan. Daar bestaan drie soorte geskrifte: kanoniek (ooreenkomstig kerklike wette; geskryf onder ingewing van Heilige Gees), kommentare en pseudo-kanonieke werke. Net soos in die geval van die Bybel bestaan daar onsekerheid of dié werke woorde VAN of OOR Boeddha bevat. Onlangs is van die vroegste geskrifte in Pakistan (naby Taxila, suid-wes van Islamabad) ontdek. Dele daarvan is op boombas geskryf en dateer uit die 1ste eeu nC. Dis vergelykbaar met die Dooie See rolle in die geskiedenis van die Christendom.

Boeddhisme behels ’n persoonlike belewenis van waarheid – onafhanklik van die Boeddha-figuur. Dit is nie belangrik of daar inderdaad ’n historiese Boeddha was nie. Oorlewering en legendes oor Boeddha bevat egter verhalende beskrywings van die aard en vorm van sy geestelike reis.

Volgens oorlewering was die boeddha waaruit Boeddhisme ontstaan het, die seun van Gautama: Siddhartha. Dié naam beteken “afstammeling van Gautama wat altyd sy doelstellings bereik”. Hy is ook  bekend as Sakyamuni Boeddha, die wyse/verstandige. Hy was ’n gewone mens wat self geen aanspraak gemaak het op ’n goddelike oorsprong nie.

Geleerdes verskil oor die datum van Boeddha se geboorte, maar konsensus bestaan daaroor dat dit sowat 40 jaar aan die een of ander kant van 500 vC was. Hy is in Lumbini, Kapilavastu, Nepal gebore. Ter oriëntering: waar is Nepal? Aan die voet van die Himalaya gebergte in die noorde van Indië.

Boeddha se menslike aard is bedek deur verskeie lae legendes – soos die meeste ander bemiddelaars tussen mens en God/god. Boeddha se pa (koning Suddhodana) was die raja  (regeerder/leier - lid van ’n aristokratiese stryderskaste, naamlik die kshatriya kaste) van die Sakya stam. Sy ma was koningin Maya(devi). Sy is die “Godin van Illusie” (devi) genoem omdat sy so mooi was dat ’n mens dit kwalik kon glo. Na bewering het Siddhartha Gautama uit die hemel in die moederskoot neergedaal; ten volle bewus van sy eie identiteit en roeping. Gedurende die nag waarop koningin Maya bevrug is, het sy gedroom ’n wit olifant het haar baarmoeder binnegedring.

In Indië was dit tradisie om in die koninkryk van die vrou se eie pa geboorte te skenk. Op pad soontoe is Siddhartha onder ’n immergroen boom gebore. Daar was geen bloed, slym of ander uitskeiding teenwoordig nie. Volgens legendes kon Boeddha ook onmiddellik praat en minstens 7 meter ver loop! Sy ma is kort na die geboorte oorlede. (Die gebeure rondom Boeddha se geboorte herinner nogal aan die stal te Bethlehem.)

Na sy geboorte het Asita (’n wysgeer) voorspel dat Siddhartha ’n asketiese swerwer sou word (dit is iemand wat hom onthou van sinlike genietings en byvoorbeeld deur selfkastyding streef na volmaaktheid) en dat hy as ’n boeddha sou eindig (afgelei van die Sanskrit woord budh; ’n werkwoord wat beteken om te ontwaak/begryp/ken). ’n Boeddha (let op onbepaalde lidwoord) is iemand wat getransformeer is, wat wéét, wat realiteit van drome kan onderskei. Boeddha is ’n titel, nie ’n naam nie. Dis ’n soortnaam, nie ’n eienaam nie. Daar was reeds baie boeddhas en daar sal nog baie wees. Aanhangers van Boeddhisme streef daarna om ’n boeddha te word. Ons moet dus onderskei tussen boeddha en Boeddha. Let op die ooreenkoms met die christelike tradisie: Christus is ook ’n titel, naamlik gesalfde (Hebreeus = messias). Beide Adamantius en Luther het na mense as christusse verwys. Nes Jesus, is Boeddha ook tot eienaam verhef en het hy redder geword.)

Nietemin, as sy pa wou hê Siddhartha moet hom opvolg, (so het Asita gesê), moes hy verseker dat Boeddha tuis bly. Sy pa was ontstig deur die voorspelling: hy wou nie sy seun as geestelike sien grootword nie. Eerder moes hy deel in die voorregte wat Suddhodana self geniet het. Gevolglik het die koning vir Siddharta probeer tuis hou. Hy het vir hom ’n liefdeskamer laat bou, dié met erotiese kuns versier en vir Siddhartha meisies van die nag beskikbaar gestel. Die jongman se lewe het om sinlike plesier gewentel. Dis ironies dat juis die prostitute hom van die lewe buite die paleis vertel het. Terselfdertyd het sy pa gepoog om hom in alle opsigte deeglik te laat oplei. Daar word beweer dat hy aan al die tradisionele kunste en wetenskappe van sy tyd, 64 verskillende tale, wiskunde, vegkuns en boogskiet blootgestel is. Daar word wonderlike stories oor Boeddha se jeug vertel. Volgens legendes het hy onder meer, na aanleiding van die vakke wat hy bestudeer het, gesê: “Met die boog van mediterende konsentrasie sal ek die pyle van wysheid afskiet en die tier van onkunde in lewende wesens van kant maak”. Daarna het hy ’n pyl afgeskiet wat deur vyf ystertiere en sewe bome getrek het.

Siddhartha is liggaamlik as volmaak beskou. Die vet beeldjies wat van hom gemaak is, het te doen met wat in ’n bepaalde kultuur as “mooi” beskou word. In werklikheid, so word beweer, was hy die toonbeeld van skoonheid. Geen wonder dat Fibonacci dikwels ’n rol speel by voorstellings van Boeddha nie.

Op 16-jarige leeftyd is Siddhartha met Yasodhara getroud en kort daarna het hy by haar ’n seun, Rahula, verwek. Soos die gebruik van daardie tyd was, het hy ook meer as een vrou gehad. Daar bestaan interessante verhale oor hierdie huwelik - hoe Siddhartha vir Yasodhara gekies het en oor haar ingesteldheid jeens hom (haar nederigheid en bewondering vir haar man - veral laasgenoemde houdings laat ’n mens nogal dink aan sommige vroue in die Bybel). Toe Siddhartha byvoorbeeld Kapilavastu besoek het, het Yasodhara geweier om op eie inisiatief haar man te ontmoet: "Surely, if I have gained any virtue at all, the Lord will come to my presence.“

Eendag wou Siddhartha die paleis verlaat en ’n park besoek. Die koets (die rytuig van die gode) is ingespan. Dis toe dat die (oud-Indiese, Hindu) gode besluit het: “Die tyd van verligting is naby; gee hom ’n teken”. Die gode verskyn toe aan hom in die vorm van ’n ou, tandelose man. “Wat is dié?”, vra Siddhartha aan die koetsier. “Almal word oud”. “Droewig is geboorte”, sê Siddhartha en diep geraak deur ouderdom is hy terug paleis toe. Dié toneel het homself nog drie keer afgespeel: elke keer het Siddhartha iets anders raakgesien wat hom ontstel het: ’n siek man met geswolle buik en oortrek met vlieë en vullis; ’n lyk wat deur bedroefde familie in die strate rondgedra is; ’n swerwende geestelike wat homself van die wêreld probeer afsonder het. Hierna het koetsier hom tot ’n lewe van selfverloëning gewend.

Op 29-jarige ouderdom het Siddhartha besluit om die koetsier se voorbeeld te volg. Onthou dat sy pa hom as’t ware gevange gehou het. Op die dag van die groot selfverloëning is hy toe skelm, sonder sy vrou en kind, die paleis uit. Hy het op sy perd ontsnap – die hoefgeklap is na bewering deur die gode gedemp sodat hy die wagte kon ontglip.

By die stadspoort het hy die verleier Mara (die ekwivalent van Satan) teengekom. Lg. het belowe om hom ’n groot koninkryk te gee as hy van sy planne sou afsien. Siddhartha het geweier. Daarna het Mara hom die res van sy lewe met allerlei versoekings gevolg – die magte van die bose het hom aangeval – enigiets wat hom aangeraak het (koperspiese, vlammende swaarde, swepe en hake) het in blomme verander. Toe het die dogters van Mara probeer om hom te  verlei – Siddhartha was egter ongesteurd. (Hierdie gebeure herinner aan die versoeking van Jesus.)

Soos reeds aangedui, was Siddhartha Gautama diep geraak deur pyn, lyding, ouderdom, siekte en dood. Hy het onder ’n jamboes-boom gaan sit – die boom van verligting (’n tropiese boom met geel-groen eetbare vrugte wat tot 9m lank kan word). Daar het hy bekend geword as Bodhisattva  (die een wat bestem is om ’n boeddha te word). Hy het dikwels gemediteer. Hy het twee keer by godsdiensonderwysers (Arada Kalama en Udraka Ramaputra) sielerus probeer vind, maar was telkens teleurgesteld. Daarna het hy, vergesel van vyf dissipels (Sariputta, Mahamoggallana, Mahakasyapa, Ananda en Anuruddha), probeer om in buitengewone eenvoud te leef en deur uiterste fisiese ontbering rus vir sy gemoed te vind. Mettertyd het sy dissipels hom verlaat. (Sien u die ooreenkoms met Jesus se geestelike stryd en die dissipels wat Hom verlaat het?)

Op 35-jarige ouderdom het hy finale verligting beleef. Dit het bestaan uit drie nagwake (waarin hy geworstel het met sy eie oorsprong, naamlik dat elke nuwe bestaan bepaal word deur die goeie en slegte van ’n vorige lewe (karma); en die vernietiging van sinlike begeertes (asavas) die vernietiging van ’n bestaansverlange; ’n strewe na verlossing van onkunde). Die nagwake is gevolg deur vier fases van beswyming waarin hy op eie houtjie sy eie begeertes en bose gedagtes oorkom en uiteindelik sielerus gevind het. Daarna het hy besef hoedat hy arahat (nie-terugkerende) geword het wat by sy dood na nirvana sou gaan en nie weer hergebore sou word nie. Deur middel van hierdie proses het Bodhisattva Boeddha geword - met Mara op sy hakke! Sy eerste versoeking as Boeddha was om die kennis en ervaring wat hy opgedoen het, vir homself te hou. Hy het egter besef dat hy dit moet oordra. Let op hierdie doen-dit-self weergawe van verlossing. Vir volgende 4 dekades het Boeddha deur gehuggies in Indië geloop en preek. (Hierdie besondere versoeking deur Mara herinner ’n mens nogal sterk aan die sendingopdrag van Christene.)

Boeddha het dadelik die vyf dissipels wat vroeër genoem is, gaan opsoek en hulle geleer van die vier edele waarhede wat ek netnou sal bespreek maar wat ook herinner aan die tien gebooie. Later het nog vyf dissipels bygekom: Upali, Subhoti, Rahula, Mahakacanna en Punna. (Tien dissipels soos die tien van Jesus?) Saam het hulle die eerste kloosterorde, genaamd Sangha, geskep en ’n ingewikkelde stel reëls vir die orde geformuleer. Voorbeelde van hierdie kloosterreëls is die volgende: ’n Monnik sal nie sy onderkleed soos ’n olifantslurp om hom draai nie. ’n Monnik sal nie tussen huise rondspring nie. ’n Monnik sal nie phuphuphu-geluide maak wanneer hy eet nie. Tensy ’n ramp dreig, sal ’n monnik nie in ’n boom hoër as die lengte van ’n man klim nie. ’n Monnik sal nie onderrig verskaf aan iemand wat op ’n olifant sit en gesond is nie.

Boeddha is op 80-jarige ouderdom dood. Volgens geskrifte het Boeddha aangekondig dat hy parinirvana (’n finale onsterflike toestand) gaan bereik en sy aardse liggaam gaan verlaat. Daarna het hy ’n laaste maaltyd geniet wat ’n grofsmid, Cunda, hom aangebied het. Hy het dodelik siek geword en toe vir Ananda beveel om Cunda gerus te stel dat dit nie sy kos was wat vir Boeddha siek gemaak het nie. Die presiese aard van die kos is onbekend – daar het later ’n groot stryery onder monnike uitggebreek oor wat dit was: vark; sampioene of knolswam? Voor sy dood het Boeddha sy dissipels beveel om geen leier te volg nie - slegs volgens sy voorskrifte te leef. (Laat dit u nie dink aan die laaste avondmaal by die Jesus-verhaal nie?)

Toe het Boeddha op sy sy gaan lê en sy kop gestut. Die voëls het stil geword, die wind het gaan lê, bome het hul blare afgegooi en op die oomblik van sy dood het die aarde gebewe en vuurballe het uit die lug geval. Daar was donderslae, stormwind en duisternis oor die aarde. Die water in die riviere het begin kook. (By Jesus het die voorhang geskeur en daar was ook duisternis oor die aarde.)

3.   Oorsprong en ontwikkeling van Boeddhisme

Kort na Boeddha se dood is ’n belangrike Boeddhistiese vergadering onder leiding van Mahakasyapa (een van die tien dissipels en vandag geëer as stigter van Zen-Boeddhisme in Sjina en Japan) te Rajagriha (vandag Rajgir) gehou. Die doel daarvan was om die leerstellings van Boeddha op te teken en verdere kloosterreëls te formuleer. Ananda (nog een van die dissipels en na bewering die enigste wat al Boeddha se leringe/voordragte woordeliks kon herroep) is opgeroep om oor sy gesprekke met Boeddha verslag te doen. Upali (nog ’n dissipel) moes weer met die reëls behulpsaam wees. Dié inligting het die basis van die Tripitaka, die standaard tekste waarop Boeddhisme gebou is, naamlik die Vinaya, Sutras en die Abhidharma, gevorm.

Maar, soos in die geval van byna elke ander stigter van ’n groot godsdiens in hierdie wêreld, was Boeddha lank reeds dood voordat sy volgelinge oor die betekenis van sy lewe en leringe begin stry het. ’n Tweede B Vergadering is ongeveer ’n eeu later te Vaisali gehou om die twis wat oor dissiplinêre kwessies onder monnike uitgebreek het, te besleg.  Tydens die Tweede Vergadering het ’n ortodokse minderheid die meerderheid as ketters verklaar en Boeddhisme in twee groot kampe verdeel: Hinayana (“die uitsluitende weg”) en die meer liberale groepering Mahanayana (“die uitgebreide weg”). (Sien u ’n ooreenkoms met die ontwikkeling van die Christendom?)

Hierna is nog twee belangrike vergaderings gehou, hoofsaaklik om “afvallige monnike” uit te werp en Boeddhistiese bedrywighede in ander lande te bevorder.

Onthou dat die eerste Boeddhistiese geskrifte eers sowat 300-400 jaar na B se dood verskyn het - monnike het veel bygevoeg om hom beter voor te stel. (Dit laat ’n mens nogal aan die geskrifte van Paulus dink, of hoe?)

Boeddhisme het in Indië onder die konings floreer, veral onder koning Ashoka tydens die 3de eeu nC. Sy heerskappy is deur menslikheid gekenmerk. Hospitale is vir mens en dier geskep; waterputte oraloor gegrawe; ’n verdraagsaamheid teenoor alle godsdienste het bestaan. Ashoka se invloed het daartoe gelei dat Boeddhisme in byvoorbeeld Sri-Lanka, Sirië en Griekeland bekend gestel is. (Dit laat ’n mens ’n bietjie aan Konstantyn die Grote en die Christendom dink, nie waar nie?)

Boeddhisme was teen die kaste-stelsel in Indië gekant. Dit was altyd in stryd met die sosiale organisasie van die tyd. Vanaf die 9de eeu was daar ’n afname in belangstelling in Boeddhisme vanweë die samesmelting daarvan met Hindoeïsme. Teen die 11de eeu het Moslems die land binnegeval en almal verplig om die “een god” van Islam te aanbid. Teen die 13de eeu het Boeddhisme in Indië grootliks verdwyn.

Intussen het elemente van Boeddhisme na Sjina versprei – in aanraking gekom met Confucianisme en Taoisme – vermeng – nuwe skakerings van Boeddhisme ontwikkel. Die groepering met die grootste invloed was die Zen-Boeddhisme. Gedurende die 6de eeu het Zen-Boeddhisme na Japan versprei en alle aspekte van die Japannese kultuur beïnvloed. Dit is vandag steeds baie sterk; steeds besig om by ’n nuwe orde aan te pas. Gedurende die 8ste eeu het die meer gesentraliseerde vorme van regering in Japan en Korea tot ’n uitbreiding van Boeddhisme gelei. Hoewel ’n skatting moeilik is vanweë gebrek aan ’n formele Boeddhistiese organisasie, word beweer dat daar vandag nagenoeg 375 miljoen volgelinge van Boeddha wêreldwyd bestaan.

Inhoudelik het B in drie geografies onderskeibare vorme ontwikkel: Suidelike – Theravada Boeddhisme (suid-oos Asië, Tailand, Burma, Sri Lanka, Kambodja); Oostelike – Mahayana Boeddhisme (Sjina, Japan, Viëtnam, Korea, Tibet, Mongolië, dele van Rusland), en Tibetse Boeddhisme – Lamaïsme (geïsoleerd in Tibet).

Boeddha en Boeddhisme vervul ’n belangrike rol in baie godsdienste van die wêreld. Gautama Boeddha word bv. as ’n god vermeld in Hindoeïsme.  Die Sjinese beskou hom as ’n inkarnasie van Lao-Tsu. In Japan word Amaterasu, die songodin, as ’n inkarnasie van Boeddha voorgestel. In Sikhisme is die god Vishnu, Boeddha in nuwe gedaante. Die Moslem-gemeenskap erken Boeddha as ’n profeet. In Arabies bestaan daar ’n verhaal oor die koning wat monnik geword het en in die Grieks Ortodokse kalender is vir Boeddha ’n plekkie ingeruim. Die verhaal van die koning wat monnik geword het, word ook in die Joodse godsdiens as "Die prins en die een van Nasaret” (Ben-Hamelekh Vehanazir) vertel. In die Bahái geloof word Boeddha geklassifiseer as ’n “manifestasie van god” – die titel van belangrike profete.

Vir eeue lank het Boeddhisme betreklik min verander totdat daar in die 20ste eeu ’n oplewing gekom het. Ironies genoeg het hierdie oplewing gekom vanweë Christene se belangstelling daarin: Christene het vertalings van die oorspronklike bronne vereis. Dit het gelei tot ’n heroorweging van die Boeddhistiese erfenis. Die groei in die Westerse wêreld is waarskynlik aan nie-dogmatiese aard, rasionaliteit, uitdaging tot persoonlike verandering van Boeddhisme te danke – almal aantreklike eienskappe vir ’n diverse, post-moderne samelewing. Soos ’n mens uit die Nan Hua Boeddhiste tempel naby Johannesburg kan aflei, het Boeddhisme ook in Suid-Afrka posgevat.

4.   Basiese leerstellings van hierdie godsdiens/filosofie:

Eintlik is dit verkeerd om van “hierdie godsdiens” te praat, want dit is nie ’n stelsel gekenmerk deur geloof in en diens aan ’n bonatuurlike wese nie – eerder is dit ’n filosofie waarvolgens die menslike bestaan bevorder kan word deur van die ware skoonheid van die werklikheid kennis te neem.

Van die gevolgtrekkings waartoe Boeddha onder die boom van verligting gekom het, is dat menslike bestaan deur drie sake gekenmerk word, naamlik dat (1) alles in ’n staat van verandering verkeer, (2) omdat niks permanent is nie, is alles onbevredigend en (3) menslike wesens ook nie ’n permanente siel het nie. Voortvloeiend hieruit het hy sy 4 edele waarhede geformuleer. (Let op in watter mate Boeddhisme ’n soort intellektuele, godsdiens met “logiese” argumentasie is – nie op emosies gebaseer nie.)

Ons kan nie seker wees van die egtheid van die woorde wat aan Boeddha toegedig word nie. Die kern van sy leringe omvat egter die vier edele waarhede waarvan Boeddha sy dissipels geleer het en waarna ek vroeër verwys het. Die eerste hiervan is: (1) die lewe is pynlik, gevul met hartseer, verwerping en dood. Sommige bronne stel dit baie kras: “Life’s a bitch (then you die)!”. Eintlik swem ons slegs na wat ons glo die strand is, na wat ons dink die antwoord op ’n probleem is, net om weer met ’n nuwe probleem gekonfronteer te word. Ons hoop voortdurend op veiligheid, vrede en geluk, maar bereik dit nooit. Dit hou ons vir ewig aan die swem.

Die daaropvolgende edele waarhede spruit almal voort uit die eerste, naamlik dat die lewe pynlik is. (2) Die oorsaak van die pyn is geleë in die mens se verlange na wellus/sinlikheid en bestaansekerheid en (3) die opheffing van die pyn kan slegs plaasvind as die mens van al hierdie begeertes afstand doen.

In hierdie verband was dit vir my interessant om te hoor wat die voorste gholfspeler in die wêreld onlangs te sê gehad het nadat sy huweliksontrou op die lappe gekom het: “I was raised a Buddhist, and I actively practiced my faith from childhood until I drifted away from it in recent years. Buddhism teaches that a craving for things outside ourselves causes an unhappy and pointless search for security. It teaches me to stop following every impulse and to learn restraint. Obviously, I lost track of what I was taught.” (Tiger Woods, 19 Februarie 2010) – ’n baie mooi samevatting van Boeddhisme behels.

Die vierde edele waarheid is dat die weg na die strand, na ’n opheffing van pyn, agtvoudig is: Meditasie vorm die basis van Boeddhistiese praktyke – ’n mens moet leer om van alle gedagtes en fantasieë afstand te doen wat ervaring van wie en wat onsself is, blokkeer. Deur middel van meditasie leer ’n boeddhis om stil te word en te fokus op die agt “regte” dinge. Hierdie agt stappe verteenwoordig die weg na bevryding. ’n Mens moet fokus op die regte (“korrekte”) (1) beskouinge (die leer van die 4 edele waarhede); (2) bedoelings (vrywees van sinsgenot, kwade gedagtes en wreedheid); (3) woorde/uitsprake (nie lieg of vals wees nie, vermyding van ligtelikheid); (4) handelinge (goedheid/meelewing eerder as moord, diefstal, seksuele losbandigheid); (5) lewenswyses (verdien daaglikse brood op eerlike wyse - dryf nie handel in wapens, lewende wesens (mense en diere), vleis, drank of gif nie); (6) pogings/probeerslae (gebruik energie om versoeking en kwaad te vermy); (7) bewussyn/ingesteldheid (bewustheid van eie gedagtes en liggaam); (8) konsentrasie (gerig wees op bereiking van Nirvana via regte meditasie).

Boeddha se 423 (morele en godsdienstige) leerstellinge is vervat in die werk, Dhammapada (Pad van deug). Die Dhammapada is nie ’n hegte, welberedeneerde verhandeling nie. Dit bestaan grotendeels uit losse uitsprake wat ter wille van verstaanbaarheid in vier groepe gerangskik kan word, naamlik uitsprake van Boeddha (1) vergelykbaar met dié van Jesus; (2) oor die mens en sy bestemming; (3) oor homself en sy verhouding met ander gode en die mens; (4) oor God, gode en die allerlaaste/uiterste/finale werklikheid. Die kern van sy leer is egter: “All that we are is the result of what we have thought. Think Love, Be Love”.

In Boeddhisme val die klem sterk op denke en intellektualisme. Hy begin nie nuut nie, maar bou op die standpunte van die Indiese godsdienstradisie, bv. die idee dat die siel na die dood in ’n nuwe liggaam hergebore word en dat die aard van wedergeboorte deur die goed of sleg van ’n vorige lewe bepaal word. Net soos in die meeste ander godsdienste is dit onseker waar Boeddha se eie leerstellings en dié van sy volgelinge ineen loop. Wat ons wel weet, is dat Boeddha se leer ’n leer van hoop is. Volgens Boeddha is nirvana onbeskryflik – ’n mens moet dit nie eens probeer beskryf nie – en beskrywings wat bestaan, het hul oorsprong by sy dissipels. Byvoorbeeld Boeddha se beskouing van homself: “One like me is nowhere to be found … No one is there to rival me”. As dit sy eie woorde was, was Boeddha nie so altruïsties as wat hy gepredik het nie. Eksegete meen egter dis woorde wat deur sy dissipels in sy mond geplaas is. Die kernboodskap bly dat Boeddha ver bo gode en mense verhewe is. (Terselfdertyd herinner sy uitsprake aan dié van Jesus in die Johannes Evangelie: “Ek is die weg, die waarheid en die lewe.”)

Boeddha het die lewe duidelik vanuit ’n Hindoe-raamwerk verstaan en beskou en hy het die taal van die Hindoe-godsdiens gebruik. Hy was gekant teen sommige godsdienstige praktyke van sy tyd. In werklikheid was Boeddhisme dus ’n hervorming/aanpassing van Hindoeïsme vir ’n nuwe tydvak. (Dit herinner aan Jesus wat in terme van die Joodse geloof opgetree het en ook gekant was teen sekere godsdienstige praktyke van Sy tyd.) Boeddha het samsara (die siel van ’n dooie migreer na ’n nuwe liggaam/reïnkarnasie), karma (elke nuwe bestaan word bepaal deur die goeie en slegte van ’n vorige lewe) en die Hindoe gode. Hy ontneem hulle egter van belangrikheid deur self tot sy eie verlossing te kom. Goddelike tussenkoms is oorbodig. Boeddha dink ook nie aan gode as skeppers van die heelal of mens nie. Volgens teologiese vertolkings het Boeddha drie liggame gehad, naamlik ’n fenomenologiese liggaam (menslike wese wat in die sesde eeu vC geleef het en in Asiese kuns voorgestel word), ’n hemelse liggaam en ’n misterieuse, onvoorstelbare liggaam sonder vorm (Dharmakaya). (Dit herinner nogal aan die drie-eenheid van die Christendom.)

Onder Boeddhiste bestaan daar ook eskatalogiese verwagtings (’n leer van die laaste dae). Maitreya is ’n toekomstige boeddha van hierdie wêreld. In sommige literatuur word na hom verwys as Ajita Bodhisattva. Volgens Boeddhistiese tradisie gaan Maitreya na die aarde toe kom, volledige verligting bewerkstellig en suiwer dharma leer. Dit sal ’n werklike gebeurtenis in die verre toekoms wees. Maitreya, wat tans in die hemel woon en net via meditasie bereikbaar is, sal die opvolger van Siddhartha Gautama wees. (Soortgelyk aan die verwagting van Christene dat Jesus op die wolke sal kom?)

5.   Raakpunte tussen  Christendom en Boeddhisme:

Vir eeue lank bestaan daar reeds ’n bewustheid van ooreenkomste tussen Boeddha en Christus. Kyk byvoorbeeld die skildery van Franse kunstenaar, Paul Ranson, wat reeds in 1880 in sy werk “Christus en Boeddha”, die twee figure teenoor mekaar gestel het. Hierbo is reeds taamlik baie ooreenkomste uitgewys. Ooreenkomste is veral ook opvallend in hulle wysheidsleringe. Eers sommige groot verskille:

Vir ’n Boeddhis bestaan daar geen “God” nie. Die dood word gevolg deur reïnkarnasie – die aard daarvan word bepaal hoe ’n mens in die vorige lewe geleef het. Die doel van ’n boeddhis is om die staat van nirvana te bereik waarin alle begeertes opgehef en selfs die ego vernietig word.

Boeddhiste verwerp die volgende kernopvattings waaraan Christene waarde heg:

·         die bestaan van ’n Tuin van Eden voordat sonde dit vir die mens ontoeganklik gemaak het

·         erfsonde vanweë die ongehoorsaamheid van oerouers

·         ’n wêreldwye vloed wat vir die grootste menslike uitwissing van alle tye verantwoordelik was

·         ’n sondelose, persoonlike verlosser wat die mens deur sy dood kom vrymaak het

·         ’n mensgeworde god wat uit ’n maagd gebore is, tereggestel is, opgestaan en na die hemel opgevaar het

·         verlossing deur goeie werke, spesifieke geloofsdade (soos vergewing van sondes) of die krag van sakramente

·         ’n lewe na die dood

·         die wederkoms van ’n redder

·         die einde van die wêreld soos wat ons dit ken

·         ’n opvatting dat (die Christelike) geloof vir ewig sal bly voortbestaan

Daar bestaan nog verskeie ander verskille, byvoorbeeld ten opsigte van die rol van gebed, gebruik van afbeeldings van god, heilige feeste, spesifieke kerklike gebruike … Ons het nie tyd om hierop in te gaan nie. As ’n mens hierdie groot verskille in ag neem, is die besondere ooreenkomste tussen die geestelike leringe (spiritual teachings) van Boeddha en Christus verrassend.  

Ek wil graag vlugtig die aandag vestig op voorbeelde van uitsprake van of oor Boeddha en Christus wat opvallend ooreenkom. Kyk asseblief na die stuk wat uitgedeel is: sommige daarvan is in woord en styl identies. Die boek van Marcus Borg, Jesus and Buddha, bevat nog veel meer sulke voorbeelde van ooreenkomste.

Tabel 1: Die ooreenkoms in lewensverhale van Boeddha en Christus begin reeds voor hulle geboorte: Volgens Lukas het ’n engel van God aangekondig dat Maria ’n kind, die seun van die Allerhoogste, sou hê. Volgens die Digha Nukaya is koningin Maya ook ingelig: “Rejoice, a mighty son has been born to you”. Beide vroue skenk geboorte tydens ’n reis en nie een van hulle in ’n bewoonbare gebou nie. Boodskappers is by beide geboortes teenwoordig en hulle tree eenders op: sing lofgesange, kondig aan dat iets groots gebeur het en voorspel ’n roemryke toekoms.

Tabel 2 toon aan dat sowel Boeddha as Christus op die individu gefokus en beklemtoon het dat die innerlike persoon belangriker is as die uiterlike beeld.

Die treffendste van die ooreenkomste tussen uitsprake van Boeddha en Christus is dié wat oor die liefde handel. Sommige daarvan word in tabel 3 gegee.

Volgens tabel 4 het beide tot die gevolgtrekking gekom dat rykdom nie die pad na die hemel of na verligting verteenwoordig nie; inteendeel, rykdom kan slegs pogings om “goed” te lewe belemmer.

Die uitsprake in tabel 5 dui daarop dat beide eenvoud in ’n wêreld van misleiding en verleiding beklemtoon het.

Uit tabel 6 kan ons aflei dat beide hulself beskou het as geestelike rigtingwysers na ’n toekoms vry van aardse beperkinge.

Volgens tabel 7 het die duiwel pogings aangewend om beide te verlei en vir beide is wêreldheerserskap aangebied. Beide het die versoeking weerstaan. Selfs die duiwels kom eenders voor.

Dat beide na ’n uiteindelike skeiding van gees en liggaam verwys, blyk uit tabel 8.

Die evangelies (veral Markus) is gevul met verhale oor wonderwerke. Dit wat oor Jesus vertel word, stem merkwaardig ooreen met dit wat van die Boeddha gesê word. Voorbeelde hiervan is in tabel 9 vervat.

Tabel 10 toon aan dat Boeddha en Christus se verhouding met en boodskappe aan hulle dissipels merkbaar ooreengestem het.

Die laaste tabel bevat gegewens waarvolgens beide Boeddha en Christus bestem was om te sterf en beide hul dissipels vir hierdie eg menslike gebeurtenis voorberei het. In Boeddha sowel as Christus is menslikheid met goddelikheid vermeng.

Die vraag ontstaan onwillekeurig: hoe verklaar ’n mens hierdie ooreenkomste?

Geleerdes skryf die ooreenkomste soms toe aan direkte kontak met mekaar of sogenaamde “kulturele oordrag”. Boeddha het 5 eeue vroeër as Jesus geleef. Dus moes rigting van oordrag vanaf Boeddha in die rigting van Jesus gewees het. Sommiges beweer selfs dat Jesus Indië besoek het. Michel Clasquin van Unisa het so onlangs as twee weke gelede ’n artikel gepubliseer waarin hy met oortuigende argumente aanvoer dat daar ’n eeu-oue dialoog tussen Christene en Boeddhiste gevoer is.

Marcus Borg bevraagteken egter sulke verklarings. Hy meen dis toe te skryf aan ’n ooreenkoms in godsdienstige/religieuse ervaring/belewenis van dié figure. Beide Boeddha en Jesus het vrymakende/verligtende ervarings gehad wat tot hul leer aanleiding gegee het: hulle het ’n bepaalde opvatting van hul eietydse leefwyse gehad en ’n alternatief daarvoor probeer bied.

Ek wonder dikwels: Het alle mense ’n soortgelyke behoefte aan religieuse belewenis, maar kleur die behoefte net verskillend in?

En dan is daar nog die vraag: Watter rol het mondelinge oorlewering en ’n gebrek aan boekdrukkuns gespeel?

Ek kan geen antwoord op hierdie vraag/vrae gee nie – slegs ’n persoonlike opmerking of twee maak … en daarmee wil ek afsluit:

Daar was ’n tyd in my lewe toe ek vas geglo het dat die ware godsdiens, die Christelike is. So het ek grootgeword; so het my ouers my geleer; daarby het ek gestaan en geval. Sowat 40 jaar gelede het hierdie opvatting begin wankel en mettertyd heeltemal inmekaargestort. Godsdiens het vir my toenemend na ’n menslike uitvinding, die vervulling van ’n algemene sielkundige behoefte begin lyk. Dit het ’n geweldige skeptisisme ten opsigte van alle geloofsake by my laat ontstaan, maar ook ’n nuuskierigheid oor die oorsprong en aard van ander godsdienste. Namate ek oor hulle gelees en met hulle kennis gemaak het, het my skeptisisme deels verdwyn – veral die ooreenkomste het by my die indruk gelaat dat daar iets gemeenskapliks in godsdiensbeoefening bestaan wat ernstig opgeneem moet word.  

Wat ookal die geval is, in ’n wêreld waarin daar voortdurende spanning bestaan tussen eenheid en verskeidenheid (enige beweging in die rigting van eenheid, vernietig die rykdom van verskeidenheid; enige oorbeklemtoning van verskeidenheid bring ’n toename in nasionalisme en fundamentalisme) besef ek telkens maar net hoe belangrik balans, openheid en respek vir ander se standpunte is.

Bronnelys:

Barker, G.A. 2005. Jesus in the world’s faiths. New York: Orbis.

Borg, M. 1997. Jesus and Buddha. The parallel sayings. Berkeley: Ulysses.

Buddhism. http://en.wikipedia.org/wiki/Buddhism

Buddhism (1). http://www.windmillministries.org/CH31.htm

Buddhism and Christianity. http://www.en.wikipedia.org/wiki/Buddhism_and_Christianity

Buddhism vs Christianity. http://www.diffen.com/difference/Buddhism_vs_Christianity

Buddhism vs Christianity, similarities, differences. http://www.age-of-the-sage.org/buddhism/buddhism_christianity.html

Clasquin-Johnson, M. 2010. The centuries-old dialogue between Buddhism and Christianity.

Comparison of Buddhism and Christianity. http://www.religioustolerance.org/buddhism4.htm

Geffré, C. & Dhavamony, M. 1979. Buddhism and Christianity. New York: Seabury Press.

Hawkins, B.K. 2004. The pocket Idiot’s guide to Buddhism. Indianapolis: Alpha.

Hope, J & Van Loon, B. 1994. Buddha for beginners. Cambridge: Icon.

Hopfe, L.M. 1991. Religions of the world. New York: Macmillan.

Hutchison, J.A. 1969. Paths of faith. New York: McGraw-Hill Inc.

Macquarrie, J. 1996. Mediators between human and divine. From Moses to Muhammad. New York: Continuum.

Sasson, V.R. 2007. The birth of Moses and the Buddha. A paradigm for the comparative study of religions. Sheffield: Sheffield Phoenix Press.

Stevens, J. 1990. Lust for enlightenment. Buddhism and sex. Boston: Shambhala.

Thera, N. Buddhism in a nutshell. http://www.buddhanet.net/nutshell03.htm

Zaehner, R.C. 1988. Hutchison Encyclopedia of living faiths. London: Century Hutchi.

Uitdeelstuk:

Tabel 1:

Tabel 2:

Tabel 3:

Tabel 4:

Tabel 5:

Tabel 6:

Tabel 7:

Tabel 8:

Tabel 9:

Tabel 10:

Tabel 11:

Bron: Borg, M. 1997. Jesus and Buddha. The parallel sayings. Berkeley: Ulysses.

Beelde van God/die goddelike

Hansie Wolmerhans

1. VOORLESING:

• Die eerste gedeelte kom uit die Bybel, 2,3). Eksodus 3:1-12. Die tweede is 'n weergawe van 'n pragtige gelykenis uit die Mahayana Buddisme, "Die Net van Indra."

• Eksodus 3:1-12

  1. Moses het die kleinvee van sy skoonpa Jetro, 'n priester van Midean, opgepas. Hy het die kleinvee diep die woestyn in gejaag totdat hy by Horeb, die berg van God, gekom het. 2. Toe verskyn die Engel van die Here aan hom in 'n vlam binne-in 'n doringbos. Terwyl hy kyk, sien hy dat die doringbos aanhou brand, maar nie uitbrand nie. 3 En Moses sê vir homself: "Ek wil tog 'n bietjie nadergaan om hierdie wonderlike verskynsel te bekyk. Waarom brand die doringbos dan nie uit nie?" 4. Toe die Here sien dat hy nader kom om te kyk, roep God na hom uit die doringbos: "Moses! Moses!" En hy antwoord: "Hier is ek." 5. Die Here sê toe vir hom: "moenie nóg nader kom nie. Trek uit jou skoene, want die plek waarop jy staan, is gewyde grond." 6. Verder sê Hy : "Ek is die God van jou voorvaders, die God van Abraham, die God van Isak, die God van Jakob." Toe maak Moses sy gesig toe, want hy was bang om na God te kyk. 7. Daarna sê die Here: "Ek het die ellende van my volk in Egipte duidelik gesien en hulle noodkrete oor die slawedrywers gehoor. Ek het hulle lyding ter harte geneem. 8. Daarom het Ek afgekom om hulle uit die mag van die Egiptenare te bevry en om hulle daarvandaan te laat trek na 'n goeie en uitgestrekte land …9. Die noodkrete van die Israeliete het My bereik, en Ek het ook aanskou hoe Egipte hulle verdruk. 10 Daarom stuur Ek jou na die farao toe sodat jy my volk, die Israeliete, uit Egipte kan bevry." 11 Toe sê Moses vir God: "Wie is ék dat ek dit by die farao sou waag en dat ék die Israeliete uit Egipte sou bevry?" 12 God het Moses geantwoord: "Ek sal by jou wees en die bewys dat Ek jou gestuur het, sal dit wees: wanneer jy die volk uit Egipte bevry het, sal julle My by hierdie berg aanbid."

• In die Mahayana Boeddisme is Indra 'n god van alles wat die lewe voed en oppas. Die Avatamsaka Sutra vertel dié gelykenis:

  Ver weg in die hemelse tuiste van die groot god, Indra, is daar 'n wonderlike net. Dit is deur die kundige vakman só gespan, dat dit oneindig in alle rigtings uitstrek. Volgens die oordadige voorkeure van die gode, het die vakman 'n enkele blink juweel by elke knooppunt van die net gehang. Omdat die net oneindig van omvang is, is daar ook 'n oneindige hoeveelheid juwele. Daar hang die juwele, blink soos sterre van die eerste orde, 'n wonderlike gesig om te sien. As ons nou lukraak een van hierdie juwele kies om te ondersoek, en dit van naby bekyk, sal ons ontdek dat al die juwele van hierdie net in die gepoleerde oppervlakte weerkaats word, oneindig in getal. Nie net dit nie, maar elkeen van die juwele wat in hierdie een weerkaats word, weerkaats ook al die ander juwele, sodat die proses van weerkaatsing oneindig is.

2. BOODSKAP: "Ek het …. gesien, … gehoor, … ter harte geneem. Daarom stuur ek jou …"

Daar is plekke in hierdie wêreld wat nie hier of daar is nie, nie bo of onder nie, nie werklik of denkbeeldig nie. Dit is tussen-in plekke wat jy moeilik vind, en moeilik by kan bly, soos in die woestyn by 'n doringbos wat brand en nie uitbrand nie. Dit is hier waar dinge gebeur, vreemde dinge, buitengewone dinge, kreatiewe dinge. Jy leer goeters wat jy op geen ander plek kan uitvind nie—soos hoe God is, en wat jy is, en wat jy met jou lewe moet doen.

Miskien was jy ook al by só 'n fase in jou lewe, dat jy jou boeke moet afsluit, of op 'n nuwe paadjie moet loop waar daar nog nie eers 'n pad is nie. Skielik val verlede, en hede en toekoms vir jou in perspektief. Jy staan voor jou Rubicon, jou Waterloo. En hier, in Eksodus 3:1-10 is Moses s'n vir ons opgeteken. Groot vrae kom hier aan die orde: Wat is jy besig om met jou lewe te maak? Wat soek jy agter die skape, Moses? Wat doen jy by hierdie byeenkoms vanoggend? Het die Nuwe Hervorming Netwerk 'n funksie in Suid-Afrika? En in 'n geglobaliseerde wêreld?

Dis hoekom Moses se storie ons só aangryp, omdat ons soms só ontuis, so vreemd voel, in hierdie wêreld, in hierdie nuwe Suid-Afrika.

Die eerste ding wat in hierdie buitengewoon kritiese oomblik gebeur, is dat God se stem eg hoorbaar word. Soos 'n wind waai God se Gees in 'n droë woestyn en vind stembande in die droë blare en takke van 'n goed-vir-niks doringbos. God is naby, in ons, om ons. En hier ervaar Moses God nie soseer as 'n persoon nie, maar as 'n aspek van die werklikheid wat hom aanspreek. Ons noem dit "Panenteïsme," die krag van die lewe wat voorstu, ten spyte van die vlamme wat lek.

En hoe bekend is God nie! "Ek is die God van jou voorvaders, die God van Abraham, die God van Isak, die God van Jakob." Hier kon netsowel gestaan het, "Ek is die God van Sara, van Rebekka, van Petro wie se man haar slaan, en klein Mishak van Soweto wat 'n koeëlmerk het toe hulle by sy huis in Sowete ingebreek het en hom sommer deur die maag geskiet het. Hierdie God is die bekende God wat vir rondlopers 'n blyplek gegee het, en moedeloses 'n nuwe toekoms.

En wanneer Moses God ervaar, ervaar hy God as 'n kreatiewe krag wat die lewe nuut maak. Luister (verse 3-9): "Ek het die ellende van my volk … gesien en hulle noodkrete … gehoor. Ek het aanskou … hoe Egipte hulle verdruk." En vandag sou ons dalk hierdie ervaring kon vertaal, en hoor, "ek weet van die mense wat in vuilgoedsakke rondkrap voordat die vragmotors dit kom wegneem; ek hoor die gille van 'n vrou per minuut wat in Suid-Afrika verkrag word; ek sien die trane by die begrafnisse van die een mens elke halfuur wat vermoor word." God wil dinge verander.

Dit is presies wat die Godsbewussyn vir my is: dat ons op die een of ander manier in ons woedende stryd om te oorleef, iets soos empatie, iets soos medelye, vir die verloorder, die onderdrukte, die swakke ontwikkel—op een of ander manier die lewe bevorder.

En ja, Moses se ervaring is baie primitief. Sy visie van die beloofde land is 'n visie ten koste van ... Om daar te kan bly, moet hulle uitmoor en verdryf volke wat van die toneel van die geskiedenis af verdwyn het: die Kanaäniete, die Hetiete, die Amoriete, die Feresiete, die Hewitiete en die Jebusiete. Van 'n vlam wat brand, het God in 'n persoon verander wat baie soos 'n Joodse patriarg of koning lyk. Teïsme het begin met al die nadele wat dit inhou: 'n God wat as 'n meestersimbool funksioneer vir "ons", vir 'n samelewing wat vroue en kinders tweederangs hanteer, vir Apartheid wat swarte mense die nageslag van Gam gemaak het, om houthakers en waterputters te wees; en vir haatspraak teen gays.

Dit is wat ons van die tradisionele Christendom moeg maak: die engheid, die eksklusiwisme, die seksisme, die onverdraagsaamheid, die haat, die volgehoue stryd om mense te beheer.

In een van haar gedigte praat Jeanne Goossen oor hoe die kerk mense uitsluit. Dis 'n ongepubliseerde gedig oor haar pa, wat sy "Bibberende Piet" noem. In die laat tagtigerjare het hy selfmoord gepleeg. Hy het 'n tuinslang aan sy motor se uitlaatpyn vasgemaak en homself vergas. Toe hy reeds dood was, het diewe by die motor ingebreek en die lyk geplunder. Haar pa is "bibberend" omdat sy klere gesteel is en hy byna nakend sy God moet ontmoet.

Maar daar is ook 'n ander rede hoekom sy haar pa bibberend noem. Hy was godsdienstig 'n buitestaander. Die kerk het hom 'n koue skouer gegee. Hy het hom nooit juis tuis in die kerk gevoel nie. Toe die familie iemand soek om hom te begrawe, wou geen predikant dit doen nie. In haar gedig vra sy die Here wat Hy gaan doen as haar pa voor Hom kom staan. Sy wil as't ware die Here help om hom te erken:

"Hy stap effens mank en lyk nog goed vir sy jare
Die begrafniskunstenaar het hom mooi gemaak vir u poorte
Sy mond en wange bloei soos jong rose
En hy dra 'n wit jurk
Here, en miskien ruik hy nog effens na gas
Maar U sal hom ken aan sy blou oë
Dié het hulle blou vrae behou."

Dan vra sy die Here:

"Is dit u opdrag dat u herders hom nie moet begrawe nie
omdat hy hom nooit tuis gevoel het nie?"

Die gedig eindig met 'n gebed:

"Here,
U wat die oordeel uitspreek en verdoem
U wat trooswoorde gee en hulle ook weer wegneem
Beloof my
As Bibberende Piet by U aandoen
Maak u genade aan hom duidelik …"

Daarom is die gelykenis van Indra se Net relevant, want dit reflekteer die allesomvattende struktuur van die werklikheid, van die lewe self. My sin van "ek" verruim sodat ek nie langer vreemd en uitgesluit voel nie; ek is hier en deel van alles. Vir baie mense is dit juis 'n egte Godservaring: die besef dat ek deel is van groter gehele.

Die Christendom het al baie verandering beleef. Toe my vrou en ek verloof is, het al die vroue nog hoede kerk toe gedra—presies soos Paulus in 1Kor 11 voorskryf. En ons het daaroor gesels en besluit dit geld darem nie meer vandag nie. Toe het my vrou sonder hoed begin kerk toe gaan. Daar was groot moeilikheid. My oorlede pa het gesê die grootste sondes in die kerk word deur die predikante se vroue begin! En kyk net, vandag dra vroue nie meer om godsdienstige redes hoede nie; dis maar meer vir die mode.

Iewers het ek op korrespondensie van my oorlede oupa afgekom. In die veertigerjare as ek reg onthou, is manelpakke vir ouderlinge en diakens afgeskaf. Vir die van julle wat nie weet nie, dit was sulke baadjies waarvan die agterpante tot in die waai van die bene gehang het. So tussen ons, die mense van dié tyd het dit "gatjaponne" genoem, en dis waar die naam "gatjieponders" vandaan kom. My oupa het in sy brief aangehaal uit die kleredragvoorskrifte van Levitikus en Numeri en Deuternomium. Hy het gesê dis 'n groot sonde om hieraan te verander, want, het hy gesê, daar word van "ewige insettinge" gepraat. As jy nou met God se eueoue voorskrifte begin te peuter, dan peuter jy met jou saligheid.

En tog het my oupa ook met 'n stukkie liberale teologie vorendag gekom. Hy het vertel, voor een van die groot veldslae in die boereoorlog, hoedat 'n boerekryger moes lees en bid die aand voor die geveg. Hy het gebid: "Here, dis seker vir u moeilik om te besluit aan wie se kant u môre moet wees. Die Engelse is ook Christene. Ek wil voorstel: bly liewers uit die geveg uit, en laat ons dit maar sake self uitbaklei."

Oorspronklik is die doop geïnterpreteer as 'n afweermiddel vir bose geeste, of 'n toegangskaartjie hemel toe. Self het ek al 'n sogenaamde nooddoop uitgevoer, op 'n babatjie wat pas gebore is, en net 'n paar ure sou leef—nie omdat ek self daaraan geglo het nie, maar omdat dit baie vir die ouers beteken het.

Die tipiese werklikheidsontvlugting van die Christendom—dink maar aan die formuliere wat steeds sê, dat hierdie lewe niks anders is as 'n gestadigde dood nie—het ook al hoe meer begin plek maak vir 'n meer hier-en-nou visie.

En as ek 'n patroon hierin kan raaksien, lyk dit my, is dit 'n beweging weg van vormgodsdiens af, want vormgodsdiens skep identiteit wat jou afgrens van ander af. Vorm staan ondergeskik aan die inhoud. En die inhoud van godsdiens, dit waaroor dit eintlik gaan, word: geregtigheid, gelykheid, liefde, medemenslikheid—groterwordende eenhede. In die lig hiervan sê Gerd Lüdemann:

"'n Fragment van godsdiens wat ervaar is en herken is, is meer werd as 'n ortodoksie wat ten volle geken word. 'n Klein ligstraatjie van die lig van Jesus in my lewe is meer werd as enige ortodoksie."

God sê nie vir Moses: ek sal julle help as jy die regte geloof oor my huldig nie. God sê bloot vir Moses en vir ons, "Daarom stuur ek jou na die Farao toe sodat jy my volk kan bevry." "Ek wil, Ek wil, Ek wil … daarom stuur ek jou." Al die wonderlike goeters wat God wil beplan, moet Moses gaan uitvoer.

Hoor jy dit? Ons kry hier byna 'n teologie van God se onmag! God stuur 'n hakkelende en lafhartige Moses om die job te gaan doen.God gebruik nie net die blare en takke van 'n nuttelose doringbos as sy stembande nie. God besiel ook vir Moses daarvoor.

Om die waarheid te sê, dit is wat ek ook in Jesus raaksien: dat God in ons wêreld inkom, in ons inkom, om sy ideale te verwesenlik. Eensklaps vind God se wonderlike voornemens gestalte in die gevaarlike werk wat mense moet doen.

Die Nuwe Hervorming is vir my dit: dat ons God herontdek, opnuut ervaar, om in die klein en die groot krississe van ons bestaan vir ons sin te help ontdek. Vir elke mens kan dit iets anders wees. Dit kan wees as jy raadop is met 'n kind en nie weet of jy te streng of te vry opvoed nie. Of as jy radeloos is met haar toekomsmoontlikhede in die nuwe Suid-Afrika. Of dit wat met jou as kind gebeur het laat jy voel jy moet swem met gewigte om jou nek.

Jy probeer sin maak van die brokstukke van jou voosgeslaande lewe; jy huil elke dag traanloos oor hoe dinge anders kon gewees het; jy is spyt oor mooi dinge wat stukkend agter jou lê … dis tyd vir 'n Braambos ervaring om God te beleef, in 'n gedaante, in 'n vorm, in 'n metafoor, op 'n manier wat net jy van weet en sal raaksien.

Dit vat moed om tussen-in plekke te trotseer, en 'n mate van dwaasheid om jou veilige ruimtes te verlaat en die woestyn aan te durf. Dit kan vandag of môre of hierdie week met jou gebeur: as jy na 'n pasgebore baba kyk, of langs kabbelende water sit, of opkyk en iemand te sien wat vir jou glimlag, of na die geweld van Beethoven se Negende Simfonie luister, of na 'n donderstorm. Jy raak bewus van wat verkeerd is: 'n gevaarlike oorgang naby jou kind se skool, dronkbestuurders op ons paaie. En dan hoor ons God se stem, "Ek het gehoor …, ek het gesien, … ek het ter harte geneem… Daarom stuur ek jou."

En só begin ons reageer, nie op 'n leerstellige God nie, maar op dié God wat só naby ons is. Op een of ander eenvoudige manier begin ons om 'n verskil te maak, omdat ons in liefde uitreik na ons omgewing. Want net liefde is groot genoeg om die al die pyn van hierdie wêreld te omvat.

Bush, Bin Laden, en Beskawing: kontoere van die nuwe wêreld(wan)orde

Anthoni van Nieuwkerk
ataa @ telkomsa.net (sonder spasies)

9 April 2006

Inleiding

In ‘n onlangse artikel skryf Piet Muller -

Godsdiens het die wêreld se groot nuwe plofpunt geword. Dít is opnuut bewys deur die wêreldwye Moslem-reaksie op die publikasie van spotprente waarin die profeet Mohammed uitgebeeld word.

Hy merk ook op

Dit wil inderdaad lyk of die kloof tussen Christene en Moslems, of meer korrek tussen die meestal gesekulariseerde Westerse mens en die Moslem-mens, al hoe groter word. Wat die spanning tussen verskillende godsdienste nóg groter maak, is die opkoms van "fundamentalisme", 'n vorm van onverdraagsaamheid waaronder al die groot wêreldgodsdienste die een of ander manier deurloop.

Tot watter mate kan mens argumenteer dat godsdienstige fundamentalisme konflik wêreldwyd aanjaag?  En kan ‘n mens ‘n scenario voorstel waarvolgens internasionale oorlog uitbreek met godsdiens as die sneller?

Op die oog af blyk dit dat heelwat van die wêreld se huidige – en ontluikende –  konflikte godsdiens-gedrewe is.  In September 2001 vlieg drie Boeings in Amerika se Trade Centre en Pentagon in – ‘n radikale boodskap van Al Queda aan die Weste (later meer hieroor). Dink ook aan die Palestyne se stryd om onafhanklikheid (of anders gesien, Israel se oorlewingstryd), of die dood van vermeende massa-moordenaar Slobodan Milosevic wat tragies genoeg die Moslem-slagoffers van Screbernica hulle sin van reg en geregtigheid ontneem het. Ook in Afrika word godsdiens aangewend ter slagting van andersdenkendes.  Nigerië se proses van demokratisering word onder meer gekortwiek deur godsdienstige onverdraagsaamheid.  In die geval van die massamoord in Rwanda in 1994, skryf die OAE se kommissie van ondersoek “It is not possible to write about Rwanda without writing about the role of the Catholic Church, which, since the arrival of the Belgians, has functioned virtually as the country’s state church”.

Maar is dit die volledige perspektief? Globaal beskou, waar lê die bedreigings?  Waar is die konflik-potensiaal? Verlede jaar berig Kofi Annan in ‘n VN-verslag dat die bedreigings vir vrede en sekuriteit in die 21ste eeu nie net internasionale oorlog insluit nie, maar ook georganiseerde misdaad, terrorisme en wapens van massa-vernietiging.  So ook armoede, dodelike siektes en die aftakeling van die omgewing, want dit kan ook katastrofiese gevolge inhou.  In vandag se geglobaliseerde wêreld hou bedreigings onderling met mekaar verband. ‘n Kernwapen-aanval op die VSA of Europa sal vernietigende gevolge vir die hele wêreld inhou.  En  net so, die verskyning van ‘n nuwe pandemiese siekte in ‘n arm land sonder ‘n effektiewe openbare gesondheidstelsel.  Die sekretaris-generaal van die VN is skynbaar van mening dat wêreldvrede nie deur religie bedreig word nie.

Dit blyk dus gou dat daar nie konsensus bestaan nie betreffende die oorsake van konflik (en die rol van godsdiens). Watter paradigma of raamwerk vir interpretasie kan mens dan gebruik om sin te maak van wat ons dink aan die gang is op globale vlak?  Daar is natuurlik ‘n verskeidenheid kompeterende modelle.  Ek wil oor die volgende 30 minute ‘n paar sulke modelle ondersoek.  Tot watter mate enigeen van hulle ‘n mens help om sin te maak van die wêreld waarin ons vandag leef, is ‘n vraag wat ek aan die vergadering oorlaat.

Eerstens: ‘n ‘vinnige’ perspektief op die wêreld waarin ons leef, bekend as die storie van die dorpie van een honderd (ontleen van Ali Bouchniba, Ecole Polytechnique, Paris).  As ons vandag die wereld se bevolking kan krimp tot ‘n dorpie van presies 100 inwoners, met al die bestaande menslike verhoudings onveranderd, dan lyk die profiel van die dorpie as volg:

• Daar woon 57 Asiërs, 21 Europëers, 14 van die weste en 8 van Afrika;
• Sewentig is nie wit nie;
• Sewentig is nie Christene nie;
• 50 % van die wêreld se rykdom is in die hande van slegs ses mense gekonsentreer, en al ses is van die VSA afkomstig;
• Sewentig is nie in staat om te lees nie, 50 is honger, en 80 woon in pondokke;
• Slegs een beskik oor ‘n tersiêre opleiding.

Wie in hierdie dorpie baklei en slaap met wie, en waarom?  Hoe moet mens die gedragspatrone van die mense van hierdie dorpie verstaan?  Of meer metafisies, die struktuur van die dorpie self?

Religieuse fundamentalisme

Sommige religieuse fundamentaliste glo dat God die wêreld so geskape het, dat dit onveranderbaar is en konflik onvermydelik is, dat die mens se doel op aarde maar tydelik (en onplesierig) is en dat jy in elk geval moet fokus op die hiernamaals.  Die storie in Genesis 3, waar God Adam en Eva straf vir hulle onwyse keuse, is ‘n goeie vertrekpunt vir so ‘n lewens- en wêreldbeskouing (verskoon die gereformeerde konsep): 

Vir die vrou het die Here God gesê: ‘Ek sal jou baie swaar laat kry met jou swangerskappe...na jou man sal jy hunker, en hy sal oor jou heers.’ Vir die mens het die Here God gesê: ‘Omdat jy na jou vrou geluister het...is die aarde deur jou toedoen vervloek; met swaarkry sal jy daaruit ‘n bestaan maak, jou lewe lank...’

‘n Studie van die Christelike (Protestantse) belydenisskrifte dui op ‘n obsessie met die handhawing van absolute waardes, en met ‘n apokaliptiese wêreldbeeld – die goeie wat eventueel die slegte (met geweld) sal oorwin. 

Religieuse fundamentaliste (nie net Christene nie) het ‘issues’ met gays, aborsie, geboortebeperking, evolusie, opvoeding, pornografie, die rol van die vrou, en so meer.  Die straf vir die sonde word ook lekker opgespice met aanhalings uit Openbaringe.  Sommige oordadige Amerikaners interpreteer die profetiese eindtye so letterlik dat hulle ‘n wegrapings-indeks ontwikkel het:  “a Dow Jones Industrial Average of end time activity”.

Amper net so interessant is Allah se idees en planne, wat in die Koran as volg beskryf word –  (losweg vertaal)

die lewe op aarde is maar ‘n sport en ‘n stokperdjie, skyn en leë grootpraat, ‘n soektog na rykdom en meer kinders. Op die dag van die oordeel sal daar bekommerde gesigte wees, gebroke mans en uitgeput, verbrand deur ‘n vuur, hulle enigste voedsel bitter dorings.  Op dieselfde dag sal daar ook skitterende gesigte wees van manne wat tevrede is met hulle arbeid. In ‘n lower tuin sal hulle uitstrek, op kussings van sy, omring deur spuitfonteine en maagde met hoë boesems: hulle bekers sal waarlik oorloop.

Die komende botsing van beskawings (Clash of civilisations)

Hierdie siening in sy moderne weergawe word goed deur Samuel Huntington vertolk, ‘n Amerikaanse politieke wetenskaplike wat in 1996 ‘n opspraakwekkende boek gepubliseer het met die titel The clash of civilisations and the remaking of world order.  Volgens Huntington gaan die wêreld tans ‘n nuwe fase binne waar die basiese oorsaak van konflik nie ideologies of ekonomies gaan wees nie.  Die groot spanningslyn tussen mense gaan kultureel wees.  Globale konflik gaan tussen nasies en groepe van uiteenlopende beskawings plaasvind.  Botsende beskawings gaan die komende wêreldorde domineer.

Met beskawing bedoel Huntington die hoogste kulturele groepering of identiteit waaraan mense kan behoort.  Hy identifiseer 7 of 8 beskawings, insluitende die Westerse, Confusiaanse, Japanese, Islamitiese, Hindu, Slawies-Ortodokse en Latyns-Amerikaanse.  Hy reken daar is dalk ook ‘n Afrika beskawing.

Huntington voer verskeie redes aan vir die ‘komende botsings’:

• Die verskille tussen beskawings is fundamenteel: geskiedenis, taal, kultuur, tradisie en religie.  Verskillende beskawings het ‘n eie blik op die verhoudings tussen God en mens, burger en staat, vryheid en gesag, gelykheid en rangorde.  Hierdie verskille is die produk van eeue en gaan nie verdwyn nie;
• Die wêreld word kleiner.  Die interaksie tussen mense van verskillende beskawings neem toe en aksentueer die verskille;
• Sosio-ekonomiese veranderinge vervreem mense van gevestigde identiteit.  Hierdie gaping word deur fundamentalistiese religieuse bewegings gevul, en is te vinde in die Westerse Christendom, Judaïsme, Buddisme, Hinduïsme en Islam;
• Mense van ander beskawings reageer op die dominante Westerse waardes (demokrasie, liberalisme en militêre oormag) deur alternatiewe waardes te ondersoek en aan te hang.  Soos hy opmerk:  “The most prominent example of anti-Western cooperation is the connection between Confusian and Islamic states that are challenging Western values and power”. 

Daar is min skrywers in staatsleer-kringe wat Huntington se sienings staaf.  Politieke ontleders praat van konflik binne beskawings eerder as konflik tussen beskawings (die Midde Ooste is die beste voorbeeld).

Hierbenewens is daar ‘n ryk literatuur oor die rol van kultuur en beskawings.  Een van die lekker-lees bydraes is Felipe Fernandez-Armesto se Civilizations (2000) waarin hy skepties staan teenoor die ‘wetenskaplike studie’ van beskawings:

I disbelieve in patterns and am sceptical about development.  Societies change all the time but in different ways.  They do not develop, evolve or progress, though in some respects they may get better or worse, according to different criteria, at different times.  They conform to no model, work towards no telos.  History does not repeat itself and societies do not replicate each other (2000: 4).

Felipe sien ‘beskawing’ as ‘n gemeenskap se verhouding met die natuur.  Die omgewing word deur ‘n ‘beskawende impuls’ herskep om aan die mens se behoeftes te voldoen.  Een van sy gevolgtrekkings is dat beskawings neig om hulle omgewing te eksploiteer, soms tot op die rand van self-verdelging.  Die Huntington-tipe argument dat beskawings met mekaar in oorlog tree, is volgens hom ‘n self-vervullende profesie.

Dit beteken dus dat die inwoners van ons dorpie van eenhonderd deur uiteenlopende kulturele identiteite (of verhoudings met die natuurlike omgewing) gekenmerk word, en dat daar is min tekens van inter-kulturele of inter-beskawingskonflikte bestaan. 

Maar dit beteken nie dat Huntington se idees nie invloedryk is nie. Die sprong van Huntington na Bush – die siening dat terroriste vanuit die radikale Islam die vyand van demokrasie is (of soos die Amerikaners dit noem, ‘freedom’) – is duidelik nie groot nie.  Net so is die konklusie van ‘n Irakese of Afgaanse (of Chileense of Vietnamese) burger, dat Amerika dood en verwoesting saai ter bevordering van eiebelang, nie moeilik te begryp nie.  In beide gevalle het ons te doen met fundamentaliste wat die wêreld wil beheer.  En in hierdie sin is Huntington heelwaarskynlik reg.

Wat weet ons van hierdie fundamentaliste? 

Daar is konsensus dat president George Bush ‘n produk is van drie breë invloede vanuit die Amerikaanse politieke lewe: besigheidsbelange (olie, wapens), die neo-konserwatiewe beweging (die neocons)¹, en die fundamentalistiese Christen-beweging (die religious right).  In die geval van Bush en sy administrasie oorvleuel die belange van hierdie groepe tot so ‘n mate dat hy in staat is om dit in beleid te verwoord.  So redeneer Bush op 16 Maart vanjaar:

My fellow Americans, America is at war.  The grave challenge we face is the rise of terrorism fueled by an aggressive ideology of hatred and murder, fully revealed to the American people on September 11, 2001.  Our most solemn obligation is to protect the security of the American people.  Fighting and winning the war on terror and promoting freedom as an alternative to tyranny and despair have now guided American policy for more than 4 years (2006: 1).

‘n Groot probleem met hierdie benadering (daar is ‘n lang lys probleme!)  is dat Bush se administrasie die nuwe vyand (eers die axis of evil, nou tyrannies) as almal se vyand reken.  In die konteks van Afrika, byvoorbeeld, is terrorisme nie ‘n hoë prioriteit nie.  Regerings is eerder bekommerd oor armoede, uitbuiting, epidemies en korrupte regeerders.  Desnieteenstaande dring die Amerikaners aan op samewerkingooreenkomste met Afrika-regerings in die war on terror.  Wie in Afrika kan die Amerikaners weier?

Die redes wat Al Qaeda (ook bekend as Die Internasionale Front vir Jihad teen die Jode en Kruisvaarders) aanvoer vir sy fatwa teen Amerika het presies te doen met die aktiwiteite van Amerika in die midde Ooste.  Ons moet onthou dat Amerika diegene wat as die vyand geklassifiseer word, aanvanklik met raad en daad ondersteun het, insluitende Saddam Hussein, die Taliban, en Osama bin Laden.  Anders gestel, Al Qaeda bestaan in reaksie op Amerikaanse beleid en gedrag in die Midde Ooste en elders in die wêreld (griewe sluit in: Amerikaanse steun vir Israel, die teenwoordigheid van troepe in Saudi Arabië, die Amerikaanse inval in Irak).  Op die langer termyn is Al Queda se doelwit om die Caliphate² in die Islamitiese wêreld te hervestig, deur saam te werk met ekstreme Islamitiese groeperinge in ‘n poging om sekulêre of pro-Westerse regerings omver te werp. 

Daar is ander, meer sekulêre, interpretasie-modelle.

Globalisering

In kort verwys globalisering na die snelle verdieping en verbreding van interaksie tussen individue, organisasies en state oor nasionale grense heen.  Hierdie interaksie word moontlik gemaak deur die merkwaardige informasie en kommunikasie revolusie.  Die huidige fase van globalisering hou verband met die internasionalisering van ‘n stel norme en waardes wat baie aspekte van die lewe reël wat tevore plaaslik vasgestel is.  Die impak van hierdie ‘nuwe ekonomie’ (Castells) sluit in:

• globale integrasie van produksie hoofsaaklik dmv die aktiwiteite van multinasionale korporasies;
• die fokus op vernuwing, kennis-skepping en informasie-prosessering in die konteks van globale finansiële netwerke;
• die opkoms van ‘n globale Amerikaanse kultuur;
• die bevestiging van liberale ekonomiese en politieke beginsels.

Die negatiewe kenmerke van globalisering het te doen met die groeiende welvaartsgaping tussen post-industriële lande in Noord Amerika en Europa, en die onstabiele, onderontwikkelde lande van Suid Amerika, Afrika en dele van Asië.  Vergelyk byvoorbeeld die lewensmoontlikhede van ‘n kind wat in Kanada gebore word versus een in Sierra Leone.  Die gemiddelde Kanadees het ‘n goeie kans om ouer as 80 te word, ‘n uitstekende opvoeding te ontvang, het toegang tot elke moderne fasiliteit denkbaar en sal ‘n jaarlikse inkomste van meer as $20 000 genereer.  Die gemiddelde Sierra Leonees het ‘n 50 % kans om veertig of ouer te word, sal gelukkig wees om die binnekant van ‘n klaskamer te sien, en het min of geen toegang tot water, gesondheidsorg of sanitasie.  Ses uit elke tien Sierra Leonese leef op een dollar per dag.  Hierbenewens berig die Wêreldbank dat die gaping tussen arm en ryk steeds groei.  Afrikane in die besonder word armer by die dekade. 

Daar skyn een uitsondering te wees: China.  Die voorspelling is dat China teen 2010 die wêreld se grootste uitvoerder sal word, en teen 2020 die tweede grootste ekonomie.  Om die snel-ontwikkelende ekonomie aan die gang te hou is China naarstiglik besig om die wêreld deur te trek op soek na grondstowwe en brandstof.  Heelwat ontleders meen China is op pad om die wêreld se volgende supermoondheid of hegemoon te word, in navolging van Amerika, wie se glans besig is om te verdof.

Die teoretiese denker Fritjof Capra (Tao of Physics, 1975; Web of Life, 1996) skryf as volg oor die impak van hierdie ongereguleerde ‘nuwe ekonomie’:

Global capitalism in its present form is unsustainable and needs to be fundamentally redesigned...In addition to its economic instability, the current form of capitalism is ecologically and socially unsustainable, and hence not viable in the long run.  Resentment against economic globalisation is growing rapidly in all parts of the world.  The ultimate fate of global capitalism may well be ... the social, cultural, and political rejection by large numbers of people around the world of an Automaton whose logic either ignores or devalues their humanity (Capra, 2003).

Die moderne wêreld-sisteem

Ek vind die teorie van die moderne wêreld-sisteem toeganklik en handig as ‘n manier om te verstaan wat aan die gang is.  So ‘n benadering hou ook verband met die idee van proses, en proses hou verband met onderlinge verhoudinge, en dit bring ons by sosiale netwerke uit.

Wat bekend staan as die moderne wêreld-sisteem is ‘n interaktiewe struktuur gebaseer op twee komplementêre pilare: die kapitalistiese wêreld-ekonomie en die interstaat-bestel.  Eersgenoemde is die ekonomiese sy van die sisteem.  Die struktuur bevat drie sones:

• Die kern, waar ons lande vind wat die wêreld-ekonomie domineer en wat konsentreer op die vervaardiging van die mees gevorderde produkte deur gebruik te maak van gevorderde tegnologie en loon-arbeid;
• Die periferie of randstreek is die mees onderontwikkelde sone.  Lande en streke in hierdie sone gebruik verouderde tegnologie en fokus op kwynende sektore van ekonomiese produksie.  Hierdie sone fokus tipies op die uitvoer van rou materiale en landbouprodukte;
• Die semi-periferie is ‘n tussentydse sone wat uit lande bestaan wat kenmerke van beide die kern en randstreek vertoon.  Hierdie sone se ekonomiese ontwikkeling is ook op ‘n oorgangsvlak

Die drie sones word ook deur verskillende vlakke van politieke, militêre, kulturele en intellektuele ontwikkeling gekenmerk.  In die kern vind ons die sterkste state, militêre magte, en wetenskaplike groei.

Die drie sones word ook gekenmerk deur spesifieke verhoudings: 

• Die kern gebruik sy kontrole oor die faktore van produksie en sy sterker politieke en militêre mag om beide die randstreek en die tussenstreek te domineer en uit te buit.  Die tussenstreek op sy beurt is in staat om tot ‘n mindere mate dieselfde verhouding met die randstreek te handhaaf.  Sodoende word ‘n komplekse rangorde geskep wat ons die kern-periferie rangorde noem.  So ‘n rangorde het dwarsdeur die 500 jaar geskiedenis van kapitalisme bestaan en blyk ‘n permanente kenmerk daarvan te wees.  Trouens die literatuur praat van siklusse van dominasie, waarvolgens lande oor tyd ‘n posisie van hegemonie bekom en dan weer verloor.  Histories beskou is daar drie voorbeelde van sulke dominante lande: Holland in die 17de eeu, Brittanje in die 19de eeu, en Amerika in die 20ste eeu. 
• Ons merk ook dat die kern intense ekonomiese kompetisie ervaar, soos byvoorbeeld handelswedywering of teenstrydige politieke en militêre verhoudings. 
• Laastens merk ons dat lande geleentheid het om tussen sones te migreer.  Daar is egter min voorbeelde van lande wat opwaarts migreer (Suid Korea...).  Daar is ook ‘n lewendige debat oor Suid Afrika se moontlikhede om opwaarts te migreer (sien byvoorbeeld McGowan, 1993).

As ons die teorie op vandag se wêreld toepas dan vind ons die volgende: 

• Die kern van die kapitalistiese wêreld-sisteem bestaan uit die 29 hoë-inkomste, hoogs ontwikkelde lande.  Hulle is almal lede van die OECD (Organisasie vir Ekonomiese Samewerking en Ontwikkeling).  22 is in Europa, 3 in Noord Amerika, 2 in Australasië, en 2 in Asië.
  • Die ‘ekonomiese kern’ van die kern bestaan uit die Groep van Sewe: VSA, Brittanje, Frankryk, Italië, Duitsland, Kanada en Japan.
  • Die ‘politieke kern’ van die kern bestaan uit vier van die vyf permanente lede van die VN se Veiligheidsraad: VSA, Brittanje, Frankryk en Kanada (die vyfde is China).
  • Die ‘militêre kern’ van die kern bestaan uit vier van die sewe erkende kernwapen-magte: die VSA, Brittanje, Frankryk en Rusland. 
  • Dit is soms moeilik om die dominante posisie van die VSA te begryp.  Dit is die wêreld se derde grootste land en het die derde grootste bevolking (300 mn).  77 % van die bevolking is blank en meer as 80 % verklaar hulle Christenskap.  Dit het die wereld se grootste ekonomie (BBP in 2003 was US$11 triljoen – 12 nulle) relatief tot die wêreld se BBP van US$51 triljoen.  Die VSA spandeer meer op sy militêre mag as die res van die wêreld tesame!
• Die randstreek bestaan uit 71 lae-inkomste, lae ontwikkeling-lande.  31 van die mins-ontwikkelde lande is in Afrika te vinde. Die ander lede van hierdie sone is in Oos Europa en plekke soos Afghanistan, Bosnië of Noord Korea te vind.
• Die tussentydse sone bestaan uit 82 middel-inkomste, medium ontwikkeling lande, ook bekend as die Ontwikkelende lande.  Daar is 13 in Afrika, waarvan een dominant is: Suid-Afrika.

Met so ‘n skets van globale mags- en gesagsverhoudinge kan mens heelwat gebeure in die internasionale politiek beter interpreteer, byvoorbeeld hoekom die VSA Irak so gereeld binneval, hoekom Afrika arm gaan bly selfs al word elke Afrikaan ‘n vredeliewende demokraat, hoekom Suid Afrikaners groot dele van Afrika kolonialiseer, hoekom Iran nie toegelaat word om kernwapens te ontwikkel nie.  En hoekom Amerika homself soos ‘n wrede tiran op die wêreld-arena bly gedra, iets wat nie gaan verander nie totdat China die mantel as supermoondheid oorneem.

So?

Aan die begin van die essay het ek gevra tot watter mate mens kan argumenteer dat godsdienstige fundamentalisme konflik wêreldwyd aanjaag, en of ‘n mens ‘n scenario kan voorstel waarvolgens internasionale oorlog uitbreek met godsdiens as die sneller.  Jou respons hang af van hoe jou raamwerk lyk waarmee jy die wêreld rondom jou interpreteer.  So kan mens verskeie raamwerke identifiseer: fundamentalisme, globalisering, botsende beskawings, of die dinamika van die kapitalistiese wereld-sisteem.  Daar is ook kombinasies hiervan en ook gans andere.

Onderliggend aan hierdie tipe verduidelikings is ‘n tergende dualisme: moet ons die klem op sosiale strukture plaas, of eerder menslike agentskap (waarvolgens akteurs die vermoe het om sosiale stelsels te beinvloed of te verander)?  Dit is die ingewikkelde sosiologiese debat of individue sentraal staan in die verstaan van gebeure, teenoor die idee dat individue in sosiale strukture ingebed en gesosialiseer word en dus hulle voorkeure en gedrag bepaal.  Is die nuwe Suid Afrika ‘n produk van FW de Klerk en Nelson Mandela, of eerder die strukture waarbinne hulle leef en werk?   Is internasionale konflik en geweld die produk van Bin Laden, of Bush, of eerder die instellings en norme wat die gedrag van individue in ‘n samelewing bepaal?

Daar is ook diegene (sosiale konstruktiviste) wat hierdie dualisme probeer oplos deur te reken dat mense sosiale strukture skep en dat hulle gedrag deur die geskepte strukture beinvloed word. 

Wat dink jy kenmerk die verhoudings tussen die mense in die dorpie van eenhonderd?

Verwysings

Annan, K (2005) In larger freedom:  towards development, security and human rights for all.  http://www.un.org/largerfreedom/

Bush, G (2006) Introduction to the The National Security Strategy of the USA. http://www.whitehouse.gov/nsc/nss/2006/

Capra, F (2002) The hidden connections: a science for sustainable living. London: Flamingo

Castells, M (1996) The information age (3 volumes). Blackwell.

Die Bybel

Die Koran

Fernandez-Armesto, F (2000) Civilizations.  London: Macmillan

Huntington, S (1996) The clash of civilisations and the remaking of world order. New York: Simon & Shuster

McGowan, P (1993) The 'New' South Africa: Ascent or Descent in the World System?, South African Journal of International Affairs, 1(1), p. 58.

Muller, P.  Beeld, 02.03.2006

www.wikipedia.com vir verskeie verwysings na neokonserwatiewe bewegings, fundamentalisme, sosiale konstruktivisme.

CREATIONISM IN THE COLONIES: SCIENCE, RELIGION AND THE LEGACY OF APARTHEID IN SOUTH AFRICA.

J.A. van den Heever, Department of Botany and Zoology, University of Stellenbosch, South Africa.

Introduction

Calvinism is often portrayed as being science friendly and in several cases authors have claimed that western science prospered because of positive Calvinistic attitudes towards higher learning and research. Be that as it may, but in South Africa, the attitude of the Reformed Churches, led mostly by the Dutch Reformed Church, evolved into such a peculiar mix of attitudes towards science that it ultimately led to the denigration of science and a miscarriage of justice with respect to Biology education at school level as well as certain centres of higher learning.

With the democratization of South African society in 1994 it came about that the Biology curricula in State schools were, for the first time in the history of the country, to accurately reflect the state of scientific knowledge in, especially, the Biological sciences. In short it meant that organic evolution, including the evolution of humans, became an integral part of the Biology curricula at school level.

The immediate result of this was an upsurge of anti-evolution pronouncements in the media, in hastily written books and ill prepared talks. The question of why certain sectors of the population find some areas of science acceptable, whilst other established areas, i.e. organic evolution, are disregarded with scorn, irrespective of socio-economic affiliations, remains an intriguing phenomenon. The common denominator amongst those that take a stand against evolution most often appears to be associated with some form of fundamentalist religious belief. With respect to South Africa the main players in the historical development of the campaign against evolution have been a wide spectrum of fundamentalist Protestants, more often than not office bearers within the dominant Dutch Reformed Church (DRC).

This article is an initial attempt to clarify the origin and politico-historical development of current creationist attitudes in South Africa and trace the possible reasons for excluding the process of evolution from school handbooks.

Historical background

The search for a meaningful explanation for the origin of life and the descent of humans is an important component of our earthly existence. Believers across the world are generally convinced that the particular Deity they worship created everything, including humans. Unbelievers on the other hand have no interest in religious convictions and regard the earthly presence of humans as the result of millions of years of evolution, totally devoid of supernatural intervention.

There exists, however, a large group of people who acknowledges the existence of a Deity which forms the focal point of their religious activities, but is also aware that science has revealed particular truths about the natural world and the origin of humans. Broadly speaking their viewpoint is that God created through the process of evolution. From a Christian perpective this means that the Bible, and especially Genesis 1-11, cannot be regarded as historically accurate.

Within the cadre of, especially the Protestant religion, there are also those who regard the Bible, in toto, as the unfailing and factually correct Word of God. Everything that is written is accepted as the literal truth and no jot or tittle may be changed or read differently from what appears on the page This
viewpoint raises the Bible to the level of a science handbook and all findings of science are therefore subjugated to what is conceived as biblical truths. In the modern idiom such individuals are usually described as evangelists, fundamentalists or creationists.

Evangelists consist of loosely associated groups of conservative Christians which, according to Marsden (1991), comprise a variety of fundamentalists. It is a movement, especially within British and North American Protestantism which insists that the Bible is the only authority within religion.

Within Christendom fundamentalists usually are associated with a literal interpretation of the Bible. They take their name from a series of booklets, The Fundamentals, published at the beginning of the twentieth century by conservative Protestants in the U.S.A., in an attempt to stem the tide of modernism in the reformed churches. More recently the term has acquired a broader significance in that it is often used to depict any militant traditionalist religion. Hence the term, Islamic Fundamentalism. In this article the word fundamentalism refers only to those Christians whom are opposed to a liberal theology and changes in culture and morality.

Believers that regard the universe and all it contains as the work of a creator can by rights be called creationists. However, in the modern idiom the expression has aquired a far narrower meaning so that it currently applies only to those believers who insist on an absolutely literal interpretation of the Bible. In their view the earth is not older than ten thousand years, the biblical flood covered the entire planet and all living animals are the descendants of those that found sanctuary on the Ark. Noah’s three sons and their wives then becomes the forebears of all six-and-a-half billion people that currently inhabit the earth. Believers claiming that such convictions can be scientifically proven using biblical texts, often refer to themselves by the oxymoron of ”scientific creationists”.

In spite of the fact that creationists are at odds with mainstream Reformed Theology they have a significant influence on Protestants across the world. In the United States, where Church and State are separate they have evolved into militant, politically conservative pressure groups. They insist absolutely on the factual content of the King James I translation of the Bible and the total negation of the process of evolution. These convictions are precipitated in their ongoing campaign to establish their religion as part and parcel of the Biology curriculum in American Schools.

In South Africa where the State and the Afrikaans Reformed Churches were bedmates for many years, the prevailing situation was in fact the exact opposite. Under the prevailng system of Christian National Education it was evolution that was banned from school curricula. To all intents and purposes it was done specifically because the process of evolution underlines the affinities between all life forms and especially humans.

Genesis 1-11 is not a correct representation of the origin and development of the universe. Creationist are, however, clearly blind to the use of metaphor in the Bible and are unwilling to acknowledge the beauty of allegorical tales. As a natural scientist I am worried that their naive misjudgements of scientific findings still has access to schools and universities, where it is purveyed as the only truth. It is quite frankly dangerous to our continued existence to be ignorant about the origin of the universe, its evolution and our position in it.

After the political reversal of 1994 school curricula in South Africa underwent drastic changes. One of the posistive aspects were that the foundation of Biology i.e. evolution was, for the first time in the history of the country, an integral part of the Biology curriculum in state sponsored schools. Scientifically this was a particularly welcome change but not well received by all as many religious groupings blithely ignore the findings of science if, according to their judgement, it impimges on their particular interpretation of the Bible. Parents with such convictions may decide to enroll their children in alternative school or educate them at home. In both cases it may contribute to further unwanted division in terms of educational and religious matters.

Modern or Neo-creationism as an active political and social phenomenon is a feature of the second half of the twentieth century in the U.S.A. Although creationism has a long history in the United States, it has been especially active in this part of the world during the past forty odd years, and it is also from this region that most of the creationist speakers, and media such as tracts, magazines, books, videos and television programmes emanate. Creationism in North America dates from the early seventeenth century when the first Europeans from England and Holland settled on the east coast of the continent.

In North America creationism eventually developed into a complex mix of religious, social and cultural elements. As in South Africa it is an outgrowth of Protestant fundamentalism. Whilst the development of creationism in North America and South Africa ought not be directly compared, there does exist interesting historical parallels in the establishment of fundamentalist societies on opposite sides of the Atlantic ocean. Because of this link South African Protestants were often the willing targets of creationist propaganda from North America from the second half of the previous century onwards.

Fundamentalism in South Africa

Western civilization was permanently brought to the shores of Southern Africa by Commander Jan van Riebeeck in April 1652 with the arrival of the Dutch East India Company. The Dutch at the Cape were Puritans and firm supporters of the Reformation of Martin Luther and John Calvin. In practical terms they were biblical literalists as were the Puritans deported from England to North America during the 1600s. The arrival of the French Hugenots at the Cape reinforced the puritan presence as the Hugenots fled France to escape Catholic persecution. A direct comparison of the life and times of the American settlers with those at the Cape is unwise, but some broad similarities can be identified.

Both groups settled in a totally foreign environment inhabited by a unique indigenous population. The North American deportees could not return to England, whereas the Dutch settlers could in theory relocate to their homeland. Both groups survived a difficult existence in the interior of their respective countries and were involved in major wars threatening the very fibre of their culture. In both cases the aspirations of the fundamentalists also came to naught.

It was only after the British occupation of the Cape that those inhabitants that were to become an important section of the future Afrikaner nation decided to join the Great Trek, a movement comprising about ten per cent of the whites in the Cape Colony and twenty per cent of those in the eastern districts, of which the intent was to settle as far away as possible from any British influence.

Setting off into the hostile interior in ox wagons demonstrated a particular mindset with regard to freedom and self-determination. These Voortrekkers had virtually no reading material except the Bible and there was literally no time for deep philosophical discussions about theology. The time and place demanded a practical religion, largely based on the straightforward pronouncements the Old Testament. Comparisons between the life and times of the biblical Isrealites and their God and the Voortrekkers came easily and would have been an obvious ploy to sustain morale and purpose and guide these travelers through the tough day to day conditions in the wild, punctuated by periodic hostilities by and against the indigenous population.

Even the eventuall establishment of the two republics of the Orange Free State and the Transvaal did not secure permanent freedom from Britain as the discovery of gold precipitated the Anglo Boer war, a watershed event in the history of the Afrikaner.

Actions that contributed to a very real hatred of the British were the establishment of concentration camps to house Afrikaner women and children, removed from the farms by force, and the willful destruction of buildings and domestic cattle. The high death rate amongst the women and particularly the children in the camps left permanent emotional scars in many instances and voices of criticism was even raised on the British side.

Dr Henry Becker, a British physician commented on conditions in the concentration camps as follows. “First they chose an ill-suited site for the camp. Then they supplied so little water that people could neither wash themselves nor their clothes. Furthermore they made no provision for sufficient waste removal. And lastly they did not provide enough toilets for the overpopulation they had crammed into the camps.”

David Lloyd George, the British Statesman, in commenting on the Anglo Boer War stated that “The fatality rate of our soldiers on the battlefield, who was exposed to all the risks of war, was 52 per thousand per year, while the fatalities of women and children in the camps were 450 per thousand per year. We have no right to put women and children in such a position.” Many Afrikaners perceived these events as a clear indication that the women, and especially the children, were being systematically exterminated.

In the aftermath of the War Afrikaners were subjected to the full implications of the scorched earth policy. With their farms destroyed they had nowhere to go but to relocate to towns and cities, with the result that urban congregations expanded considerably. Ill equipped and unqualified for commercial enterprises, landowners, by force of circumstance, became become laborers to keep life and limb together. Ultimately Afrikaners in the cities were held together by their faith and determination. The outbreak of the First World War in 1914 further contributed to the establishment of a national identity as they were now required to join a recent enemy in a war against a recent ally. This in turn contributed to a total cultural warfare of which the aims were to establish Afrikaans as an official language in government, churches and schools. Further demands were for the implementation of a system of Christian National Education.

The First World War and the influenza epidemic of 1918 also contributed greatly to the problem of unemployment. According to Deist (1994) the social and political problems of the Afrikaner was so dire that at the time an “academic” theology was considered a luxury. The need was for a practical religion that provided assurance and hope without questioning the Bible as the basis of the belief system.

The development of a practical theology based on a literal reading of the Bible and applied to society at large in the form of prescriptive announcements appears to have been the norm in the historical development of the Afrikaner. A case in point is the discussion on the evils of dancing in the Handbook for Cathechism by G.B.A. Gerdener (1927) where it states as follows. "And then the Dance! Twin sister of drunkenness, the ally of darkness and Death! One thing is certain: It is not a coincidence that the words, gambling (Afrikaans: Dobbel), Drunkenness and Dance begins with the same letter as does Darkness, Death and Devil." One cannot help but wonder whether anybody took the trouble to inform Dr Gerdener that the words Dominee (Afrikaans for Reverend), Dogma and Deacon also start with the letter D.

Such a naïve and superficial approach to matters of ostensibly theological importance, proclaimed by a respected theologian of the time, bewilders the modern reader and often results in the total rejection of the theology of the time. It does however entertain a weird logic if read as an aspect of a larger mission, dedicated to the survival of the Afrikaner against all odds, by preserving, promoting and eventually attaining a specific political and religious goal. This appears to have been the fusing of State and Church into a single functional unit and thereby claiming a God-ordained political ethnicity and mission for the Calvinist Afrikaner.

In this respect Deist (1994) mentions quite correctly how ideological frameworks were embedded within the larger socio-historical problems. The mindset underlying this mission appears to be similar to that of the later Nationalist Party where the idea of a total onslaught on the ideals of the Afrikaner was useful in maintaining coherence and fueling the drive towards the ultimate political goal.

At that time the infamous witch hunt perpetrated upon Professor Johannes du Plessis of the Theological Seminary at Stellenbosch, for daring to suggest that the creation story in Genesis might not be a factual report, was in full swing and bears evidence to the fact that the particular fundamentalist view sanctioned by religious leaders of the time was an all inclusive and prescriptive world view with a particular goal in mind. The eventual dismissal of Du Plessis, . his victory against the Church in the High Court, his reinstatement and death shortly thereafter, have been well documented by amongst others Gerdener (1943) and is now common knowledge.

During the Second World War the political aspirations of the Afrikaner was being forged with a religious paradigm in mind as is evinced by the speeches of P.J. Meyer, later to become Chairman of the Board of Control of the South African Broadcasting Corporation, as quoted in De Klerk (1975).

To Afrikanerdom belong only those who by virtue of blood , soil, culture, tradition, belief, calling form an organic unitary society.

This nation (Volk) is by nature an organic wearer of authority (gesagskleding) with the patriarchal leader as the chief bearer of authority of the nation, and with the members of the nation as active and co-operative workers.

The national Afrikaner state of the future is therefore the political embodiment and ordering of the whole of Afrikanerdom as an organic articulation of authority, and it is in this sense also a medium of Afrikanerdom to protect and promote its own fulfilment of calling (roepingsvervulling).

The Afrikaner national movement as bearer of the future national state of the Afrikaners is thus at the same time a people’s institution by means of which a natural national leadership will be formed, the inwardly directed organic interaction of the nation can be assured and individually the national members (volkslede) can be disciplined by constructive service to the nation (volksdiens) as an organic whole.

In the future Afrikaner national state (volkstaat) the undivided power granted by God rests with the Afrikaner state authority. This undivided state power, is limited in its exercise by the sovereignty in a particular sphere (soewereiniteit in eie kring) ordained by God in original creation; in the organic human entities such as the church, the individual, the family, and the nation. Furthermore, power shall only be exercised in accordance with the principles of law contained in the Word of God, and the natural legal ordinations (regsgegewenhede) as consistently revealed in history

The positive and God-given rights of the individual, the family, the nation, and the Church, are then protected and promoted by the Afrikaner nation in the sense of mutual duties to society which may not be shirked.

The future national Afrikaner state will be a leadership state, an authoritative state, and a corporative state.

At the outset of the Second World War war Oswald Pirow was prominent in the political circles of the time and decisively influenced by the ideal of National Socialism. The belief at the time that Germany might win the war prompted Pirow (1940) to publish his ideas for a new social order for South Africa in a strongly worded political tract entitled: Nuwe Orde vir Suid-Afrika (New Order for South Africa) and in September 1940 he founded a New Order Group (Nuwe Orde Groep) within the HNP (Herenigde Nasionale Party). Strong critisism from the party leadership caused Pirow to go his own way, forsaking parlimentary politics, and eventually, according to Grobler (2007) dissapearing into the political wildernis . The HNP eventually evolved into the NP or National party which was to be the political voice of the Afrikaner for the following forty odd years.

With hindsight the rejection of the social reforms suggested by Pirow seems only natural as the stance was outspokenly anti-Semitic and anti-British. In stead of a democratically constituted government he visualised a Christian National Socialistic Republic in which there was ostensibly room for other groups but which favoured the white Afrikaners and the Afrikaans language. Looking back on the policies that were eventually adopted by the National Party it almost appears as if Pirow was writing with foresight about events that were to come.

Erasmus (1946) pointed out that a local, Afrikaans version of Calvinism had developed in South Africa which lacked the stamp of imported Calvinism and neither copied the Calvinism found in any other country nor wished to be the the mouthpiece of overseas Calvinists:

"..maar wil ons eie Boerepad loop, Dit is 'n Calvinisme wat aangepas is by nasionale verskille van aanleg, temperament, volksaard, geskiedenis en omstandighede. En daardeur is ons as volk in die vorige eeu bewaar, aan die een kant teen verengelsing en aan die ander kant teen verbastering.”

This view of Calvinism was in direct contrast with the views of early Protestantism as evinced by the response of Calvin himself when confronted with the fact that the sixteenth century astronomers concluded that Saturn was larger than the moon, the direct opposite of what was previously accepted. Instead of summarily rejecting the science of the day Calvin’s response was that it was all the more reason to praise God. According to Deist (1994) the specific form of Calvinism developed in South Africa was narrow, prescriptive and did not allow for a wider interpretation of the text. Thus religion was tailored to support a political master plan and it became colloquially known as Boere-Calvinisme. In this context the DRC became a Volkskerk (Church of the people) and handmaiden to the political aspirations of the Afrikaner.

What appears to be pivotal publications were those by the University of Pretoria sociologist Geoffrey Cronje (1945, 1947).These two books attempted to define Apartheid or Separate Development in its totality and delved into the minutiae of the proposed future political system, separating people socially and economically, on the basis of the colour of the human skin.

Cronje (1947) included chapters by Dr W. Nicol, the then moderator of the DRC and Prof. Dr E.P. Groenewald of the University of Pretoria, underwriting the system of Apartheid on biblical grounds. The perception was that if support could be found in the Holy Writ for Separate Development there would be no need to take cognizance of the critical attitudes of others countries. It turned out that the sanction for Apartheid derived from the Bible amounted to nothing more than examples like the myth of the Tower of Babel. These books were distributed amongst Afrikaners and according to De Klerk (1975) intensely discussed within the Broederbond.

So strong was the hegemony of this alliance that falsehoods could eventually be blandly stated without fear of contradiction. This led to the infamous quote by the Reverend J.D. (Koot) Vorster, future Moderator of the DRC, in The Star newspaper of September 21, 1955 to the effect that: "the theory of evolution is in direct conflict with the teaching of the Bible and should not be included in school textbooks."

This startling revelation reinforced the official viewpoint of the DRC in the Catechism Book of Greyling et al, first published in 1950, shortly after the DRC Minister and former editor of Die Burger newspaper, D. F. Malan, of the National Party was elected prime minister, one of the pre-election promises being the removal of the so-called Cape Coloureds from the voting register.

Up to 1966 publication of this Catechism Book underwent seventeen reprints totalling 200 000 copies. That it can be taken as the official position of the DRC on evolution at the time is patently clear. It was aimed at impressionable young people about to become responsible members of the DRC, explaining the parameters of the faith and how to conduct oneself within the flock. The text was consequently authored by eight ministers of the Church and examined by a further nine individuals including professors of Theology, ordained ministers and one doctor.

Evolution is given short shrift under the main heading of Sects and Fallacies. In this section the process of evolution is incorrectly confused with evolutionism, and fish, birds and insects are, surprisingly, considered separate from animals. Finally it is claimed that evolutionism (sic) considers living beings (plants, fish, birds, insects, animals and humans), through the process of descent, to belong to the same group or family. In the light of the fact-based findings of a large number of scientific disciplines at the time, not the least of which was the discipline of Systematics, this cavalier attitude towards factual evidence and the stunning level of scientific ignorance of one of the greatest advances in human understanding, surely speaks of ulterior motives and hidden agendas.

It is further stated that:

1. Everything has been created, there was no development.

2. Gods ordinance is fixed e.g. the laws of procreation, multiplication and growth in plants, animals and humans. The concept of evolution is then, quite incorrectly, reduced to development within fixed kinds.

3. Everything has been created by God, according to its kind and not as the result of developmental processes.

4. Humans have been specially created to reign over God’s creation and did not develop from animals. Consequently the qualities peculiar to human existence viz. intellectual ability, soul, language, religion, morality, marriage and method of creation presents an unbridgeable divide between humans and animals. Particular attention is paid to the position of Eve It is stated that she was created perfect, by God, from a portion of the man. She did therefore not develop from lower animals neither did she develop from Adam, because he was sleeping at the time. (Twenty-twenty hindsight notwithstanding, it is perhaps timely to graciously concede that the examiners of this portion of the text were also sleeping at the time.)

5. The work of God is finished to perfection. There is no place for the concept of development from lower to higher.

6. Perhaps the most damning revelation is the conclusion that the concept of evolution is then judged to be unscriptural and irreconcilable with the Word of God because the believer bows his head in child-like fashion and accepts the Word of God as the truth through faith, which is solid proof of things which are not seen or have not been seen. Evolution therefore has no basis of proof. (Italics in the original.)

At the time these words were written there was already ample proof of the presence of the process of evolution in nature and that it functioned on an order of magnitude which readily explained the relatedness of all life forms and the development of animal and plant life from simple to complex. Archaeopteryx, evincing a mix of reptile and bird characteristics and known from the time of Darwin, was clearly a form intermediate between reptiles and birds.

Even more telling was the work of the German embryologist Reichert, who, during the first half of the nineteenth century elegantly demonstrated, with an extensive series of histological sections of recent vertebrates, including humans, that the unique combination of ear ossicles found in mammals were derived from the ancestral reptilian jaw articulation. This was followed by the discovery and description of a large number of mammal-like reptile fossils from the Great Karoo in South Africa. The upshot of this development was that in 1912 the German anatomist Ernst Gaupp provided, through his research on the mammal-like reptiles, the palaeontological basis for the reptile-mammal link in the evolution of the mammalian ear bones. This is now known as the Reichert-Gaupp theory and is quite correctly described by Novacek (1993) as one of the milestones in the history of comparative biology.

In addition, fossil hominids from South Africa, like the famous Taung child, Australopithecus africanus, had been known since 1925 and by 1950 additional specimens from Africa and elsewhere were unequivocal evidence of the evolutionary origins of modern humans.

In totally disregarding the available scientific evidence for evolution, the authors of the Catechism Book failed also to offer an alternative scientific exposition. This readily invites the conclusion that there existed an ulterior motive for denying the relatedness of life forms and especially the fact that all living humans belonged to a single species.

High school biology texts of the time and well into the 1960’s underlined this approach in the treatment of vertebrates such fish, amphibians, reptiles, birds and mammals in pointedly omitting underlying evolutionary relationships and, instead, concentrating on those characteristics which ostensibly highlight differences between the various forms.

I experienced the inner workings of the system in the 1970’s when the Afrikaans translations of a whole series hard cover children’s biology books, published by The Archon Press, was refused placement in school libraries by the then Cape Provincial Department of Education. Reasons given by the departemental representative was that books were badly bound, over coloured and that the snippets of text accompanying the illustrations were too long. The South African Publisher lost a large amount of money and it was only after repeated enquiries that a departmental representative finally admitted that the series was actually turned down because the text was too ”pro-evolution.”

That the policy was effectively pursued over the years is shown by an article in the mouthpiece of the Dutch Reformed Church, Die Kerkbode, of May 27. 1981 in which Reverend Dr. S.J. Eloff, a synodal expert on tuition, admitted that selected professors perused school and university handbooks from time to time in order to ensure that the texts do not include viewpoints that support evolutionism. He also added that the church had never argued against evolution if it is understood as development within kinds.

It must, however, be noted that in 1987 the then Western Transvaal Synod of the Dutch Reformed Church accepted, with a large majority, the scientific validity of the process of evolution, with the proviso that it did not deny the existence of God. This decision was forwarded to be discussed at the next meeting of the National Synod but was apparently never tabled.

This kind of behaviour partially explains why such information does not reach members of the various congregations via their ministers and may be the reason, according to Moore (1992) why members of the Dutch Reformed Church still employ creationist arguments as if it represent the Reformed viewpoint.

Changes in the South African political landscape after 1994 and the accompanying insecurity in some circles, apparently boosted fundamentalist convictions. The establishment of a different groupings amongst the religious right, including the Afrikaners, who support a literal interpretation of the Word bears evidence to this. In addition, as early as 1992 O’Neill noted signs of a strong a fundamentalist movement within the black churches as well.

The eventual inclusion of evolution, and especially human evolution, in High School Biology curricula after 1994 resulted in an upsurge of anti-evolution pronouncements by fundamentalists. This trend is readily apparent at universities where young people are specifically targeted by creationist groups like Shofar at the University of Stellenbosch.

Universites are democratic institutions and cannot deny individuals access based on their religious convictions. Currently nothing prevents a creationist to keep quiet about his or her religious convictions and attain even a PhD in the Natural Sciences. He/she can then present themselves as knowledgeable about science and claim science to be a false view of the natural world, based on their fundamentalist convictions. This was percisely the advice offered to BSc undergraduates at the University of Stellenbosch on 5 March 2008 by the Australian creationist Don Batten after his talk, Evolution, a Dark a Age for Science and Society?, Batten holds a PhD in Horticulture and is employed by Creation Ministries International of Australia. He is also the author of the article, Where are All the People? in which he claims that our current world population of six and a half billion humans descended from Noah’s sons and daughters in law over the past 6000 years.

Another CMI employee, Emil Silvestru, promoted the biblical flood as a world wide historical event in a talk entitled, Waters of Contention, at the same venue on 27 August 2008. Despite a Ph.D. in Geology, and an enormous amount of fact-based research to the contrary, Silvestru, as a creationist, still insists on the literal truth of the Genesis flood myth.

Currently creationism has been completely refuted scientifically, biblically as well as on legal grounds, the latter as the result of a series of court proceedings in the U.S.A. Yet creationists in the U.S.A., South Africa and in Australia still openly fly in the face of reason. Fry (1983) has outlined the general attitude of the mainstream churches as follows:

“In addition to the successful ecumenical challenge of creationism in the Arkansas case, doctrinal statements have been made on the highest ecclesiastical levels during recent years within the Roman Catholic, the Episcopal and the Presbyterian churches. Each of these denominations affirms God’s creation of the universe, but on the basis of that affirmation they deny the eccentric interpretations of creation which creation-science seeks to impose… In rejecting the religious bases of creationism, the General Assembly explicitly cited the theological consensus of protestant, Roman Catholic and Jewish understanding. Suggesting that the dispute over creation science is not really over biology of faith, but is essentially about biblical interpretation, particularly over two viewpoints regarding the characteristics of biblical literature and the nature of biblical authority, the Resolution proceeded to affirm that the imposition of a literalist viewpoint about the interpretation of biblical literature - where every word is taken with uniform literalness and becomes an absolute authority on all matters, whether moral, religious, political, historical or scientific - is in conflict with the perspective on biblical interpretation characteristically maintained by biblical scholars and biblical schools in the mainstream of Protestantism, Roman Catholicism and Judaism. Such scholars, and we believe, most Presbyterians find that the scientific theory of evolution does not conflict with their interpretation of the origins of life found in the biblical literature.”

Conclusion

In South Africa the naive claims of creationists appear to be at least partially associated with strong historical ties to a previous, unjust political dispensation. The fact that it also appeals to young people who had no part in the erstwhile politics is an interesting phenomenon because it produces and sustains individuals that are ill-equipped to deal rationally with a complex science-driven world. One explanation might be that to embrace the naïve and superficial assurances of the creationist world view may represent an ill judged attempt to excape the complex realities and insecurities of a postmodern world. Mainstream churches should therefore reflect about how appropriate their message still is for young people who flock to the quick-fix approach of fundamentalist groups.

In the aftermath of 1994 the DRC has finally condemned the system of Apartheid and the leadership has noticeably softened in attitude towards science and especially the process of evolution. These developments should, however, be rationally communicated to members and especially young people. How this can be successfully brought about is, in the light of the adverse experiences of ministers that have actually attempted to do so, not yet clear.

References

Becker, H. Internet at http://www.appiusforum.com/helkamp.html

Cronjé, G. 1945. ’n Tuiste vir die Nageslag - Die Blywende Oplossing van Suid-Afrika se Rassevraagstukke. Johannesburg: Publicité Handelsreklamediens.

Cronjé. G. 1947. Regverdige Rasse-apartheid. Stellenbosch: Die Christen-studentevereniging maatskappy van Suid-Afrika.

Deist, F. 1994. Ervaring, Rede en Metode in Skrifuitleg. RGN-Studies in Metodologie. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing.

De Klerk, W.A. 1975. The Puritans in Africa: A story of Afrikanerdom. London: Penquin Books.

Erasmus, D.F. 1946. Ons Eie Calvinisme. Die Gereformeerde Vaandel. 14(11):11–12.

Frye, R. M. 1983. Is God a Creationist? New York: Charles Scribner’s Sons.

Gerdener, G.B.A. 1927. Handboek by die Katkisasie. Kaapstad: Nasionale Pers.

Gerdener, G.B.A. 1943. Die Boodskap van ’n Man. Christen-studentevereniging van Suid-Afrika, Stellenbosch.

Greyling, E. 1966. Die Katkisasieboek. Bloemfontein: Sondagskool-boekhandel.

Grobler, J. 2007. Uitdaging & Antwoord: ’n Vars Perspektief op die Evolusie van die         Afrikaners. Brooklyn: Grourie.

Lloyd-George, D. Internet at http://www.appiusforum.com/helkamp.html

Marsden, G.M. 1991. Understanding Fundamentalism and Evangelicalism. Grand Rapids: Eerdmans.

Moore, W. 1992. Die Wetenskaplike kreasionisme —’n Analise. Unpublished MTh thesis, Faculty of Theology, University of Stellenbosch.

Novacek, M.J. 1993. Patterns of Diversity of the Mammalian Skull. In: The Vertebrate Skull Vol. 2. J.Hanken & Hall B.K. (eds.) Chicago: University of Chicago Press.

O’Neill, T. 1992. More From South Africa. National Centre for Science Education Reports. 12 (3):5.

Pirow, O. 1940. Nuwe Orde vir Suid-Afrika. Pretoria: Christelike Republikeinse Suid-Afrikaanse Nasionaal-Sosialistiese Studiekring.

Charles Darwin en die Christelike geloof 1809-2009

 Sakkie Spangenberg

Creationists are right about one thing. Evolutionary biology is the science that most deeply threatens the Bible and theology (Williams 2008:15).

The “greening” of Christianity [...] stands in marked contrast, and indeed direct contradiction, to much of the historic teaching of the churches. In stead of being lords of the universe and the pinnacle of creation, we must view ourselves as part of an interconnected web of existence. The responsibility for the future of the planet rests with us. We cannot look to another world and another life beyond this one, but must commit ourselves to an ecological imperative that will benefit succeeding generations (Leaves 2006:81).

1.            Inleiding

Charles Darwin is op 12 Februarie 1809 in Shrewsbury in Engeland gebore. Hy het aanvanklik medies aan die Universiteit van Edinburgh in Skotland gestudeer (1825–1827) en in sy vrye tyd saam met Robert Jameson op geologiese uitstappies gegaan. Die verpligte aanskoue van operasies op mense wat geen narkose of verdowing ontvang het nie, het hom nie aangestaan nie. Hy roep sy mediese studies gevolglik vaarwel en gaan studeer teologie aan die Universiteit van Cambridge (1827–1831). Hier loop hy ook kursusse in botanie en geologie. Alle studente aan Cambridge was in daardie jare verplig om die boek Natural Theology (1802) van William Paley (1743–1805) te bestudeer. In hierdie boek het die skrywer (’n teoloog) geargumenteer dat ’n mens uit die fyn struktuur van die aarde, plante, diere en alle lewende dinge kan aflei dat daar ’n skeppergod moes wees. Die vergelyking wat hy gebruik het om sy idees mee oor te dra, was die een van ’n horlosie en ’n horlosiemaker. Enigeen wat die fyn ratwerk van ’n meganiese horlosie al gesien het, kan nie anders nie as om tot die gevolgtrekking te kom dat dit deur iemand gemaak moes gewees het. ’n Horlosie veronderstel ’n horlosiemaker. Al die ratte en vere binne ’n meganiese horlosie het nie maar per toeval byeengekom om ’n horlosie te vorm nie. Dit geld volgens Paley ook van komplekse organe soos die menslike oog. Dis so kundig en kunstig saamgestel dat ’n mens nie anders kan as om te konkludeer dat iemand dit moes ontwerp het nie. Hierdie “iemand” is die skeppergod. Paley se sieninge kom dus ooreen met wat ons vandag as “Intelligent Design” (= intelligente ontwerp) ken. Twee hedendaagse voorbeelde wat dikwels gebruik word om die idee van “intelligente ontwerp” te ondersteun, is stellings dat ’n woordeboek nie tot standgekom het vanweë ’n ontploffing in ’n drukkery nie. Dit geld ook van groot passiersvliegtuie. Hulle is nie gevorm toe ’n dwarrelwind deur ’n skrootwerf gewaai het nie. Iemand moes so iets bedink, ontwerp en aanmekaar gesit het. Die boek van Paley het ’n geweldige indruk op Darwin gemaak, maar sy sienings sou mettertyd verander.

In Desember 1831 vertrek hy saam met Robert Fitzroy die skeepskaptein van die vlootskip HMS Beagle op ’n wêreldreis. Die doel was om van die vastelande in die suidelike halfrond se kuslyne te karteer. Darwin se pa het nie van die gedagte gehou nie, maar hom later wel toegelaat om as vriend van die skeepskaptein die reis aan te pak. ’n Skeepskaptein van ’n vlootskip was ’n relatief hoë rang en die kaptein was nie toegelaat om met enige pleb te meng nie. Darwin was ten minste ’n “gentleman” uit die Britse “adelstand” wat op gelyke voet met die kaptein kon kommunikeer. Voorts kon hy dit bekostig om as ’n onbetaalde botanis rond te reis. Sy  familie was vermoënde mense. Sy oupa aan moederskant, Josiah Wedgwood, was die eienaar van ’n fabriek wat fyn porseleinware gemaak het.

Tydens hierdie reis het hy Charles Lyell se Principles of Geology gelees. Lyell het geargumenteer dat die aarde oor ’n lang periode deur geologiese kragte gevorm is. Hy het nie meer die idee voorgestaan dat die aarde binne ’n paar dae ontstaan het en dat daar eeue gelede ’n wêreldvloed was nie.

Toe die Beagle in 1835 teen die weskus van Suid-Amerika opvaar en by enkele hawens aandoen, het Charles Darwin voor sy oë klippe en rotse gesien wat van ’n lang ontstaansproses getuig het. Hier beleef hy ’n aardbewing wat die dorpie Conception vernietig en ontdek hy gefossileerde seeskulpe teen die berghange. Hy het besef dat dit alleen daar kon gekom het vanweë die werking van aardkragte. Charles Lyell se sienings het vir Darwin begin sin gemaak.

Van September tot Oktober 1835 spandeer hy twee maande op die Galapagos-eilande in die Stille Oseaan. Hierdie eilande is deur vulkaniese werking gevorm en is ongeveer ’n duisend kilometer van die kus van Ecuador geleë. Hier het hy diersoorte gesien wat gelyk het “soos die soorte van die Suid-Amerikaanse vasteland, maar wat nie op die vasteland voorkom nie” (Ryke 1987:29). Voorts het hy ook variëteite van dieselfde dieresoort op die verskillende eilande te siene gekry. Die mees bekende voorbeeld is die verskillende vinkspesies wat hy gesien en versamel het asook verskillende soorte skilpaaie. Darwin het begin wonder oor hoe die verskille kon ontstaan het. Met sy terugkeer in Brittanje moes hy deur ’n magdom data wat hy versamel het, werk. Darwin het by kwekers en teelers aangeklop om te bepaal hoe hulle verskillende soorte van dieselfde blom of dier respektiewelik kweek en teel. Hy het besef dat as mense op ’n kunsmatige wyse kon selekteer, die natuur dit ook kon doen. Die begrippe “kunsmatige seleksie” en “natuurlike seleksie” is gebore. Natuurlike seleksie hang saam met omgewingsveranderinge wat spesies dwing om aan te pas. Om die waarheid te sê, daar is net drie opsies vir spesies beskikbaar: (1) aanpassing, (2) migrering, of (3) uitsterwing.

Iemand anders het egter ook gesit en broei op ’n klomp data wat hy op ’n rondreis versamel het. Die persoon was Alfred Wallace (1823–1913). Hy was ’n jonger tydgenoot van Darwin en soos hy, geïnteresseerd in die biologie. In Februarie 1855 het hy ’n artikel geskryf met die titel “On the Law which has Regulated the Introduction of New Species.” Hierdie artikel het die beginsels van evolusie uiteengesit. Charles Leyell het dit gelees en vir Darwin gewys. Hy was egter nie baie beïndruk daarmee nie, maar dit het waarskynlik ’n invloed op hom uitgeoefen. Hy het besef dat iemand besig was om hom met soortgelyke navorsing besig te hou. Lyell het vir Darwin aangemoedig om sy idees so spoedig moontlik te boek te stel, maar Darwin was huiwerig omdat hy geoordeel het, dat hy nog nie alles mooi in kruike en kanne gehad het nie. Na regte was hy al in 1844 gereed om sy bevindinge bekend te maak en het hy ’n manuskrip van etlike bladsye reeds voltooi. Hy skryf in Januarie van daardie jaar aan ’n vriend: “At last gleams of light have come, and I am almost convinced (quite contrary to the opinion I started with) that species are not (it is like confessing to a murder) immutable, unchangeable” (vgl. Ryke 1987:31). Maar Darwin sou vir ten minste nog vyftien jaar met sy insigte en die data wat hy versamel het, stoei voordat hy ’n boek oor evolusie (of soos hy dit genoem het “descent with modification”) sou publiseer (Bryson 2005:483).

In Junie 1858 ontvang hy ’n brief van Wallace (die twee het met mekaar begin korrespondeer). Die brief het ook die ongepubliseerde artikel “On the Tendency of Varieties to Depart Indefinitely from the Original Type” bevat. Die prikkel tot die skryf van hierdie artikel het hy van Thomas Malthus ontvang (Moore 2000:126). Malthus het geargumenteer dat menslike populasies beperk word deur voedselvoorsiening. Hy het daarop gewys dat mense dikwels ’n groter nageslag voortbring as wat hulle en hul omgewing kan onderhou. Gevolglik lei dit tot hongersnood en dood. Wallace het besef dat indien dit wel die geval was, dit gewoonlik die sterkstes was wat oorleef het. Die swakkes sal gewoonlik eerste sterf. Die sterkstes dra dan hul goeie eienskappe aan die volgende geslag oor. Toe Darwin die artikel lees, het hy besef dat hy in ’n penarie sit. Hy het besef dat Wallace se sieninge feitlik 100% met syne ooreenstem. Charles Lyell en Joseph Hooker het besluit om Darwin uit sy penarie te help deur sy insigte (soos in sy 1844 manuskrip uiteengesit) en Wallace se insigte (soos in sy artikel van 1858 uiteengesit) by die “Linnean Genootskap” se kongres in Londen voor te dra. Hierna moedig hulle Darwin aan om sy idees so gou moontlik te publiseer anders spring Wallace hom dalk nog voor. Sy boek The Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life verskyn gevolglik op 24 November 1859 en die eerste oplaag van 1 250 boeke is nog dieselfde dag uitverkoop. Op hierdie manier het Darwin nie slegs die eerste boek oor evolusie langs die weg van natuurlik seleksie gepubliseer nie, maar is sy naam vir ewig aan hierdie teorie gekoppel. Wallace moes tweede viool speel, maar hy het Darwin as sy meerdere erken en toegegee dat Darwin oor ’n langer periode met die saak gestoei en ook oor meer data beskik het. Wat wel interessant is, is dat Wallace tog bly glo het dat die mens sy verstand, denke en redeneervermoë nie langs die weg van natuurlike seleksie gekry het nie, maar langs die weg van goddelike ingrype (Weinert 2009:121, 132–133). Darwin het hieroor egter ander sienings gehuldig. Ook die menslike verstand en redeneervermoë is die produk van natuurlike seleksie.  “If humans must trace their origins to earlier animal forms of life, then the emergence of both brains and mind must yield to evolutionary explanations” (Weinert 2009:121). In sy boek The Descent of Man (1871) het hy sy teorie uitgespel dat die mens verwant is aan die primate en dat hulle ’n gesamentlike voorouer moes gehad het. Dit was ’n heel moedige stap omdat geen ander mensfossiele behalwe die van die Neandertallers op daardie stadium beskikbaar was om tot so ’n konklusie te kom nie. Die eerste skedel van ’n Neandertaller is in 1856 naby Düsseldorf in Duitsland ontdek. Alhoewel Darwin op daardie stadium geen grond behalwe sy teorie onder sy voete gehad het, het hy die vermoede uitgespreek dat die mens oorspronklik uit Afrika kom.

Wat ons nie buite rekening kan laat nie is dat daar gedurende die agtiende en negentiende eeu interessante ontwikkelinge op die terrein van die geskiedwetenskap plaasgevind het. Europeërs het gedurende hierdie eeue ’n historiese bewussyn ontwikkel. ’n Historiese bewussyn is een wat daarvan bewus is dat die verlede nie presies soos die hede gelyk het nie. Die verlede is ’n totaal ander wêreld. Volgens Allan Richardson (1964:41) het die mense van die sewentiende en agtiende eeu in twee oorvleuelende wêrelde geleef: aan die een kant die moderne wêreld van die natuurwetenskap en aan die ander kant die Middeleeuse wêreld met sy sieninge van die menslike geskiedenis. Baie geleerdes wat gedurende die sewentiende en agtiende eeu geleef het, het geglo dat die geskiedenislyn wat aan die hand van die Bybelse gegewens opgestel is, vasstaan: Adam was die eerste mens en die skepping het 4 004 v.C. plaasgevind.

2.         Gevolge vir die Christelike geloof

Charles Darwin word soms die Nikolas Kopernikus van die biologiese wetenskappe genoem. Die rede? Die omwenteling wat Darwin in die biologiese wetenskappe teweeggebring het, is vergelykbaar met die omwenteling wat Kopernikus in die sterrekunde teweeggebring het. Beide hierdie geleerdes het Westerlinge se sienings van hulself en hul wêreld radikaal verander. Hul teorieë het egter ook die verstaan van die Bybel en die meesterverhaal van die Christelike geloof uitgedaag. Terwyl die Christelike kerke Kopernikus se teorie dat die aarde om die son draai al aanvaar het, sukkel hulle nog om Darwin se teorie te aanvaar. Die rede waarom teoloë en gelowiges weerstand bied, hang saam met die feit dat die Christelike meesterverhaal verweef is met die antieke drieverdieping heelal, die antieke siening van hoe plant- en dierepesies geskep is en die plek wat die mens in die skepping inneem.

Tydens Darwin se leeftyd het die deursnee Westerling geglo dat die aarde 4 004 v.C. geskep is. Voorts dat al die plant- en dierespesies waarvan hulle geweet het oorspronklik só deur God geskep is.

Die idee dat die aarde in 4 004 v.C. geskep is, het hulle van die Ierse biskop James Ussher (1581–1656) gekry. Hy het die geslagsregisters in die Bybel noukeurig bestudeer en allerlei wiskundige berekeninge gedoen voordat hy hierdie siening van hom bekend gemaak het. Dit het so waar en betroubaar gelyk dat hierdie datum sedert 1701 in die Authorized Version (ook bekend as die King James Version) van die Bybel opgeneem is.

Die siening dat alle bestaande plant- en dierespesies oorspronklik só deur God geskep is, het mense as ’t ware met moedersmelk ingekry. Anne Primavesi vat dit mooi saam wanneer sy skryf: “In the era after Aristotle and before Darwin, the fixity of species was a core belief.”

Afgesien van hierdie idees was daar ook die idee dat daar ’n vaste orde en rangorde in die skepping bestaan. Mense het gepraat van “The Great Chain of Being”. Hierdie idee kan deur middel van ’n leer voorgestel word. Net soos daar verskillende sporte op ’n leer is, so is daar verskillende “sporte” ingebou in die plant- en dierelewe en die mens beklee die hoogste sport. Die idee van perfeksie hou ook hiermee verband. Visse het vinne en kiewe want hulle is perfek gemaak vir die omgewing waarin hulle moet leef en oorleef. Voëls is met vere geskep sodat hulle kan vlieg. Hulle is op hul beurt perfek gemaak vir die omgewing waarin hulle moet oorleef. Dit geld dan van elke ander plant- en dierespesie op aarde asook van die mens.

Hierdie idee van orde en rangorde en ewige onveranderlikheid is selfs in geestelike liedere uitgedruk. Vergelyk byvoorbeeld die bekende lied “All things bright and beautiful” wat deur C.F. Alexander geskryf is en waarvan ’n gedeelte soos volg lui: 

The rich man in his castle,
The poor man at his gate,
God made them high and lowly,
And ordered their estate.

Daar is nie toevallig ryk en arm mense in ’n samelewing nie. Nee, God wys aan elke mens ’n vaste plek in die samelewing toe. As jy as ’n slaaf gebore is, moet jy vir lief neem daarmee. As jy tot die adelstand behoort en ryk is, is dit aan God te danke. Hierdie idee het mense uit die Bybel afgelees. Hulle het hul onder andere op die eerste skeppingsverhaal in Genesis beroep. God het alles in ses dae geskep en dis duidelik dat daar ’n rangorde in die skepping bestaan. Die skeppingsverhaal begin immers eers met die skep van die aarde voordat die plante geskep word. Na die plante kom visse en ander waterdiere aan die beurt. Dit word opgevolg met die skep van landdiere voordat die mens aan die beurt kom. Net van die mens word gesê dat hy/sy die beelddraer van God is (Gen 1:27). Voorts word die mens beskryf as die kroon van die skepping — hy is “’n weinig minder as ’n goddelike wese” (Ps 8:6). Hulle ontvang ook die taak om oor alles in die skepping te heers (Gen 1:26).

Darwin se teorie van evolusie langs die weg van natuurlike seleksie het hierdie sienings uitgedaag. Eerstens het hy die standpunt van die geoloog Charles Lyell (1797–1875) aanvaar dat die aarde baie oud is. Tweedens het hy afskeid geneem van die idee dat plant- en dierespesies ewig en onveranderlik is. Derdens het hy die idee van lineêre en progressiewe evolusie verwerp. Sy siening kan as vertakkende evolusie (“branching evolution”) voorgehou word. Vierdens het hy die idee dat die mens die eindpunt van lineêre en progressiewe evolusie is, nek omgedraai. Laastens het hy afskeid geneem van die idee van ontwerp (“design”). Dit is dus te verstane dat biskop Samuel Wilberforce (1805–1873) hom verplig gevoel het om Darwin se teorie van evolusie langs die weg van natuurlike seleksie teen te staan. Sedertdien het verskeie ander teoloë en gelowiges hulle by Wilberforce aangesluit en teruggegryp na die sienings van die teoloog William Paley (1743–1805). Hy het in sy boek Natural Theology die siening voorgestaan dat die natuur na regte ’n Skeppergod veronderstel. Alles is so mooi en pefek geskep dat dit ontmoontlik is om te ontken dat daar ’n Skeppergod is. Darwin moes hierdie boek tydens sy studiejare as toelogiestudent aan die Universiteit van Cambridge bestudeer en was aanvanklik baie beïndruk met Paley se argumente, maar hy het later daarvan afskeid geneem.

3.            Slot 

Die evolusieteorie soos Darwin dit bedink en in sy boeke The Origin of Species by Means of Natural Selection (1859) en The Descent of Man (1871) beskryf het, het hom oor die afgelope honderd en vyftig jaar as betroubaar bewys. Baie Christene sukkel steeds om daarmee vrede te maak. Hulle sal soms ’n hoër ouderdom vir die aarde aanvaar, maar die konsekwensies wat hierdie teorie vir die Augustiniaanse paradigma van sondeval—verlossing—eindoordeel inhou, ignoreer of systap. Neem die volgende as voorbeelde:

1.    Die tradisionele Christelike geloof aanvaar dat slegs mense na God se beeld geskep en gevolglik die kroon van die skepping is. [Hoe kan slegs húlle beelddraers wees as hulle uit ander lewensvorme geëvolueer het? Hoe kan hulle die kroon wees as daar nie lineêre en progressiewe evolusie bestaan nie, maar slegs vertakkende evolusie?]

2.    Dit aanvaar dat daar êrens in die verre verlede ’n Adam en Eva bestaan het wie se dade tot ’n sondeval en dood gelei het. [Dood hang nie saam met ’n sondeval nie, want alle vroeëre spesies het gesterf — selfs nog voordat daar mense op aarde was. Dood is noodsaaklik vir die instandhouding van lewe op hierdie planeet. Sonder dood sou hierdie planeet homself al doodgewurg het.]

3.    Die mens het ’n Verlosser nodig wat onaangetas deur die erfsonde is. Slegs só ’n Verlosser kan die bose kringloop van die sondeval omkeer. [Daar bestaan nie so ’n kringloop nie. Dis ’n teologiese konstruksie van Augustinus (354–430) wat met sy eie seksualiteit nie vrede kon maak nie. Buitendien, sou Jesus as ewige Seun van God werklik mens geword het, dan besit die Drie-eenheid tans iets wat Hy nie vroeër gehad het nie. Nie slegs die genetiese materiaal van homo sapiens nie, maar van alle vroeëre lewensvorme.]

Kreasioniste is korrek wanneer hulle daarop wys dat die evolusieleer groot gevolge vir die tradisionele Christelike teologie inhou. As Christene egter maar net wil snap dat dáárdie teologie die skepping van teoloë uit die vierde en vyfde eeu is, kan ’n nuwe teologie wat anders na die mens en die aarde kyk, wortel skiet. Tot dan sal daar egter altyd spanning tussen die evolusieleer en die tradisionele Christelike geloof bly bestaan en sal Christene steeds die standpunt huldig dat die mens die spil is waaromheen alles op aarde draai. ’n Verantwoordelike groen teologie is moeilik met só ’n siening te rym.

Bibliografie

Ayala, F.J. 2006. Darwin and Intelligent Design. Minneapolis: Fortress. (Facets.)

Bowler, P.J. 1987. Theories of Human Evolution: A Century of Debate, 1844–1944. Oxford: Basil Blackwell.

Bowler, P.J. 2007. Monkey trials and gorilla sermons: Evolution and Christianity from Darwin to Intelligent Design. Cambridge: Harvard University Press.

Bryson, B. 2005. A Short History of Nearly Everything. London: Transworld Publishers.

Chadwick, O. 1972. The Victorian Church, Part Two: 1860–1901. London: SCM.

Degenaar, J.J. 1965. Evolusie en Christendom: ’n Opstel oor Teilhard de Chardin. Kaapstad: Simondium-uitgewers.

Dowe, P. 2005. Galileo, Darwin and Hawking: The Interplay of Science, Reason, and Religion. Grand Rapids: Eerdmans.

Greene, J.C. 1980. The Kuhnian Paradigm and the Darwinian Revolution in natural History, in Gutting, G. (ed.) Paradigms and Revolutions: Appraisals and Applications of Thomas Kuhn’s Philosophy of Science, 198–320. Nortre Dame: University of Notre Dame Press.

Grigg, R. 2008. Beyond the God Delusion: How Radical Theology Harmonizes Science and Religion. Minneapolis: Fortress.

Humphreys, C. 1985. Creation and Evolution. Oxford: Oxford University Press. (Studies in Christianity and Science.)

Johnson, P. 1991. Darwin on Trial. London: Intervarsity Press.

Kennedy, P. 2006. A Modern Introduction to Theology: New Questions for Old Beliefs. London: I.B. Tauris.

Leaves, N. 2006. The God Problem: Alternatives to Fundamentalism. Santa Rosa: Polebridge.

Mayr, E. 2000. Darwin’s Influence on Modern Thought. Scientific American, July 2000, 79–83.

Moore, P. 2005. Discoveries and Inventions That Changed Our World: The pioneers of modern science — what they did and why it matters. London: Apple.

Primavesi, A. 2000a. Sacred Gaia: Holistic Theology and Earth System Science.  London: Routledge.

Primavesi, A. 2000b. Theology and Earth System Science, in Parsons, S.F. (ed), Challenging Women’s Orthodoxies in the Context of Faith, 21–34. Hants: Ashgate.

Primavesi, A. 2003. Gaia’s Gift: Earth, Ourselves and God After Copernicus. London: Routledge.

Richardson, A. 1964. The rise of modern biblical scholarship and recent discussion of the authority of the Bible, in Greenslade, S.L. (ed.) The Cambridge History of the Bible 3: The West from the Reformation to the Present Day, 294–338. Cambridge: Cambridge University Press.

Ruse, M. 2001. Can a Darwinian Be a Christian: The Relationship Between Science and Religion. Cambridge: Cambridge University Press.

Ryke, P.A.J. 1987. Evolusie. Potchefstroom: Departement Sentrale Publikasies, PU vir CHO. (Wetenskaplike Bydraes van die PU vir CHO.)

Weber, G. 1998. I believe. I doubt. Notes on Christian Experience. London: SCM.

Weinert, F. 2009. Copernicus, Darwin, & Freud: Revolutions in the History and Philosophy of Science. Chichester: Wiley-Blackwell.

Williams, P.A. 2008. Science and the Bible in Dialogue III: In the end (Biology). The Fourth R 21 (6), 15–21, 30.

Young, D.A. & Stearley, R.F. 2008. The Bible, Rocks and Time: Geological Evidence for the Age of the Earth. Downers Grove: InterVarsity.

Christelik-tradisionele en eietydse mensbeskouing

Chrizanne van Eeden 4 Maart 2007
 

Die opsomming van Chrizanne van Eeden se voordrag is in 'n Adobe PDF of Microsoft Powerpoint formaat beskikbaar:

• Adobe PDF (212 KB) Om PDF lêers te lees moet jy Adobe Acrobat Reader aflaai.
• Microsoft Powerpoint (329 KB)

INLEIDING:

• In aansluiting by Sakkie Spangenberg se skets van die tradisioneel Christelike mensbeskouing van 21 Januarie: onthou julle nog die Christelik-Nasionale mensbeskouing wat vir sowat drie dekades op ons afgedwing was.
• Ek wonder of die rasionaal was dat vir die Christelik Calvinistiese beskouing van die mens as minderwaardig, gekompenseer kon word met ‘n Nasionale (sosio-kulturele en sosio-politiese) meerderwaardigheid?
• Dit daar gelaat – kom ons kyk na hoe ons siening van mense gevorm word.

HOE BEKOM ONS ‘N MENSESIENING?

Mensbeskouing is nie aangebore nie maar word aangeleer, gesosialiseer, geïnternaliseer en deur neurologiese werking geassosieer. NB: In al die, grootliks onbewuste sielkundige prosesse, is die mens ‘n aktiewe agent of bestuurder. Meer hieroor later.

• Die breinwerking en mensbeskouing

‘n Mens het 100- tot 200 duisend miljoen neurone in die sentrale senustelsel (sensoriese, motoriese en assosiasie neurone), met assosiasie neurone by verre in die meerderheid. Assosiasiepatrone is nie aangebore nie, maar ontwikkel geleidelik deur middel van skemas of raamwerke waarin alles wat ons waarneem, ervaar of aanleer geberg word, asook deur prototipes, modelle of figuurlike voorstellings van alle konsepte en objekte. Die brein bou skemas en prototipes deur voortdurende psigies-kognitiewe prosesse van inligtingsortering en kategorisering, vergelyking en soortsoeke en integrasie of indrukvorming. Dit wat bekend is kry altyd voorkeur.
So help die brein ons sin maak van ‘n andersins oorweldigende massa waarnemings en indrukke, veral met betrekking tot die mense om ons – hoe hulle is, wat en waarom hulle doen wat hulle doen, wat dit beteken en veral hoe dit ons raak. Vanweë die magdom indrukke en uiterste kompleksiteit van die inligting neem ons kognitiewe prosesse dikwels kortpaaie wat tot voorkeure, selektiewe aandag aan inligting en selfs onakkurate denke en oortuigings lei. Dit alles manifesteer in ons kennis- en ervaringsraamwerke waarvan mensbeskouing een is. Mensbeskouing – ons denke oor en gesindheid teenoor ander, word geskakeer deur ons vooroordele, terughouding en stereotipering of deur ons openheid, gemak en vryer assosiasie, en dit weerspieël ook konteks-, situasie- en groepspesifieke eienskappe.

• Sosialisering en sosiale leerprosesse

Verweef in die waarneming- en indrukvormingsprosesse is ook ons sosialiseringsprosesse. Ons is kuddediere en daarvolgens neurologies bedraad. Sosiale leer (dit wat ons waarneem in ander en wat deur belangrike ander aan ons oorgedra word), is van die vinnigste, sterkste en blywendste leerprosesse (dit is byvoorbeeld bekend dat rassistiese gesindhede deur kinders voor die ouderdom van drie jaar reeds aangeleer word). Die brein se leersentra verkies eendersheid, soortgelykheid, bekendheid ens. om raamwerke te skep en inligting te verwerk en aan ons terug te voer. So ontstaan die “ons vs. hulle”-houdings en ons ongemak – selfs vrese – met betrekking tot andersheid in mense.
Veroordelende gesindhede, sosiale uitsluiting en ook die stereotipes wat in ons sosiale -ismes manifesteer, spruit uit hierdie kognitiewe ongemak en denkslordigheid wat ons beetpak as iets “anders” is. Kan u verstaan waarom die Christelik-nasionale mensbeskouing so suksesvol op ons afgedwing is en ons dit so maklik geïnternaliseer het?

• Die Self as uitvoerende bestuurder

Deur al die voorgenoemde prosesse ontstaan daar ‘n unieke, outonome, geïntegreerde identiteit, ‘n ego of persoonlikheid bekend as “EK”. Die Self staan as aktiewe agent tussen hierdie noodsaaklike innerlike psigiese prosesse en die realiteit van die lewe, konteks, situasie ensovoorts, daarbuite. Die self kan weeg, oorweeg, interpreteer, insig bekom, keuses maak, besluite neem en veral verander na aanleiding van dieper denke. Selfsiening en die vermoë om anders as die prototipes te dink en dan te kies, is sleutelbegrippe hier. Ons kan kies: - of ons outentiek wil wees en of ons ander wil toelaat om ons te beheer, - of ons eienaarskap wil neem en of ons ondergeskik wil leef, - of ons wil dink en bevraagteken en of ons volgens voorskrifte en inskiklik wil bestaan. Iemand, ek dink dit was Maslow, het aan jongmense gesê “I warn you today, if you choose to live a life according to the instructions of other people, if you rely for your happiness on those around you, if you do not fully own who you are and live authentically true to yourself, you will be deeply troubled for the rest of your life”. Selfsiening bepaal mensesiening en hoe oper en gemakliker mense in en met hulself is, hoe minder word hul mensesiening bepaal deur invloede van kultuur, opvoeding, sosiale strukture en vreemdheidsbelewing.

‘N MODERNE MENSBESKOUING

• Waardes – ‘n Eietydse mensbeskouing is gemaklik geweef rondom universele waardes soos:
  • ‘n Soeke na wysheid en kennis,
  • Lewensmoed en -dapperheid,
  • Menslikheid en medemenslikheid,
  • Geregtigheid,
  • Selfbeheersing en gematigdheid en
  • ‘n Sin vir die transendente.
• Outentiek – mensbeskouing is gebaseer op ‘n eg en eerlike relasie met die self wat eienaarskap kan aanvaar vir eie denke, keuses en gedrag.
• Dinamies – mensbeskouing groei voortdurend, is nie staties en rigied nie en word gekenmerk deur ‘n uitbreiding van eie perspektiewe en ‘n oorwinning van vrese vir andersheid of anderswees.
• Aanpasbaar – mensbeskouing reflekteer aanpasbaarheid en het kontekstuele, situasionele en ander diverse aanpassingskenmerke.
• Mensbeskouing vertoon die bereidwilligheid om te bevraagteken en bevraagteken te word, om te staan as “a set of attitudes for living, a manifesto, rather than an imposed rule book for relations” (Baro & Byrne, 2005).

Christelik-tradisionele en eietydse mensbeskouing van die man

Wilhelm Jordaan
18 Maart 2007

1. INLEIDING: MANS IS VAN MARS EN VROUE IS VAN VENUS

Die vertrekpunt in een van die populêrste boeke van ons tyd Men are from Mars/Women are from Venus, geskryf deur die Amerikaner John Gray, is dat mans en vroue onherroeplik van mekaar verskil. Om hul verhoudingslewe te verbeter en die manlike en vroulike rolle te beoefen, is dit volgens hom allereers nodig dat mans en vroue dié verskille erken en dán probeer uitwerk hoe hulle gelukkiger kan saamleef.

Uit die populariteit van Gray se selfhelpboek en die alledaagse diskoerse oor die “ware aard” van mans/seuns en vroue/meisies kan mens aflei dié soort opvatting word nog wyd gehuldig.

‘n Mens kan Gray se boek dan verstaan as die maksimalisering van verskille tussen mans en vroue en dat man-wees in die 21 ste eeu  slegs verstaan kan word as dat mans volledig anders as vroue is.

Ek wil dié algemeen aanvaarde idee anders inklee deur te sê man-wees kan net verstaan word in die konteks van vrou-wees en die geskiedenis wat aan die opvatting oor radikale verskille beslag gegee het. Eers as ons dit in hart en niere begryp, sal ons begin verstaan wat man-wees in die 21ste eeu kan wees.    

My vertrekpunt is dat die oënskynlik onherroeplike verskille tussen mans en vroue wesenlik  stereotiperings is waarvan die oorsprong vêr terug in die mens se geskiedenis lê. Soos met alle stereotiperings die geval is, is hulle nie noodwendig volledig onwaar nie, maar kom neer op oorveralgemenings wat ander moontlikhede verswyg of onderdruk.

2. BIOLOGIE VAN MAN-WEES

Die elementêre biologie van man-wees – dat die man sterker, vinniger en kragtiger as die vrou is – moet alleers geplaas word in die raamwerk van ‘n oerbeeld wat tegelyk die mistiek van en die beweerde verskille tussen mans en vroue onderlê.

Die oerbeeld: Die man het die vrou geneem, sy saad gestort en sy het dit ontvang. ‘n Kind is verwek en word deur die vrou gesoog en versorg, en dit is die manier wat vas en klaar deur die “natuur” gegee is.

Hou in gedagte vir ons gesprek dat dié biologiese gebeure of feit steeds verstaan word as as die rudimentêre grondslag van man-wees en vrou-wees. 

Hoe beleef vroue dié rudimentêre toedrag? Naas vroue wat dit as ‘n onveranderbare lewensfeit aanvaar, is daar ander moontlikhede. ‘n Voorbeeld:

‘n Vroue-karakter in ‘n roman reflekteer by haarself en verlang na “iets meer” van vrou-wees en in die verhouding tussen man en vrou na eeue se ondergeskiktheid, binne die raamwerk van genoemde oerbeeld. Sy verlang daarna om by die man wat sy liefhet ‘n kind te hê wat in haar ‘n “onnoembare honger” sal stil. En vervolg dan:

“Dié wond. Hoe deurdringbaar is ek. Vrou. Sou ‘n man dit ooit waaragtig begryp? By hom is alles uitwendig; alles hang uit; steier driftig omhoog. Maar ek moet my oopstel, moet hom veroorloof om my in te dring, in my self in, van buite-af, in. Ingeneem soos ‘n stad. ‘n Bres in die muur. En dat ek nie daarsonder wil nie, nie kan nie, maak dit erger.”

‘n Mens sou ure oor die betekenis van hierdie sin kon praat. Dit is ‘n vrou (Andrea Malgas) wat praat, maar die skrywer van die roman is ‘n man – André  P. Brink in die roman, “Die Muur van die Pes.” Wat wel iets sê oor die moontlikheid van begrip – om die posisie en ervarings van ‘n ander mens (‘n vrou) empaties en verbeeldingryk jou eie te maak.  

In ‘n heel ander trant lamenteer die digter Marge Pierce met sinisme oor dié oerbeeld en sy implikasies in die gedig “Meaningful exchange”:

The man talks

the woman listens.

The man is a teapot

with a dark green brew

of troubles.

He pours into the woman.

she carries his sorrows away

sloshing around in her belly.

The man swings of lighter.

sympathy quickens him.

He watches women pass.

He whistles.

The woman lumbers away.

Inside his troubles are

snaking up her throat.

Her body curls delicately

about them, worrying, nudging

them into some new meaningful shape

squatting now at the very centre of her life.

How much lighter I feel,

the man says, ready

for business.

How heavy I feel, the woman,

says: this must be love

Kom ons toets hierdie oerbeeld van radikale verskille aan genetiese gegewens. Volgens dr. David Page van die Whitehead-instituut vir biomediese navorsing in Amerika is mans en vroue geneties eintlik baie eenders. Wat dus geneties in die man is, is ook in die vrou aanwesig. Die enigste werklike verskil lê in die 23ste geslagsbepalende chromsoompaar (XX = vrou en XY=man) wat die unieke geslagskenmerke en kragverskille van vrou en man voortbring, hormonale verskille en asook seksuele oriëntasie wat kan manifesteer in heteroseksualiteit en homoseksualiteit.

Dit is so dat mans na verhouding meer testosteroon (of androgeen) produseer en vroue meer estrogeen. Maar dié hormone, asook ander, is nie uniek aan net man en vrou nie. Dit wat in die man is, is ook in die vrou. Hoe hierdie hormone verband hou met gedrag wat as tipies “manlik” (byvoorbeeld aggressief en mededingend) en tipies “vroulik” (byvoorbeeld onderdanig, versorgend en sag) beskou word, word egter sterk beïnvloed deur roltoewysings en verwagtings kenmerkend van die stereotiperende patriargale diskoers.

Genetiese ooreenkomste tussen man en vrou het bepaalde implikasies. Só byvoorbeeld reken bioloë/sielkundiges soos Rose, Lewontin en Kamin dat al is dit so dat net ‘n vrou geboorte kan gee en soog, is die idee dat vroue kinders móét versorg, vertroetel en grootmaak ‘n patriagale voorskrif en nie ‘n biologiese noodwendigheid nie. Mans sou die grootmaak van kinders ook kon doen in ‘n samelewing wat dit aanvaar en goedkeur. 

En verder dat mans en vroue se seksuele identiteitsontwikkeling, ongeag die geneties-bepaalde seksuele kenmerke en hormoonvlakke, van die vroegste ouderdom af  ten nouste verband hou met sielkundig-kulturele verwagtings en norme. Susan Greenfield, ‘n professor in sinaptiese farmakologie, sluit hierby aan deur te sê daar is baie “oorywerigheid” by mense wat glo jy is wat jou genetika voorskryf. By wyse van spreke reken diesulkes genetika het die man onherroeplik tot “Mars” en die vrou onherroeplik tot “Venus” verban. In terme van die voorafgaande uiteensetting blyk dit nie sonder meer geldig te wees nie.

Volgens Greenfield geld juis die teendeel as ‘n erkende wisselwerkingsbeginsel in ag geneem word, naamlik: Hoe hou ‘n bepaalde geen, ook dié wat met seksuele identiteit te make het, verband met die funksies van 1 miljoen ander gene, 100 000 voortdurend wisselende breinverbindings en insette uit die omgewing (dinge soos kulturele voorskrifte, verwagtings en norme)?

3. STEREOTIPERING VAN MAN-WEES

Teen die agtergrond van die gevestigde oerbeeld en die relativering daarvan op grond van genetiese getuienis, is die vraag hoe die idee van ‘n “ware man” en ‘n “ware vrou” wat elk volledig anders is, so ingeburger geraak het as ‘n natuurgegewe?

‘n Soort antwoord moet gesoek word in die wyse waarop die biologiese feit van manwees en vrouwees in die mens se geskiedenis omgewerk is tot patriargale ordening, die verset daarteen en die gesamentlike konsekwensies daarvan.

Wat gebeur het in die eeue-oue ontplooiing van die verhouding tussen man en vrou is dat die biologies-gegewe en opvallende groter fisieke krag van die man geneem is as die verwysingspunt vir seksuele en ander roltoewysings aan man en vrou.

Saam daarmee het ‘n diskoers ontstaan wat oor die eeue tot vandag toe verfyn is en voorskryf wat die verskille tussen mans en vroue is. Dié diskoers dikteer dan wat die “ware aard” van man en vrou is  – soos dit gedra word deur ouerlike opvoeding (seun, wees soos pa; dogter wees soos ma), huweliksberading, huweliksformuliere, die populêre raadgeebedryf in glanstydskrifte, in TV-sepies en rolprente, in advertensies en deur grappies rondom teetafels, braaivleisvure en in kroeë. En dit sluit in hoe mans en vroue hul seksuele identiteit, en alles wat daarmee saamgaan, móét beleef en tot uitdrukking mág bring. 

In die proses is manwees en vrouwees gestereotipeer volgens die opvatting dat die verskille tussen hulle biologies bepaald is. Vandaar die vele stereotipes oor eksklusief manlike eienskappe – selfgeldend, mededingend, avontuurlik, aggressief, onafhanklik, rasioneel en taakgerig. En insgelyks eksklusiewe vroulike eienskappe – dat hulle sensitief, sag, ondersteunend, simpatiek, afhanklik, lief vir kinders, emosioneel en mensgerig is.

Wat interessant is, in ‘n moderne perspektief, is navorsing wat sê dat dié stereotipes tot vandag toe nie wesenlik verander het nie en steeds die “tradisie” is.

Saam met sterotipering kom normgewende stellings soos: ‘n Vrou/man se plek is tog….; Vroue/mans kan tog nie dieselfde….; my vroulike intuïsie sê; my manlike ego dikteer…; ensovoorts. Sulke opvattings oor die inherente biologies-gegewe eienskappe van mans en vroue word subtiel van geboorte af ingeskerp, en algaande word seuns en dogters in ‘n knyptang geplaas om te leef volgens die verwagtings én die illusies rondom “dienende Martha’s” wat maar mag huil as hulle so voel en “verowerende Sarels” wat dapper moet wees en nie mag huil nie.

Is mans bewus daarvan hoe hulle gestereotipeer word? Dat dit hulle in ‘n knyptang plaas van die opvatting dat jy ‘n man is omdat jy jou soos ‘n man gedra – waar die gedrag voorgeskryf word? En dat die stereotipering tot hul skade is?

Ek het geen twyfel dat dit al meer die geval word nie. Twee voorbeelde – albei tragies-komies. In sy roman “Voor ek vergeet” skryf André P Brink: “Ek kan die dae onthou wanneer geluk daaruit bestaan het om in ‘n modderkol op die rugbyveld in die grond ingeboor te word en byna verdrink te word in 5cm modderwater, met vier of vyf of agt man wat bo-op my sit en my enkels draai of knieë in my lieste druk of my balle probeer verpulp of happe uit my ore byt of in my gesig poep. Dit was mos waarom manwees gedraai het; het dit sin en substansie daaraan verleen, dit was die lewe.”

Plaas hiernaas die gedig van Jan de Bruyn (wat onlangs oorlede is) waarin hy dink oor die begrafnis van sy ma:

Maar in die skare stilte

Was sy nêrens nie

Later het dit wel weer dag geword

‘n more vreemd vol son en duiwe

in die bome

maar in dieptes gans verlore

het ek onder gesang

ver agter snikke en stemme afgedaal

en in ‘n sakdoek wat my moeder lank gelede

met ‘n ander weggaan

in my hand gedruk het

het ek weer soos ‘n kind

maar onhoorbaar soos ‘n man

in haar arms gehuil.     

Huil, ja – maar onhoorbaar soos ‘n man (dit behoort te doen).

4. DIE OORHEERSENDE NORMGEWEWENDE EN MEDEDINGENDE DISKOERSE OOR MAN-WEES

Ek het heel aan die begin gesê stereotiperings is nie noodwendig volledig onwaar nie, maar kom neer op oorveralgemenings wat ander moontlikhede verswyg of onderdruk.

Vir die stereotiperings oor man-wees (en vrou-wees) gebruik ek die sterk begrip “fabrikasie” waarmee ek sê stereotiperings is wesenlik uitgedinkte opvattings wat algaande opgeneem word in ‘n normgewende diskoers wat dikteer, soos onse Steve Hofmeyr sou sê: “Dis hoe dit is.” 

En onthou dat stereotipes kragtige vormers van gedrag is. Hulle skep verwagtings, wys rolle toe en word algaande selfvervullende profesieë. Jy word algaande wat ander van jou sê en dink, soos Goethe op ‘n keer gesskryf het.

Waar kom die fabrikasies vandaan? Ek het reeds in die verbygaan verwys na patriargale lewensopvattings. Waarmee die man hiërgies hoër geplaas word as die vrou wat ‘n ondergeskikte posisie laer af in die hiërargie beklee.

Die Franse filosoof Jacques Derrida toon aan dat die ganse westerse filosofiese en populêre denktradisie daarop gemik was om die werklikheid in terme van begrippe-skemas te verstaan of ontleed wat op die keper beskou uit taalmatige, binêre opposisies bestaan: Byvoorbeeld:

Man/vrou

Vader/moeder

Manlikheid/vroulikheid

Onafhanklikheid/afhanklikheid

Mag/onmag ensovoorts

In vele sulke opposisies is dit die versweë veronderstelling dat daar ‘n hiërargiese orde is. Dit beteken dat die eerste term in enige gegewe begrippe-paar (soos man/vrou; vader/moeder; onafhanklikheid/afhanklikheid) ‘n positiewe betekenis het en waardevoller is, terwyl die tweede term (soos vrou; moeder; afhanklikheid) ‘n negatiewe betekenis het en as minder waardevol geag word en dus geringskat kan word.

Mens sou kon argumenteer dat dié soort hiërargiese voorstelling tot groot mate beslag gekry in die Judaïes-Christelike tradisie, soos dit onder andere in die Bybel aangeteken staan, en wat nog steeds as basis dien vir die normgewende diskoers.

Om maar een voorbeeld te noem: die verhaal van Ahasveros en Vasti in die boek Ester. Lees dit gerus.

Dié soort patriargale uittings kan vermenigvuldig word uit die Bybel en so ook die toepassing daarvan in die hedendaagse wêreld. Maar terselfdertyd moet mens byvoeg dat daar vele teenvoorbeelde in die Bybel is wat daarop dui dat die patriargie toe al uitgedaag is. So, die verset kom van vêr.  

‘n Sleutelkenmerk van ‘n patriargale hiërargiese opstelling van die wêreld en sy dinge is dat taal ‘n magtige instrument word om die hiërargie in stand te hou.

Daar is talle taalvoorbeelde van ‘n hiërargies opgestelde, manoorheerste wêreld. Verwys na Dale Spender se werk “Man made language” wat in die 1980’s verskyn het en waarin sy aantoon hoe mans die gebruik van taal manipuleer en tot eie voordeel aanwend – op die versonderstelling dat mans “op die man af” praat en dat vroue net klets. 

Vervolgens bepaal ek my by twee konkrete voorbeelde - idiome of spreekwoorde en limericke.

In haar boek “Source of all evil: African Proverbs and sayings on women” toon Mineke Schipper in ‘n ontleding van tagtig Afrika-tale aan dat daar ‘n oorwig van negatiewe spreekwoorde is wat vroue voorstel as die bron van alle kwaad; dat hulle soos duiwels is en ‘n las op die man plaas. Terselfdertyd is daar relatief min spreekwoorde oor mans – wat beteken dat vroue se swye en mindere plek ‘n vanselfsprekendheid is en waar mans in beheer van die taal is.

Sulke spreekwoorde word algaande die gangbare volksielkunde, wat onveranderlik bepaal hoe vroue is, hoe hulle hul moet gedra en hoe daar met hulle gewerk moet word. Soos ‘n Shona-spreekwoord inderdaad sê: die een wat beheer het oor spreekwoorde kry sy (sic) sin.

Maar die taalstorie geld, nie verrassend nie, wyer as Afrika. In die “Penguin Dictionary of Proverbs” se 187 kategorieë word een hele kategorie gewy aan vroue, maar daar is nie ‘n aparte kategorie waarin mans getipeer word nie.

Die spreekwoorde oor vroue word onder dertien opskrifte aangebied – meesal negatief. Daar word uitgewy oor die gevaar van die vrou, haar wispelturigheid, impulsiwiteit, huigelary, haar trane, gebrek aan wysheid, beperkte redeneervermoë, haar tong, behoeftes en pligte. Dan is daar ‘n hele groep spreekwoorde oor hoe mans vroue moet hanteer.

Dieselfde patroon kom voor in die “Penguin Book of Limericks.” In die voorwoord word verduidelik dat limerick se sêkrag in die speelse, stout of kru onfatsoenlikheid daarvan geleë is.  Wat insiggewend is dat die wese van ‘n limerick met die vrou vereenselwig word. In die woorde van die manlike spreker, Morris Bishop:

The limerick is furtive and mean

You must keep her in close quarantine

Or she sneaks to the slums

And propptly becomes

Disorderly, drunk and obscene       

Al meer vroue is vandag intens bewus van die dominante manstaal waarmee hulle getipeer word en tot mindere mense gereduseer word. Vandaar werke soos Alicia Ostrikert se boek met die veelseggende titel “Stealing the language” waarin gepoog om anders oor vroue te praat en nuwe lewensmoontlikhede vir vroue én mans te bedink.

Ook in Afrikaans word die “steel” van die taal deur vroue sigbaarder. In die verhaalbundel deur vroue-skrywers Vrou:mens ,saamgestel deur Corlia Fourie (1992), is die invoeging van die leesteken ná “vrou” beduidend. Want vrou dubbelpunt mens beteken dat die enigsins pejoratiewe betekenis van die samestelling “vroumens” gerelativeer word – soos dit gebruik word in die (manlike) versugting: “Ai, julle vroumense darem.”

Die leesteken vestig die aandag op ‘n onlosmaaklike verband  tussen die begrippe; dat die identiteit “vrou” allereers verstaan en verduidelik moet word binne die kader van die identiteit “mens.” Dus: dat “vrouwees” nie begryp moet word in teenstelling met, of in ooreenstemming met “manwees” nie, maar allereers as  “menswees.”

In ‘n Klaaglied vir Koos deur Lettie Viljoen, oftewel Ingrid Gouws (1984), dink die verteller hoe moeilik dit is om haar van haar man los te maak ná jare se passiewe vereenselwiging met sy beskikkingsmag en denkwyses: “… na haar man se vertrek is sy sonder identiteit, is sy naamloos, is sy verward: ‘My liewe man, jou bitter en swart venyn was my verwysingsraamwerk…’ En dan wens sy dat dit anders was: ’As ek toegang gehad het tot ‘n ondergrondse/subversiewe/alternatiewe diskoers om jou posisie aan te dui. As ek dan voorts my beperkte posisie kon oorskry/oorstyg deur die gebruik van hierdie subversiewe/alternatiewe taal…’ ” 

Juis die taal word die instrument om vroue se identiteit as mens te bevestig en van daaruit verkennings te doen oor ‘n nuwe ervaring van hul waarde, hul liggaamlikheid met insluiting van erotiese en seksuele begeertes, en die verset teen patriargale opvattings daaroor. In dié verband verteenwoordig byvoorbeeld Alicia Ostriker se Stealing the language; die bundel Ladies’ Home Erotica (1984); en die Afrikaanse versamelbundel van gedigte Die dye trek die dye aan (1998) - waarin mans en vroue bydraes lewer oor “lyflike liefde” -  betekenisvolle, grensverskuiwende uitdrukkings van erotiese taalontginning deur vroue.

Wat al hierdie dinge sê, is dat daar algaande ‘n mededingende diskoers ontstaan het wat deur vroue, en soms ook deur mans, gevoer word en wat patriargale opvattings en praktyke in elke lewensfeer toets en uitdaag.

Twee belangrike vorme van uitdaging kan getipeer word as regstellende en omverwerpende feminisme:

Eersgenoemde is eerstens onthullend van aard deurdat dit vroue se pyn, lyding, onmag en ontnemings blootlê. Soos Anne Bradstreet dit in 1650 digterlik gedoen het, en daarmee ‘n metafoor bied oor hoe die wêreld van vroue was en te dikwels nog is - in die privaatheid van die familielewe, in sosiale kringe en in die werkplek:

I am obnoxious to each carping tongue

Who says my hand a needle better fits.

If what I do prove well it won’t advance,

They’ll say it’s stolen, or else it was by chance.

Tweedens is regstellende feminisme proaktief eerder as reaktief. Waarmee vroue met gepaste drif sê: ”Ons hou nie van die manier waarop die sisteem werk nie. Dit maak ons seer. Dit benut nie ons vermoëns nie en laat ons sonder mag. Ons gaan dit verander en vra mans om ons te help.”

Die Suid-Afrikaanse grondwet wat aan vroue politieke, ekonomiese, seksuele en artistieke gelykheid toeken, is ‘n produk van samewerkende proaksie. Maar dit is nie ‘n volmaakte instrument nie. Regstelling moet ‘n leefwyse word.    

Hierteenoor word omverwerpende feminisme gedra deur ‘n woedende reaktiewe gees van wrewelrigheid, blamering en ‘n begeerte om oor mans te triomfeer - die bordjies te verhang; dat Derrida se hiëragiese voorstelling as’tware omgekeer word met “vrou” as die eerste en positiefste term. Met die uitgangspunt dat vroue onskuldige slagoffers is van ‘n historiese en voortgaande manlike komplot.

Daar is vele variasies op dié tema waarin vroue voorgestel word as selfgenoegsame, onafhanklike wesens. Só byvoorbeeld skryf Sally Gearhart (in The Future – if there is one – is Female)elke kultuur moet ‘n vroue-toekoms beaam; vroue moet die verantwoordelikheid neem vir die voortbestaan van homo sapiens; en die getal mans moet verminder word tot 10% van die menslike ras; as’tware ‘n klein “teelpoel” vorm.      

Sulke aansprake waarin vroue voorgestel word as die “redders” en mans as die “probleem” ondermyn vroue én mans se proaktiewe suksesse. Juis omdat dit dikwels water op die meul is van mans én vroue wat openlik of heimlik verkies dat die ou patriargale orde van mans maghebbend “bo” en vroue onderdanig “onder” gehandhaaf word.

Welmenende vroue én mans moet hulle hierteen verset. ‘n Beter bedeling vir vroue moet ‘n onstuitbare krag word; ‘n krag wat terselfdertyd die geheim van mans en vroue se gesamentlike menswees bevestig.

Saamgeneem sê dié dinge die volgende: Slegs wanneer mans kennis neem van die aard van die normgewende diskoers oor mans en vroue, hoe dit tot stand gekom het en in stand gehou word, en hoe dit hul menswees beperk, kan daar sprake wees van nuwe moontlikhede vir man-wees en vrou-wees in die 21ste eeu.

Voor ek ‘n paar dinge sê oor die nuwe moontlikhede vir man-wees in die 21 ste eeu eers ‘n nuttige en speelse gevallestudie om die beleërde man van ons tyd wat nog steeds in die kader van patriargie vasgevang is, te verken. Ek noem dit: man, motor en testosteroon. 

5.  MAN, MOTOR EN TESTOSTEROON

Is dit ‘n oorwegend  mansding – om agter die stuurwiel van ‘n motor ‘n voortsnellende, aggressiewe “Mnr. Hyde” te word terwyl die skafliker “Dr. Jekyll”-persoonlikheid by die huis agterbly? Snelstrik en waagstuk keer hom nie en word hy blokkeer, borrel dinge soos doodsveragtende spoed en woede uit ‘n fontein van testosteroon.

Dié vraag kom gereeld by ‘n mens op wanneer jy die jongste berig lees oor ‘n jaagduiwel wat sy rieme styfgeloop het. Gereeld hoor mens van voorvalle waarin mans aangekeer word omdat hulle teen duiselingwekkende spoed gejaag het, of aan straatwedrenne deelneem. Om nie eens te praat van padwoedevoorvalle wat so gereeld soos klokslag voorkom en nou en dan ‘n lewe eis nie.

Dié soort verbintenis met hul motor is sekerlik nie waar van alle moderne mans nie. Maar statistieke lieg nie. Dit is inderdaad oorwegend mans wat motor- en jaagbehep is en weet van “petrol in my hare, petrol in my oë” en “koue, koue Caltex in my voet”, soos die digter George Louw skryf in “Die duister doel”.

Die spoed maak my gedagtes los,

ek speel die spel met ligte,

met petrol in my hande en bang

bang jare in my hart

Die verklaring hiervoor lê in ‘n ineenstrengeling van genetiese, sielkundige en kulturele faktore wat saamwerk om man en motor ineen te rank – soos siel en liggaam.

Sam Keen, ‘n bekende skrywer oor die rites van manlikheid, reken mans het evolusionêr ‘n “krygerpsige” bekom. Dit sê mans het ‘n groter biologiese kapasiteit vir aggressie en vyandigheid wat in woede kan omsit. Dit word onder meer bepaal deur die manlike hormoon, testosteroon, wat sinoniem is met hoër aggressievlakke, impulsiwiteit en ‘n behoefte aan stimulering.

Daarby hou testosteroonvlakke ook verband met die afskeiding van ‘n bepaalde breinensiem (monoamienoksidase) wat weer verbind word met risikoneming, ‘n voorkeur vir spoed en allerlei soorte prikkelsoekende en antisosiale gedrag.

Maar dié geneties gegewe “gereedhede” word ook aangewakker deur eeue oue patriargale kulturele opvattings oor die aard en uitlewing van “ware manlikheid”.

Soos om die ganse lewe (ook die pad) te sien as ‘n strydperk waar van die man verwag word om beheer te neem; heroïes op te tree; avontuur, gevaar en opwinding te soek; kragdadigheid tot ‘n deug te maak; mee te ding; en om die man se sagter vroulike moontlikhede te onderdruk.

Die motorbedryf is radarsekuur op dié krygerpsige ingestel. Al in 1909 - enkele jare nadat Ransom Eli Olds die eerste massavervaardiger van motors (die Oldsmobile) geword het - skryf Filippo Marinetti in sy “Futurist Manifesto” só oor die komende versmelting van mens en masjien, van man en motor:

“We shall sing a hymn to the man at the wheel who hurls the lance of his spirit across the earth, along the circle of its orbit…The world’s magnificence has been enriched with by a new beauty; the beauty of speed. A roaring car… is more beautiful than the Winged Victory.”

Dié verband tussen man, motor, krag en potensie het in die l950’s in die VSA ‘n soort kultus geword. Groot en kragtige Amerikaanse motors soos die Mercury Marauder, die De Soto Adventurer, die Buick Roadmaster en die Nash Lafayette is ontwerp om deur werkverrigting en spoed die man te oortuig dat hy agter die stuurwiel, a la die simboliek van vader Freud, sy vrees vir seksuele impotensie kan besweer en fantasieë van kragdadigheid kan uitleef.

Al is die motorbedryf nou veel meer ingestel op prys, brandstofverbruik en veiligheid, gebruik motorreklame steeds die “taal van manlikheid” om die versmelting van man en motor te in te skerp. Vandaar frases soos die “wegblaaskrag uit die blokke”, “rillings langs jou ruggraat”; die “polsing van adrenalien met elke ratverwisseling”; en dat “net jou hartklop dié enjin kan klop.”

En vroue word nog steeds in advertensies gestereotipeer as die geïmponeerdes wat blinkoog lam in die knie raak en “oe” en “a” oor die polsende man met sy slank, glansende, sidderende motor. Daarmee kom die simboliese suggestie van die samehang van man, motor, vrou, erotiek en viriliteit. Alles deel van die gestereotipeerde verhoudingspel met die man as seksuele “jagter” (ook agter die stuur) en die vrou as die wagtende, ontvangende “prooi.”

Wat dit alles sê in die breë sê, is is dat ‘n motor steeds vir baie mans die vervulling van die manlike krygerpersoonlikheid is; ‘n territorium van mag, seksuele fantasering en vertonerige kragdadigheid.

Maar die einste manlike krygerpsige is in die moeilikheid. Enersyds is daar steeds samelewingskragte wat die uitlewing van die krygerpsige aanpor. Maar andersyds word dit toenemend gediskrediteer en word mans aangemoedig om ander opvattings oor manwees, buite die patriargale voorskrifte, te huldig.

Vele mans beleef dié “nuwe bedeling” as ‘n aantasting van hul manlikheidsbegrip en beleef ‘n rolverwarring – ook in hul tradisionele seksuele jagterrol. Ander is doodgewoon in verset teen wat hulle beleef as “ontmanning” en dra ‘n streslas van algemene ongelukkigheid en ‘n lewenswoede wat na binne gekeer is.

Hierby kan gevoeg word samelewingstres in veelvuldige vorme – soos politieke onmag, die effek van regstellende aksie, die druk om self werk en ‘n inkomste te skep, ‘n algemene gejaagdheid, die toenemende paddrukte in spitstye, gevoelens van onveiligheid weens misdaad en ‘n somber toekomsvisie oor hulself en die gesin.

Saam gelees, beteken dié toedrag dat baie mans op pad werk toe, selfs tydens vakansies, met psigiese “bagasie” in hul motors klim; dat hulle versamelde lewenswoede hul stresweerbaaheid tot die uiterste toe beproef en besonder vatbaar maak vir roekelose padgedrag en alles wat daarmee saamgaan.

In sy essay “Die Vakansieganger” skryf Etienne van Heerden oor die “die pa met witgeklemde kneukels agter die stuur. Hy sit vooroor geboë; die motor ‘n verlengstuk van sy moeë oujaarslyf. ‘n Jaar van uitputting is op sy motor se dakrak opgedoek…”

Die pa se oë trek stip om één gedagte. Hy moet tot elke prys ‘n ander motor verbysteek. Want dít “word alles wat hom in die loop van die jaar in die weg gestaan het: stiksienige base, vrot kliënte, onbetroubare kollegas, misdadigers.”

Sam Keen sluit hierby aan met sy beskrywing van die gestresde manlike motoris: “So men, the designated warrior, gradually form “character armour’, a pattern of muscular  tension and rigidity that freezes them into the posture that is appropriate only for fighting – shoulders back, chest out, stomach pulled in, anal sphincter tight, balls drawn up into the body as far as possible, eyes narrowed, breathing foreshortened and anxious, heart rate accelerated, testosterone in full flow. The warrior’s body is perpetually uptight and ready to fight.”

Wat mens wil laat vra: Waarheen is jy op pad, meneer? Wat is jou haas?

Daarmee die vraag: is daar nuwe moontlikhede van man-wees?

6. NUWE MOONTLIKHEDE (“FABRIKASIES?”) VAN MAN-WEES

Ek reken dat die voorafgaande verduideliking van die herkoms van fabrikasies oor man-wees - soos dit in die bondgenootskap van biologie en patriargie gevestig geraak het en die dekonstruksie daarvan – inderdaad nuwe moontlikhede open. Waarskynlik is die nuwe moontlikhede ook maar fabrikasies, maar met ‘n belangrike verskil: dat dit vir mans moontlik geword het om buite die dwangbuis van patriargie ander maniere van man-wees te bedink en te beoefen; nuwe rolle te aanvaar sonder om te vra of jy daardeur minder man word.

Tekenend hiervan is die toenemende kultuur van “androgenie”. Dit kom daarop neer dat daar mans en vroue is wat nie in die tipiese patroon van manlikheid en vroulikheid pas nie, en aldus manlike sowel as vroulike eienskappe en gedrag vir hulself toe-eien – soos dit byvoorbeeld na vore kom in kleredrag en algemene voorkoms.

‘n Voorbeeld hiervan is, volgens leefstyltydskrifte, die sogenaamde “metro-man” of  “metroseksuele” man – ‘n heteroseksuele man wat “in kontak” is met sy vroulikheid en na sy vel en voorkoms omsien en juweliersware dra. Die akteur Tom Cruise en die sokkerster David Beckham is bekende voorbeelde.

Dan is daar die überman – modebewus maar wat nog steeds ‘n dapper krygerpsige het, rugby kyk op Saterdaemiddae, maar darem oor dinge soos kuns, gedigte en kubisme kan en wil praat.

Natuurlik is daar opposisie hierteen uit die geledere van die retroman of grotman (ook retrovroue en grotvroue) wat steeds in die patriargale kultuur wil floreer en dit tot elke prys in stand wil hou.  

In ‘n sekere sin is al die genoemde nuwe moontlikhede oppervlakkighede wat nie die dieperliggende bestek van man-wees in die 21 ste eeu betrek nie. Daarom ‘n paar gedagtes rondom die begrip deelnemingsmistiek as die bron van man-wees, vrou-wees en mens-wees in die 21ste eeu.

Deelnemingsmistiek behels die hereniging van die vermeende teenoorgesteldes (man en vrou); dat die misterie van man en vrou herwaardeer moet word; dat mans en vroue grondliggend eenders en anders is binne die bestek van argetipiese moontlikhede – die animus en die anima waarna Carl Jung al lank gelede verwys het, maar nie tot wasdom in lewenspraktyk gekom het nie.

Waarin lê die ontdekking van nuwe moontlikhede? Miskien lê dit in kommunikasie en emosionele intimiteit. Hieroor skryf Lorraine Becker: “ Kommunikasie (tussen man en vrou) is ontsettend belangrik…elkeen van ons is ‘n engel met net een vlerk – om te kan vlieg moet ons aan mekaar vashou. Naas ‘intercourse’ is daar ook ‘outercourse.’ Wat, saam geneem, die dinge is wat man en vrou se liggaam en gees verenig en in ewewig hou.  

Emosionele intimiteit is dié eienskap wat meebring dat man en vrou nie net mekaar aanraak in fisieke nabyheid nie, maar mekaar ook in emosionele nabyheid vind. Om daardeur die “heilige grond” van ‘n ander se binnewêreld met respek, agting, deernis én verwondering te betree. Want dan hoor jy in die ander se nood en verlangens ook joune, en word joune deur die ander gehoor. Om daarmee waar te maak wat die filosoof Wilhelm Dilthey op ‘n keer gesê het: verstaan is die terugvind van jou in my.

Dít bring die “verbinding” tussen man en vrou en is die diepste sin van “intercourse” wat deur ‘n “outercourse” gedra word. En daaruit kom nuwe horisonne oor man-wees en vrou-wees.

Kommunikasie en emosionele intimiteit waardeur man en vrou uitreik na mekaar  loop uit op en word versterk deur die voorneme om volslae verbonde en toegewyd aan mekaar te wees. Hierdie eienskap behels ‘n fundamentele vertroue dat onderlinge bystand ‘n werklikheid is waarop man en vrou kan reken – bystand in al die vorme waartoe die onderlinge weet en verstaan van mekaar kan lei: om mekaar te versorg; om verby gebreke en weerloosheid mekaar se krag en weerbaarheid raak te sien; hulp te verleen; rolle te ruil; te troos; te beskerm; en te vermaan. Dan hoef jy nie te vra: is dit wat ‘n man of ‘n vrou behoort te wees nie. Dan is jy wat jy is en jy doen wat jy doen omdat jy dit wil doen en omdat dit nodig is.

Dié soort toewyding bring realisme in die verhouding tussen man en vrou; ‘n realisme wat verhinder dat hulle op loop sit met opgedroomde of voorskriftelike denkbeelde oor en verwagtings van mekaar.

Dit wat dan tussen man en vrou gebeur en wat beslag kan gee aan nuwe moontlikhede word dan soos ‘n kristal wat met elke beweging die betowering en die misterie van nuwe konfigurasies van lig en kleur deurlaat. Dan is daar verassings en wendings wat die misterie van man en vrou bevestig en nooit laat ophou nie.

In sy kortverhaal Wife-wooing skryf John Updike (in Cochrane, 1969) met humor, deernis, weemoed, nabetragting, gelatenheid, vreugde, ergernis en verwondering hieroor. En roep terselfdertyd, enigsins vermom, die oerbeeld op waarmee ek my voorlesing vanoggend begin het – nie as ‘n “wond” nie, maar as “genesing.” 

Hy vertel hoe hy en sy gesin op ‘n Sondagaand op die vloer sit en eet. En hoe sy vrou “toelaat” dat haar swart romp – dieselfde romp wat sy vroeër die dag gedra het toe sy klavier gespeel het by die Sondagskool – afgly van haar opgetrekte knieë en  haar dye en die “absolute geografie van haar lyf” blootlê.

Dan dink hy: “What soul took thought and knew that adding ‘wo’ to man would make a woman? The difference exactly. The wide w, the receptive o. Womb. In our crescent the children for all their size seem to come out of you towards me, wet fingers and eyes, tinted bronze. Three children, five persons, seven years. Seven years since I wed wide warm woman, white-thighed. Wooed and wed. Wife. A knife of a word that for its final bite did not end the wooing. To my wonderment.”    

So al denkend en verwonderend begeer hy om by haar te wees, en hy help om alles op te ruim en die kinders in die bed te sit – “limitlessly patient, paternally good.” Later in die slaapkamer wil hy die lig afskakel, maar sy sê sy wil nog die boek lees wat haar fassineer: “No. Wait. Just till I finish this chapter. I’m sure there’ll be something at the end.”

En hy dink: “I lie against your filmy convex back.You read sideways, a sleepy trick. I see the page through the fringe of your hair, sharp and white as a wedge of crystal. Suddenly it slips.The book has slipped from your hand. You are asleep. Oh cunning trick, cunning. In the darkness I consider. Cunning…”

Dan in die oggend as hy wakker word, dink hy: “… to my relief you are ugly. Monday’s wan breakfast light bleaches you blotchily, drains the goodness from your thickness…The skin between your breasts a sad yellow. I feast with the coffee on your drabness. Every wrinkle and sickly tint a relief and a revenge. The children yammer. The toaster sticks. Seven years have worn this woman.”

Maar dan kom die aand. Die kinders slaap reeds en in die bed worstel hy in sy gedagtes met werksake. Dan: “You rustle the book…vanish upstairs into the plumbing; the bathtub pipes cry.  So I am taken by surprise at a turning when at the meaningful hour of ten you come with a kiss of toothpaste to me moist and girlish and quick; the momentous moral of this story being, An expected gift is not worth giving.”

Oplaas is die kapasiteit om lief te hê die onverwagte geskenk wat man en vrou ontvang het en weer en weer en weer aan mekaar teruggee – op maniere wat hulle nie begryp nie, maar waarsonder hulle nie kan leef nie. Omdat die liefde die grootste is – buite begrip, maar binne die bereik as mens jou hart daarop sit en bly wonder hoe dié

wonder bly.    

Dit gebeur wanneer mans en vroue kan sê (Wilhelm Jordaan, 1987):

Kom ons stig ‘n maatskappy

ek en jy (een)

sonder winsmotief

besit ons niks.

Hê mekaar

net lief.

Dan staan man-wees, vrou-wees en mens-wees in die volle betekenis van die dubbelpunt  (: ) man:mens en vrou:mens as feesviering van menswees.

Christelik-tradisionele en eietydse mensbeskouing van die vrou

HIERDIE IS ‘WORK IN PROGRESS’. DIS UITERS SKETSMATIG GEDOEN EN SONDER DIE NODIGE BRON-ONDERSTEUNING. EK VERSOEK DUS VRIENDELIK DOG DRINGEND DAT U NIE SKRIFTELIK UIT HIERDIE TEKS SAL AANHAAL NIE. ’N AKADEMIES VERANTWOORDE WEERGAWE VAN DIESELFDE BASIESE GEDAGTES SAL LATER GEPUBLISEER WORD. BAIE DANKIE!
 

Die opsomming van Louise du Toit se voordrag neem die vorm aan van 'n skyfievertoning. Jy kan die hele vertoning in Adobe PDF formaat aflaai. 

Louise du Toit.
Universiteit van Johannesburg.
Voorgedra op 4 Maart 2007, Midrand.

Ek is gevra om iets te kom voordra by die NHN oor vroulikheid en mensbeskouing, en ek het besluit om my voordrag te koppel aan ’n idee waarmee ek my sedert my proefskrif besighou, naamlik ‘die vroulikheid van die godheid’ of ‘feminine of the divine’. In my eie gemoed is hierdie aanbieding ’n soort denkeksperiment: ek probeer my ’n werklikheid voorstel waarin nie net manlikheid nie, maar ook vroulikheid met goddelikheid geassosieer word, en ek probeer vasstel wat ons mis indien ons voortgaan om in eksklusief manlike terme oor God te praat, en daarom ook te dink. Dit is vir my opvallend dat, alhoewel ’n mens boektitels in ons boekwinkels aantref soos ‘God Wears Lipstick’ en ‘Approaching the Mother God’, die ophaal van die idee van God se vroulikheid of die vroulikheid van die godheid, steeds in baie kerklike kringe beskou word as gevaarlik, en selfs gevaarlik naby aan afgodery of selfs godslastering. Myns insiens is hierdie wydverspreide vrees om vroulikheid en goddelikheid aan mekaar te koppel egter ’n aanduiding van die mate waartoe ons juis verslaaf is aan ons eie gesnede beeld of dan ‘afgod’ van God as manlik enersyds, en ook andersyds van die mate waartoe die koppeling manlikheid en godheid aanmekaar gehou word deur, en ook die steunpunt is, vir ’n ganse simboliese orde of universum waarbinne vroulikheid en goddelikheid teenoor mekaar gestel word. Eenvoudiger gestel: dis so moeilik om God as vrou voor te stel en te bedink omdat ons ganse kultuur en singewende simbole hulself grondig teen sodanige moontlikheid opstel.

Ek nooi dus my luisteraars/lesers om saam met my op ’n verbeeldingstog te gaan waartydens ons hierdie vooroordeel van ons tyd en kultuur probeer oorstyg en die vroulikheid van die godheid probeer bedink. My voordrag bestaan uit drie dele. Eerstens bespreek ek die konsep ‘moedermoord’ as ’n hermeneutiese sleutel tot ons westerse, eensydig manlike simboliese orde. Tweedens bespreek ek die vernaamste elemente van die hedendaagse godinne-beweging/s en derdens wil ek fokus op die transformerende krag of utopiese potensiaal van ‘n religie, politiek en etiek van seksuele verskil. Teen die einde sal ek ook bepaalde implikasies probeer deurtrek vir ons mensbeskouing en dan veral ons beskouing van mense as vroue en mans onderskeidelik, of ons menslikheid as geslagsgedifferensieerd. Die teks wat ek hier aanbied is baie sketsmatig, en is veral bedoel om die illustrasies op die Powerpoint-aanbieding te belig; die teks sal in besonderhede elders uitgewerk en gepubliseer word. Figuur 1 is ’n uitbeelding van die ‘die groot godin’ wat geregeer het dwarsdeur die Ou Nabye Ooste minstens tussen die jare 7000 en 3000 vC. Merlin Stone se argeologiese studie, When God Was a Woman, maak dit duidelik dat ’n groot skepper-godin die patriargale monoteïsmes voorafgegaan het – ’n godin wat op verskillende plekke onder verskillende name aanbid is. Figuur 1 wys die mate waarin dit die godin se skeppingsvermoë is wat vereer is – vgl. die gedetailleerde versiering, veral deur konsentriese sirkels, van die vrouefiguur se heupe en lendene, en die beklemtoning van haar buik. Die groot godin van die pre-geskiedenis kan egter nie afgemaak word as ’n blote ‘fertiliteitsfiguur’ soos baie tradisionele argeoloë geneig was om te doen nie. Sy het die rolle gehad van skepper en versorger, maar ook van regspreker, soldaat, jagter en heerser.

Figuur 3 is ’n lugfoto van ’n tempel van die godin op Malta, en dit dateer uit die jare tussen 3600 en 2500 vC. Die tempelgebou self stel die liggaam van die godin voor – heupe en borste – en die ‘deur’ of ingang van die tempel is by die posisie van die vagina. Om die tempel te betree, was dus om in die liggaam van die moedergodin in te gaan; om uit te kom, was soos om weer gebore te word. Uit antieke Egipte (ongeveer 600 vC) kry ons die beeld van die godin Isis wat haar kleiner broer-en-eggenoot Osiris met haar sterk vleuels toevou (figuur 2) en in figuur 4 is ’n voorstelling van die Sumeriese godin Inanna, godin van hemel en aarde (op daardie stadium het sy al seggenskap oor die onderwêreld of wêreld van die dood verloor – afgestaan aan haar suster, Ereshkigal). Inanna se vlerke en voëlpote dui op haar heerskappy oor die hemele, en die feit dat sy omring is deur katte (leeus) en uile dui ook op haar donker of nagtelike vermoëns. In haar linkerhand hou sy ’n ank vas – Egiptiese simbool vir die lewe ná die dood (deesdae gebruik Christene in Egipte dit as siombool van die kruis.). Dis vir my interessant dat die pre-historiese godin dikwels nie ’n absolute monoteïsme verteenwoordig nie, maar dat sy gewoonlik haar mag deel met ’n broer, eggenoot, seun en/of minnaar. Inanna het uiteindelik getrou met ’n sterfling, Dumuzi, aan wie sy die koningskap van Sumerië gegee het. Hy moes egter regeer in volle afhanklikheid van Inanna, soos verteenwoordig deur haar priesteresse. Volgens die mite van Inanna wat ons volledig op kleitablette het, het Dumuzi sy afhanklikheid van Inanna vergeet, en daarvoor het sy hom gestraf deur hom elke jaar vir ses maande in die doderyk te laat afdaal (hiervan natuurlik latere eggo’s in die Griekse mite van Kore te vind). Onder die heerskappy van die groot godin was daar plek vir magsdeling en ’n vrugbare interaksie tussen die vroulike en manlike beginsels, lyk dit.

Figuur 5 is ’n foto van ’n meermin-godin in die Renaissance-tuin Bomarzo in Toskane, Italië, en figuur 6 is die reproduksie van ’n naturalistiese en baie grasieuse meermin op ’n kliptablet wat ek in die Vatikaan (van alle plekke) raakgeloop het. In figuur 7 is ’n meermin-godin van die Etruskers te sien. Dikwels het hierdie meermingodinne bo en behalwe hul sterte ook vlerke gehad. Die vlerke simboliseer, soos by Inanna, hul vermoë om in die boonste wêreld (die hemel, die goddelike domein) te beweeg, en hul sterte hul vermoë om onder die aarde (onder die water, in die seë, riviere, bronne en mere) te beweeg – hulle is dus wesens wat gemaklik tussen aldrie vlakke van die drieverdieping heelal beweeg en wat ook die siele begelei op hul reise tussen die verskillende vlakke of wêrelde. Die oopgespreide sterte van die meermin (só anders as die sprokie-meerminne met net een stert wat gebreklik en steriel voorkom) beklemtoon haar vagina weer eens as die vrugbare oorsprong van alle lewe. Die Etruskers het geglo dat die vrugbaarheidsbeginsel eerbiedig en onderhou moes word, en ’n soort aard-spiritualiteit en ’n viering van die seksuele en sensuele het hulle godsdiens gekenmerk. Hulle het sowel vroulike as manlike gode vereer. In die tyd toe die Christendom ’n stedelike, imperialistiese godsdiens geword het wat in Rome gesentreer was (veral vanaf die vyfde eeu nC), het die Etruskiese godsdiens al dieper in die Toskaanse platteland teruggetrek en daar verbasend goed oorleef ten spyte van vervolging en vernietiging. Só suksesvol, trouens, dat daar selfs nog 700 jaar nC ’n pouslike bul uitgevaardig is wat daardie godsdiens amptelik verbied het. Figuur 8 wys ’n Minoeense godin/priesteres sonder sterte, maar met twee slange. Dis moontlik dat die slange ’n soort verplasing van haar sterte is, maar slange is duidelik ook met die onderwêreld geassosieer. Die onderwêreld was nie in die voorgeskiedenis gesien as ’n Christelike ‘hel’ of domein van boosheid nie. Dit was gewoon die derde wêreld, die wêreld van die dood of hiernamaals. Indien ’n mens veral na die Etruskiese nekropolisse (stede van die dooies) kyk, sien jy dat hulle dit beskou het as ’n voortsetting van die lewe op aarde. Die dooies vier fees, lê in mekaar se arms, dans, en so meer, in ’n lewe parallel aan die lewens van die ‘lewendes’. DH Lawrence se boek oor sy toere deur die land van die Etruskers gee uitstekende beskrywings van die skilderye op die grafkamers se mure. Die Minoeense godin heers dus steeds oor die onderwêreld en daar is aanduidings dat die priesteresse slange in die tempels aangehou en slanggif gebruik het om in alternatiewe bewussynstoestande in te gaan om byvoorbeeld te profeteer. Die assosiasie van vroulike mag met slange is dus waarskynlik ouer as die Genesis-verhaal, en in Jungiaanse terme sou dit klaarblyklik ’n treffende uitbeelding wees van die almagtige falliese moeder, die selfgenoegsame.

Indien Freud se spekulatiewe rekonstruksies in Moses and Monotheism (1938) betroubaar is, dan het die Hebreërs hul monoteïsme vanaf die Egiptiese farao, Ikhnaton (of Akhnaton, maar oorspronklik Amenhotep IV) via Moses ontvang. Ikhnaton sluit aan by die sonkultus van On, maar gaan verder as hulle en vereer die son slegs as ’n simbool van die Goddelike Wese, Aton, wie se energie bloot manifesteer in die son se strale. Hy plaas ’n verbod op die uitbeelding van hierdie Opperwese en postuleer ’n godheid bokant alle plaaslike gode in ’n poging om die Egiptiese Ryk (insluitend Nubia, Palestina, Sirië en ’n gedeelte van Mesopotamië) te konsolideer. Hy postuleer dus ’n universele God met veral etiese eise. Die felheid waarmee hy al die plaaslike gode en hul instellings uitwis, word op hom omgekeer en die Egiptenare hervestig hul veelgodedom net ná sy dood. Freud postuleer egter dat Moses die Hebreërs wat op daardie stadium in ’n grensprovinsie van Egipte gebly het, uitkies om ‘sy volk’ te word – ’n groep mense aan wie hy sy godsdiens (dié van Aton) kan oordra, tesame met die (op daardie stadium) eksklusief Egiptiese gebruik van besnydenis en Aton se etiese en suiwerheidsvoorskrifte. So oorleef Ikhnaton se godsdiens op die lange duur en ná Moses se dood versmelt die aanbidding van Aton met dié van die Midianitiese berggod Jahwe.

Dieselfde geweld waarmee Ikhnaton alle ander gode uitgewis het voor die aangesig van die Een, ware en onvoorstelbare God, word gebruik in die Jode se uitgerekte vernietigingsoorloë teen die mense van Kanaän. In Deutronomium 12:2–3 lees ons Jahwe se opdrag: ‘Wanneer julle die nasies uitdryf wat daar bly, moet julle al die plekke vernietig waar hulle hulle gode aanbid – plekke hoog op in die berge, teen heuwels en onder elke groen boom. Breek hulle altare af en kap hulle heilige pilare stukkend. Verbrand hulle Asjerapale en vernietig hulle afgode. Wis die name van hulle gode uit op daardie plekke!’ Hierdie vernietiging (onder andere van Asjera of Astarte, ’n Kanaänietiese godin) vorm deel van wat die Franse filosoof Luce Irigaray die antieke ‘moedermoord’ noem. Ook Stone in haar boek en Freud in dieselfde Moses and Monotheism bespreek die nou goed gevestigde idee dat godin-kulture die patriargale monoteïsmes van die Jode, Christene en Moslems voorafgegaan het, en dat hulle in die laaste millennium vC op groot skaal uitgewis is. Die Griekse mitologie, soos die Ou Testament en die vroegste Griekse filosofiese geskrifte (soos die Platoniese dialoë) en ’n pouslike bul van die 8ste eeu nC is almal tekste wat die ‘spore’ dra van die oer-misdaad, die pre-historiese moord van die moedergodin. Geleidelik en stelselmatig oor baie eeue heen word die ou matristiese en godin-kulture uitgeroei en deur ’n patriargale monoteïsme vervang. Maar spore van die uitwissing sowel as spore van die godin bly oor ten spyte van ’n byna volledige omkering van die sosiale orde. In figuur 9 is Carvaggio se voorstelling van Medusa: hier verword die priesteres van Monoa tot ’n monster wie se hare uit slange bestaan en wat mans wat haar aanskou, laat versteen. Gelukkig kry Perseus dit reg om met groot slinksheid Medusa se blik te ontwyk en haar kop af te kap. Die monsters wat die groot Griekse helde van die mitologie telkens weer oorwin en die demone van Satan wat die latere Christen-helde oorwin hou bykans deurgaans verband met die ouer matriargale en natuurgodsdienste. Selfs die tuin Bomarzo waarin die mitologie van die Etruskers uitgebeeld word, word tot vandag toe die ‘tuin van monsters’ genoem.

Die ‘moedermoord’ waarvan Irigaray praat, speel sigself nie slegs uit in die gewelddadige uitwissing van die ouer kulture en hulle erfgoedere nie. Daar is ook ’n klaarblyklike appropriasie of toe-eiening van ouer kultuurgoedere in ’n nuwe gedaante en in diens van die patriargie. Hierdie verskynsel is in die tweede helfte van die 20ste eeu goed gedokumenteer deur feministiese antieke kenners. So byvoorbeeld verwys Sokrates in die Phaedrus van Plato na sy ma, Paenarete, ’n vroedvrou, en dan beskryf hy homself as ’n vroedvrou en sy gespreksgenote as vroue wat geboorte skenk: ‘My art of midwifery is in general like theirs; the only difference is that my patients are men, not women, and my concerns is not with the body but with the soul that is in travail of birth’. In figuur 11 is Plato omring deur ’n groep kaal jong mans, wat die idee van die Simposium onderstreep dat man tot man liefde die hoogste vorm van die liefde is wat ook lei tot wysheid. Deurgaans in die Platoniese dialoë word manlikheid aan abstraksie verbind en vroulikheid aan die konkrete, en eersgenoemde word gepromoveer met gepaardgaande degradering van alles wat eg of tipies vroulik is en met vroulikheid geassosieer word. Plato se beroemde grotmite of grot-allegorie in die Republiek (voorgestel in figuur 10) kan op dieselfde manier gelees word indien ’n mens Irigaray volg wat sê dat die grot klaarblyklik die baarmoeder en vroulik-moederlike beginsel self is waaruit die filosoof met groot moeite bevry moet word tot abstrakte denke. Deur die eintlike oorsprong van die filosoof self in die abstrakte beginsel (voorgestel deur die Son, of Idee van die Goeie) te plaas, maak Plato die grot en die fisieke aarde, geassossieer met die moederlyf, tot illusie, niksheid, ’n val en ’n tronk. Daarom dat Irigaray in hierdie ‘begrondingstekste’ van die westerse filosofie ’n ‘moedermoord’ bespeur. Op daardie stadium in die geskiedenis, beweer Irigaray, was die herinnering aan die moedergodin nog vars in die geheue selfs binne sosiale ordes wat reeds lank patriargaal ingerig was. Net net die mitologie nie, maar oorblywende praktyke in naburige kulture het mense herinner aan haar en die legitimiteit van ’n absolute patriargiese orde onder verdenking geplaas. Hierdie tekste, in hul poging om die legitimiteit van die patriargie te illustreer, vestig paradoksaal juis ons aandag op die bedenklikheid daarvan. Hierdie tipe tekste bevat dus spore van die oermoord op die moeder én spore van die poging om daardie spore dood te vee.

Dis interessant dat Freud in dieselfde boek beweer dat die Christendom nie bestand kon bly teen die ouer invloede nie, en dat die Madonna-figuur eintlik in die teken staan van ’n soort terugkeer na die veelgodedom wat met die godinkultuur geassossieer word. In die Griekse mitologie bly daar natuurlik godinne oor soos Venus wat in Boticelli se skildery uit die see (simbool van die onderwêreld) verrys, en wat dus sterk met water en die ander, ouer, watergodinne verband hou. In die algemeen egter is die Griekse mitologie soos dit behoue gebly het as deel van die begrondingsliteratuur van die westerse simboliese orde, ’n verhaal van die onderwerping van vroulike gesag en vroulike goddelikheid aan manlike goddelikheid. Verkragting blyk die voorkeur-metode van die Griekse gode te wees in hul onderwerping van godinne, nimfe, en mooi vroulike sterflinge.

Figuur 13 is ’n foto van ’n prent van die heilige Josef, beskermheer van die ambagsmanne, opgerig op die ingang van ’n belangrike Etruskiese ‘via cava’ of pad uit vulkaniese rots gekap. Dit is naby die dorpie Pitigliano. Hierdie is dus ’n mooi duidelike voorbeeld van die manier waarop die nuwer Christelike (Roomse) godsdiens die ouer heilige plekke van die natuurgodsdienste soos dié van die Etruskers, gekaap het. Omdat die plek van groot betekenis was vir die Etruskers het die Roomse heersers besluit om dit eerder te inkorporeer en ’n Christelike betekenis te probeer versmelt met die oorspronklike, ‘heidense’ betekenis, as om dit totaal te probeer vernietig. Dis hierdie soort ‘sinkretismes’ wat veroorsaak het, volgens Freud, dat die Christendom ook as ’n tipe kompromis opgeëindig het met die ‘godin’ Maria, eintlik in skrille kontras met die strenge patriargale monoteïsme van Ikhnaton en die Jode. Maar natuurlik het Jesus self, as seun van God en ook God, alreeds iets van ’n veelgodery verteenwoordig en in Freud se lesing verplaas hy as Seun die Vader-God van die Jode. As iemand wat Protestants grootgeword het, was ek stomgeslaan oor die mate waartoe die Katolieke tradisie Maria vereer. Indien ’n mens slegs op die visuele tradisie sou staatmaak, sou ’n mens nie kon twyfel dat hierdie godsdiens handel oor ’n godin en haar seun nie – ’n sterk eggo van Inanna en Dumuzi, en Isis en Osiris, wat my betref. Osiris was boonop in die Egiptiese tradisie ’n uiters populêre seungod en ’n held wat oor die doderyk regeer en ‘n lewe ná die dood moontlik gemaak het. Daar is talle uitbeeldings in Italië van die hemelvaart en ook die verheerliking en kroning van Maria, soos die uitbeelding van Boticelli in figuur 14 en 15. Figuur 16 is een van die ‘Swart Madonnas’ waar sy klaarblyklik goddelik is en ’n klein koninkie op haar skoot vashou. Hierdie ‘Swart Madonnas’ kom waarskynlik uit Afrika, en die ikonografie hou heel waarskynlik verband met die Egiptiese tradisie van Isis en Osiris. Figuur 17 is die ‘Madonna of Mercy’ waar Maria se mantel almal bedek wat ‘salig’ is, of wat gered gaan word. Dit herinner aan die beskermende vlerke van Isis, Inanna en die meermin-godinne.

Uiteraard kan ek hier net ’n paar aanwysers gee van ’n, vir my, uiters fassinerende stuk godsdiensgeskiedenis. Om myself en my lesers te beskerm, moet ek egter ook beklemtoon dat ek nie opgelei is in die teologie of argeologie nie; my belangstelling asook opleiding is en bly in die filosofie. Ek wil dus mense aanmoedig om self hierdie soort ontdekkingsreise aan te pak en meer uit te vind omtrent die feitelike kant. As filosoof is ek egter uiters geïnteresseerd om te weet wat hierdie soort idees omtrent die moedermoord impliseer vir ons vandag en vir die wyse waarop ons sin maak van onsself en ons lewens binne die simboliese orde wat ons geërf het en waarin die vroulikheid van die godheid en die godheid van die vrou klaarblyklik uiters problematies geword het, indien nie heeltemal onsigbaar, onsegbaar en ondenkbaar nie.

In die inleiding het ek gesê dat ek, ná die bespreking van die moedermoord, die vernaamste elemente van die hedendaagse godinne-beweging/s sal bespreek en dat ek derdens wil fokus op die transformerende krag of utopiese potensiaal van ’n religie, politiek en etiek van seksuele verskil. Kortliks dan net iets oor die hedendaagse godinne-bewegings. Hier sal ek eienskappe uitlig wat ek in die literatuur oor die bewegings teengekom het, maar ook die eienskappe wat ek glo belangrik is om te bevorder. Ten eerste is dit belangrik om te beklemtoon dat daar geen enkele, monolitiese ‘godin-beweging’ is nie, en geen enkele godin wat aangehang word nie. Daar is meerdere godinne wat figureer en ook uiteenlopende én oorvleuelende en soms teenstrydige bewegings. Miskien maak dit sin gesien in die lig van die assossiasie wat ek gemaak het tussen die pre-historiese godinne en veelgodedom. Dit lyk asof daar nooit ’n godin was wat in wese jaloers en onverdraagsaam was nie, en dat vele name en gesigte gegee is aan wat moontlik een godin of een oorkoepelende idee kon gewees het. Die grense is vloeibaar en onproblematies, of so lyk dit in elk geval van hier ver vandaan.

Verder is die godin-beweging matristies geörienteer, waarmee ek bedoel dat daar ’n oortuiging is dat die moeder/godin/aarde wat in die voorhistoriese era ‘vermoor’ is, uit die dood moet opstaan sodat die vroulikheid van die godheid en die goddelikheid van vroue herwaardeer kan word. Die godin-beweging is feministies in die sin dat die hewig onderdrukte vroulike energie wil vrystel op die aarde. Dit gaan ’n herontdekking van die goddelike skeppingskrag en –energie wees waaroor vroue beskik maar wat ontken, onderdruk, geapproprieer en ondermyn word in die westerse patriargie. So byvoorbeeld stel Drucilla Cornell, feministiese regsfilosoof, voor dat die ‘unleashing of women’s desire’ ’n beter en belangriker teenfoeter is vir hoofstroom-pornografie se uitbeelding van vroue as gefragmenteerde liggame gereduseer tot objekte vir konsumpsie deur mans (in haar The Imaginary Domain). In die vierde plek werk die godinne-bewegings teen die soort vervreemding van die aarde en liggaamlikheid wat kenmerkend geword het van westers-manlike abstraherende denke. Die godinne-bewegings se klem is dus op die immanente, die konkrete, die lyflike, die ekologie, en ’n soort spiritualiteit wat getrou bly aan die aarde (om ’n frasering by Nietzsche en Heidegger te leen). Hierdie soort spiritualiteit vind aansluiting by baie ‘inheemse’ geestelike tradisies wat deur die Christelike ekspansionisme bedreig is en word.

Vyfdens is daar ’n klem op geboortelikheid en die oorsprong van lewe in die moederliggaam teenoor die westers metafisiese klem op sterflikheid en die heroïese klem op die dood.

In die sesde plek, by sommige van die godinne-bewegings vind ’n mens sterk kritiek teen die globale kapitalisme en die maniere waarop dit die natuur onderwerp en minag. Soos wat Dumuzi trots geword het en vergeet het dat hy slegs heers by grasie van die godin Inanna, sou ’n mens kon sê dat die westerse mens trots geword het en dink dat hy regeer deur middel van geld. Hy vergeet egter dat geld slegs waarde het indien dit staan vir iets anders, en daardie iets anders is die konkrete voorwaardes vir menslike en ander lewe wat die aarde self skenk. Kapitalisme verdraai egter die oorvloedige geskenke van die aarde tot kommoditeite wat deur sommige besit en opgegaar kan word. Daarmee regverdig kapitaliste dan die feit dat sommige die vermoëns van die aarde self monopoliseer terwyl ander gebrek ly. Ek dink eintlik dat daar in die godinne-beweging die potensiaal lê vir ’n sterk kritiek op, en alternatief tot die kapitalisme – iets wat ek graag verder wil ontgin.

Die godinne-bewegings lê ook sterk klem op vroulike samesyn en gemeenskap en onderlinge hulp en ondersteuning en liefde, in teenstelling met die westerse simboliese orde wat die liefde van vroue vir hulself en vir mekaar as die laagste vorm van liefde beskou (vgl weer Plato se Simposium). Daarmee saam gaan die klem in hierdie bewegings op transformerende of herskeppende eerder as onderdrukkende of dwingende mag. Die metafore van tipies vroulike aktiwiteite soos kos kook, weef, bak, die farmasie en die mag van taal word dus geaktiveer as die instrumente waarmee die godinvroue die heersende simboliese orde uitdaag en onderbreek. Dit staan in skrille kontras met die Een God se jaloerse bevel tot uitdelging.

Laastens is daar ’n inklusiwiteit wat beteken dat vroulikheid nie ten koste van manlikheid bevorder word nie – soos byvoorbeeld by Cornell wat nie ‘manlike’ hoofstroom-pornografie wil uitwis nie, maar wat wil hê dat daar nie slegs een ‘verhaal’ moet wees oor wat menslike seksualiteit kan beteken nie. Die godinne-beweging word dus ook gekenmerk deur ’n diepgaande respek vir die basiese, grondliggende tweeheid van die mensheid en daarom ook van die godheid. In plaas van ’n hiërargiese dualisme van vroulikheid en manlikheid stel die godinvroue die idee voor van ’n horisontale transendensie, en ’n sirkulariteit waarin lewe en dood, goed en sleg, vrou en man, immanensie en transendensie, gesien word as dansend in ’n kring, as ten diepste geïntegreer en die grense tussen hulle as uiteindelik vloeibaar.

Ter afsluiting gaan ek baie kortliks een of twee idees opper oor die implikasies van al hierdie dinge vir ons menswees en mensbeskouing hier en nou. Ek volg Luce Irigaray, en meer breedweg ’n Frans-Italiaanse tak van die feministiese filosofie, wanneer ek aanvoer dat die heersende simboliese orde, as synde ’n mono-seksuele manlike orde, uitgedaag moet word op velerlei vlakke sodat ons geleidelik ’n samelewingsorde kan vestig wat getuig van die twee basiese en omvattende vorme waarin menslikheid bestaan, naamlik vroulikheid en manlikheid. Vanaf die mees immanente moment (dws ons geleefde liggaamlikheid, ons seksualiteit of ‘sexuate being’) tot by die mees transendente moment (dws ons konsepsualiserings van goddelikheid en ons metafisiese raamwerke) moet die menslike bestaansekonomie deur die twee-heid gekenmerk word. Dit beteken dat ons die geneigdheid van die huidige orde om die fundamentele andersheid van vroulikheid af te maak as ’n soort gebreklike of tweedehandse manlikheid, deurgaans moet betwis en alternatiewe taal moet skep. Vir heeltemal te lank is vroulike andersheid gereduseer tot ’n reproduktiewe en versorgende funksie binne ’n basies manlike eendersheid en normatiwiteit. Dit was in die algemeen tot mans se voordeel, maar die individuele man het ook hieronder gely omdat daar min ruimte was vir spel met verskillende vorme van manlikheid as sodanig. Enige bevraagtekening van, of spel met, normatiewe manlikheid by mans lei gewoonlik tot die etikettering van ‘homoseksueel’ wat slegs as beledigend gesien word tot die mate dat dit met vroulikheid of gebrek (leegheid, swakheid, en impotensie) gelyk gestel is. Die instandhouding van ’n stelsel waarin vroulikheid as sodanig gesien is as minderwaardig, het vereis dat vroulikheid en godheid as opponerende groothede gesien moet word. Dit is dus nie verbasend nie dat ’n streng monoteïstiese manlike God vroulike seksualiteit uitbeeld as die hoogtepunt van die profane, as die uiterste teenpool van sy eie selfgenoegsame manlikheid. Hierdie verwringing en pervertering van die uniek vroulike vermoë tot iets vuil en gevaarlik tref ons aan in elkeen van die manlike monoteïsmes. Tot vandag toe ly amper alle vroue op aarde weens die dominasie van hierdie godsdienste aan hierdie pervertering van ons seksualiteit – die beskouing daarvan as ’n inherente swakheid en onreinheid wat slegs gelegitimeer kan word as dit in diens gestel word van die manlik-beheerde orde.

Uiteindelik dink ek dus dat die verhaal wat ek hierbo vertel het, ons iets wys van die mate waartoe die westerse basis-verhale tipies vroulike mag en goddelikheid help uitwis het en dat die hervertel van die bostaande verhaal oor die moedermoord ons help om verbeeldingstogte aan te pak wat alternatiewe vir vrouwees en menswees begin opmaak. Indien ons die verhale so aanbied soos hierbo, dan wil ek kies vir daardie elemente van vroulike godheid wat inklusiwiteit en wedersydse aangewesenheid op mekaar van die geslagte erken het. Daarom dink ek dat die tydsgewrig waarin ons leef vra vir ’n ekonomie, ’n etiek, ’n politiek en ’n religie van seksuele verskil. ’n Teoloog soos Melissa Raphael redeneer dat ons uiters belangrike aspekte van God miskyk indien ons God as eksklusief manlik voorstel en aanbid. Sy argumenteer dat die manlike, heroïese stryder-God inderdaad dood is in Auschwitz, want hy kon sy volk nie red nie. Daarteenoor is die versorgende moeder-God, die God wat hoop vind in die klein dingetjies, lewend gehou veral deur die vroue in Auschwitz. Iemand wat God die Vader en God die Koning en Kryger gesoek het in Aushwitz, is noodwendig teleurgestel, want hy was nêrens, maar iemand wat toegelaat het vir die moontlikheid dat God ’n moederlike gesig en teenwoordigheid het, sou haar elke dag kon vind in die manier waarop vroue mekaar en mekaar se kinders versorg het ten spyte van die stelselmatige verontmensliking wat plaasgevind het. Hierdie is een treffende voorbeeld van die soort van singewing wat ons misloop indien ons volhard om ’n gesnede beeld van manlike eksklusiwiteit te vereer ten koste van ons elkeen, en van almal se saamwees.

Onvolledige bronnelys:

Irigaray, L 1985. Speculum of the Other Woman. New York: Cornell University Press.
Irigaray, L 1993. An Ethics of Sexual Difference New York: Cornell University Press.
Stone, M 1976. When God Was A Woman. Florida: Harvest / Harcourt Brace.
Daly, M 1968. The Church and the Second Sex. New York : Harper and Row.
Raphael, M 2003. The feminist face of God in Auschwitz: a Jewish feminist theology of the Holocaust.
Raphael, M 1999. Introducing thealogy: discourse on the goddess. Sheffield: Sheffield Academic Press.
Raphael, M 1996. Thealogy and embodiment: the post-patriarchal reconstruction of female sacrality. Sheffield: Sheffield Academic Press.
Raphael, M 1999. Introducing thealogy: discourse on the goddess. Sheffield: Sheffield Academic Press.
Raphael, M 2003. The feminist face of God in Auschwitz: a Jewish feminist theology of the Holocaust.
Ruether, R R 1996. Women healing earth: Third World women on ecology, feminism, and religion New York: Orbis Books.
Freud, S 1951. Moses and Monotheism (transl. Katherine Jones) London: The Hogarth Press.
Cornell, D 1995. The Imaginary Domain: Abortion, Pornography and Sexual Harassment. London: Routledge.

DIE AARD VAN DIE MENS

Dr. Francois Durand
11 November 2007

Die hoofdoel in die lewe van ’n dier is:

1. Om te oorleef, want sukses in die natuur = effektiewe voortplanting.
2. Om predasie vry te spring, want om lank te leef beteken dat meer nasate voortgebring kan word.

Die hoofdoel van lewe is om lewe voort te bring. Daar is twee voortplantingstrategieë: ’n K-strategie en ’n r-strategie

1. Die K-strategie: optimale aantal individue binne die dra-kapassiteit van die omgewing. Hierdie diere
• het ’n lae voortplantingskoers
• ontwikkel stadig tot volwassenheid;
• hulle seksuele volwassenheid is laat
• het goeie ouersorg
• het ’n lang lewensduur
• het ’n groot liggaamshouding
• lewe gewoonlik in stabiele omgewings.
• Groot bere, katte, olifante, groot ape, walvisse val in hierdie kategorie.

2. Die r-strategie: maksimale aantal individue binne die ruimte wat hulle leef. Hierdie diere is gewoonlik

• onderaan die voedselketting
• het ’n hoë voortplantingskoers
• bereik gou seksuele volwassenheid
• het min ouersorg nodig
• het ’n kort lewensverwagting
• het ’n klein liggaamsvolume
• is kos vir predatore
• knaagdiere soos muise, rotte, hase val in hierdie groep.

Vra ons nou waar die mens inpas, is dit duidelik dat hulle tuishoort onder die r-stratege. Waarom? Die volgende vrae behoort die antwoorde te gee op hierdie waarom-vraag:

• Wat eet die mens en deur wie/wat word die mens geëet? Dit gaan in die voedselketting om die verhouding tussen predator en prooi.
• Die mens is prooi vir die groot katte op die savanna van Afrika.
• Tegnologie ontstaan omdat die mens hom teen predatore verdedig, maar daardeur ontstaan ’n breuk in die hele ekosisteem.
• mense kan hulle nou versit teen hulle predatore.
• die mens se posisie as r-stratege verskuif na K-stratege met verrykende gevolge.

Beendere word in dolomietgrotte gevind en dis duidelik dat karnivore hulle daar ingedra het. Onder hierdie beendere is daar ook aapmensbeendere. Wat word hieruit duidelik?

• Predatore het die dolomietgrotte as skuilplek gebruik;
• hominiene (of dan aapmense) was een van die voorkeurkosse van die groot katte;
• luiperds, sabeltandkatte en hiënas het aapmense gevang en geëet.
• aapmense het nie grotte as skuilplekke gebruik nie;
• die aapmense was reeds dood toe hulle daar ingebring is.

Aapmense was gedurende die Pleio-Pleistoseentydperk die “kitskos” vir die groot katte. Die volgende redes kan hiervoor gegee word:

• Aapmense het nie groot slagstande soos sjimpansees;
• tegnologies was hulle onderontwikkeld;
• hulle was die ideale prooi omdat hulle baie weerloos was – meer as die groot ape, oermense of moderne mense.

Mettergaan het aapmense tegnologie ontwikkel en spiese ter verdediging begin maak asook geleer om vuur te gebruik vir oorlewing.

Hoekom het aapmense ontwikkel? Hulle moes in die savanna van Afrika oorleef. Op hierdie vlaktes moes hulle in staat wees om hulle predatore te kon sien en sodoende van predasie weg te kom. Bipedalisme ontstaan op die vlaktes van Afrika. Maar ’n plat gesig is ’n voorvereiste vir bipedalisme. Bipedalisme help om

• eie voete te kan sien;
• voort te beweeg oor ongelyke terrein.

Australopethicus het regop geloop. Ons moet nie dink dat aapmense gebukkend geloop het nie, want dan sou hulle nie oor die lang grasse van die Afrika-savanne kon sien nie. Bipedalisme was dus ’n aanpassing om op die Afrika savanne te oorleef.

Aapmense het hulle groot slagtande opgeoffer vir ’n plat gesig en so ontstaan hominiene. Maar die savanna het nie genoeg skuilplek gebied teen die groot katte nie. Hoe het hierdie groep dus oorleef? Deur geweldig vinnig voort te plant. Die ovulasiesiklus van ’n sjimpanseewyfie is 36 dae, maar die homo spesie s’n is 28 dae. ’n Sjimpanseewyfie ovlueer slegs weer na 2.5 tot 5.5 jaar na geboorte. Die hominiene moes dus net so vinnig aanteel as wat hulle uitgehaal word deur die predatore, daarom kon r-strategie help met oorlewing.

Die gebruik van tegnologie om kos te vind is nie uniek aan die homoniene nie. ’n Mens vind dit ook by ander diere – soos sjimpansees en selfs voëls. Die maak van werktuie en die gebruik van vuur is wel uniek aan die mens. Die eerste werktuie is al 2 miljoen jaar gelede gemaak, terwyl vuur 1.8 miljone jaar gelede ontdek en gebruik is. Die werktuie is gebruik vir doodmaak van predatore! Maar daardeur het die hominiene hulle self ook uit die voedselketting begin haal. Die hominiene maak hulle predatore dood en verander ook hulle stapelvoed van vrugte na grassoorte. Die ekwilibrium in die natuur is finaal verbreek toe mense hulle uit die voedselweb gehaal het.

Hier volg ’n kort vertelling oor die prestasies van die mensspesies homo sapiens wat later ontwikkel het, maar deel is van die groep bekend as homoniene

• Gedurende die Onder-paleolitiese tyd (2 miljoen tot 120 000 vC) was daar nog hoofsaaklik oermense wat bestaan het.
• Gedurende die Middel-paleolitiese tydperk (120 000–35 000 vC) het die spesie homo sapiens in Afrika ontstaan.
• Tydens die Bo-paleolitiese tydperk (35 00–8 000 vC) dring hierdie spesie Eroasië binne.
• In die Mesolitiese tydperk (8 000–6 500 vC) ontwikkel die mens pyl en boë.
• In die Neolitiese tydperk (6 500–3 300 vC) ontstaan boerdery-aktiwiteite, word die wiel ontdek, word geploeg en ontstaan skrif.
• In die Bronstydperk (3 300–800 vC) onstaan ommuurde stede.
• Tydens die Ystertydperk (800–1vC) kom groot ryke tot stand, word paaie aangelê en verbeter vervoer. Dink maar aan die Assiriese ryk, die ryk van die Egiptenare, Babiloniërs, die Perse, Grieke en Romeine.

Om die prentjie vollediger te maak, kan die volgende ook bygelas word. Gedurende bovermelde tydvakke vind ook die domestisering van plante en diere plaas. Hier volg ’n lys daarvan:

• Honde rondom 13 000 vC vir jagdoeleindes
• Skape rodnom 8 000 vC in Irak
• Bokke rondom 7 500 vC in Irak
• Varke rondom 7 000 vC in Turkye
• Beeste rondom 6500 vC in Turkye
• Perde rondom 3 000 vC in die Ukraïene
• Donkies rondom 3 000 in Egipte
• Hoenders rondom 2 000 vC in Pakistan.

Wat landbougewasse betref, is die volgende lys van hoe sekere plante en gewasse gedomestiseer is insiggewend:

• Rys rondom 10 000 vC in Indochina
• Koring rondom  8 000 vC in Irak
• Gars rondom 8 000 vC in Irak
• Mielies rondom 7 000 vC in sentraal Amerika
• Sorghum rondom 6 000 vC in Oos-Afrika
• Millet rondom 5 000 vC in Afrika

Die helfte van die kos wat mense eet, bestaan uit graangewasse, maar graangewasse is na regte grasse. Grasse groei hoofsaaklik op die grasvelde dwarsoor die aarde. Die mens vernietig woude en vleilande om ruimte te maak vir die aanplant van bogenomede gewasse en gee daardeur voorkeur aan grasvelde! Ons vervang biodiversiteit met ons gemuteerde monokulture. Die meeste van die mens se gedomestikeerde diere is grasvelddiere.

Die spesie homo sapiens het mettergaan hulle natuurlike vyande uitgewis en van r-stratege na K-stratege oorgegaan, maar sonder om regtig K-stratege te word. Mense het met hulle hiperseksuele r-strategie bly voortplant asof hulle die “kitskos” van die groot katte is. Hierdie mensspesie was tans eksponsieel aan. Gesondheidsorg en voedingsprogramme verseker dat meer mense natuurlike rampe oorleef. Mense wis ekostelsels uit ter wille van lewensruimte en kosproduksie. Mense en hulle makgemaakte diere en plante is indringerspesies in ander wêrelddele.

Afgesien daarvan dat ons ’n indrigerspesie is, speel seks en geweld ’n groot rol in ons bestaan. Mense is gefassineerd met seks en geweld en hierdie twee kom dikwels in tandem voor! Ons gode is dikwels fertiliteits- en oorlogsgode. Ons maak flieks oor seks en geweld en gee dit dan die kode 18SNVL. Meer en meer mense bring die helfte van hulle tyd op die internet deur deur pornografiese webwerwe te besoek. Geweld en seks hou verband met die feit dat die mensspesie na regte r-stratege was. Baie van ons sportsoorte bevat aggressie en geweld. Ons vermaak onsself met angswekkende bedrywighede soos “bungee-jump”, “roller coasters”, valskermspronge, en gevaarlike gedrag soos die gebruik van dwelmmiddels en alkohol. Ons lag spontaan as iemand anders ‘n ongeluk beleef. Ons het ‘n obsessie met dooie en gewonde mense. Ons beleef nagmerries oor val-ervarings en voel dikwels dat ons gejag word. Die emosies wat deur hierdie stimuli opgewek word, staan onder beheer van die limbiese stelsel van die brein (ook bekend as die “reptiel”-brein.) Die feit dat ons die outeurs van hierdie stimuli is, wys dat ons daarvan hou om die emosies wat verband hou met veg, vlug en voortplanting op te wek. Hierdie bisarre gedragspatroon wys dat ons eintlik prooidiere is.

Kan ons die aanwas van mensse beheer? Klaarblyklik nie, want selfs tydens oorlog was die mens ongekend aan. Angs- en stresbelewenisse wakker klaarblyklik seksuele drifte aan. Promiskuïteit neem tydens oorloë toe. Meer as ’n derde van die 5.3 miljoene babas wat tydens die Tweede Wêreldoorlog (1939-1945) in Brittanje gebore is, was buite-egtelik verwek. Verder is meer as ’n miljoen aborsies tydens hierdie jare gedoen.

Die limbiese sisteem beheer die gedrag wat verband hou met oorlewing: veg, vlug, voed en voortplanting. Die stimulasie van die hipothalamus gedurende die veg- of vlugreaksie mag in sekere gevalle ook die libido stimuleer.

Groei in die bevolking neem geweldig toe sedert die industriële revolusie van die sewentiende en agtiende eeu in Europa. Die kolonialisering van ander lande hou verband met die oorbevolk-raak van Europa en die vermindering van ruimtes om die nodige gewasse te kan kweek en diere aan te hou. Europeërs het feitlik elke ander vasteland beset en daar die proses van aanwas en die vernietiging van biodiversiteit aangehelp. Ons verwys hierna as “ontwikkeling”. Niks sal die populasie-aanwas verhoed om eksponensieel te groei nie. Bevolkingsaanwas sal aanhou totdat daar niks meer oor is om te eet en te drink nie. Niks wat ons doen kan die biodiversiteit op aarde meer behou nie. Wanneer die mens uitgewis is, sal elke ekostelsels tot niet wees saam met al die miljoene spesies en organisme wat deel daarvan was. Daar was verskei vorige uitsterwing of uitwissings op aarde, maar hulle is meestal deur natuurlike faktore veroorsaak. Die Sesde Groot uitwissing hang egter saam met die handelinge van die mensspesie homo sapiens. Hulle het die grootste impak op die totale ekologie van die aarde. As lewe die mensdom oorleef, sal dit ’n verarmde een wees vergeleke met die biodiversiteit wat eens bestaan het. Ons is die laaste geslag wat die natuurt in sy huidige skoonheid en diversiteit sal ken en geniet. Die mens is onafwendbaar op pad na die einde. Kompetisie vir noodsaaklik hulpbronne gaan toeneem soos die hulpbronne begin verminder.

Bevolkingsgroei is nie die enigste bekommernis nie, maar die gebruik van hulpbronne. Hulpbronne word vinniger verbruik in gegoede en tegnologies goed ontwikkelde gemeenskappe as in arm en “oorbevolkte” gemeenskappe. Die VSA het ’n groter impak as die “oorbevolkte” Asië. Die aarde kan nie nog ’n ekonomie soos die VSA s’n bekostig nie. Dink aan wat gaan gebeur as China ’n ekonomie soos die VSA het.

Hoe meer hulpbronne verbruik word, hoe meer afvalstowwe en hoe meer word die omgewing besoedel. Populasie-aanwas, welvaart en tegnologie is die drie belangrikste faktore wat die ekologie vernietig. Afgesien van populasie-aanwas wat ’n groot impak op die aarde het, speel die volgende ook ’n rol:

• Habitatverlies deur ontbossing, landbou-aktiwitiete, industrieë, mynbedrywighede, verstedeliking, besoedeling (afval), en die toename van CO2 in die atmosfeer.
• Klimaatsverandering vanweë die styging in temperature. Seisoene en seestrome verander. Die yskappe en gletsers smelt. Daar is droogtes, vloede en storms.

Habitatverlies lei tot verlies aan biodiversiteit en dit lei tot hongersnood en  uitwissing. Soos die hulpbronne opgebruik word, sal daar ’n toename in kompetisie vir water, voedsel en energie wees. Industriële lande sal die hulpbronne van ontwikkelende lande verorber. Ryker lande sal op arm lande prooi. Sterkes sal die armes se kos en water voor hulle oë wegneem tot dat daar niks oor is om voor te veg nie. Alhoewel die ryk en ontwikkelde lande die laaste sal wees om te verdwyn, sal hulle ’n toksiese wildernis nalaat.

Wat ontstellend is, is dat gelowiges die probleem op God afskuif of hulle sien dit bloot as die voorspel tot die apokaliptiese einde warvan in die Bybelboek Openbaring vertel word. Al Gore noem in sy boek An Inconvenient Truth dat diegene wat vroeër skepties gestaan het teenoor die kwessie van aardverwarring en die vernietigng van die ekologie, nou oorhel na totale fatalisme. Geeneen is van plan om ’n vinger te verroer of om hulle gedrag te verander nie. Soos koning Louis XVI sê hulle ook : “Na my die vloed!” Waarom sal ons ons bekommer oor diegene wat na ons kom. Waarom sal ons bekommer oor of geslagte na ons genoeg water en voedsel sal hê? Solank ons die lewe kan geniet, is alles “honky dory!”

Op die vooraand van die Sesde Uitwissing, kyk ons nog rustig TV, skree ons vir die Bokke, gaan fliek ons, ry met ons duur petrolvretende motors rond, bou ons groot huise by die see, of op die Golf-landgoed wat niks anders as graswoestyne is wat water verorber. Waarom sal ons ons bekommer oor die aarde en oor ander spesies?

DIE BYBEL: WOORD VAN GOD, OF OOR GOD?

Sakkie Spangenberg
 

1 Inleiding

Ons het by die vorige drie geleenthede aan drie sake aandag gegee:

• 'n Nuwe spiritualiteit: Die oue is nie meer nie, die nuwe is nog nie.
• Fases van geloofsgroei: Nie net ons liggame groei nie, maar ook ons gees.
• Beelde van God/die goddelike: Teïstiese, panteïstiese en panenteïstiese beelde .

Ons fokus vanoggend (22 Mei) op die Bybel. Ek wil die onderwerp aan die hand van vier vrae aan die orde stel:

• Waarom ons nog enigsins met die Bybel besig hou?
• Kan ons nog praat van die Bybel as daar ten minste drie tradisies bestaan?
• Hoe is daar tradisioneel oor die Bybel gedink?
• Hoe moet ons vandag oor die Bybel dink?

2 Waarom ons nog met die Bybel besig hou?

Daar is mense wat soms vra: "Waarom hou julle julle nog met die Bybel besig? Hierdie boek het soveel ellendes deur die eeue veroorsaak en tot soveel mense se dood aanleiding gegee dat ons gerus daarvan kan afskeid neem."

Kom ons erken dit ruiterlik dat die Bybel 'n gevaarlike dokument is en dat dit wel vir vele mense se dood verantwoordelik is. Miskien is dit meer korrek om te sê dat sommige mense se interpretasie van Bybeltekste tot ander soos dood aanleiding gee. Die Bybel self doen dit nie. Ek besit 'n boek met die titel The Bible Tells Me So: Uses and Abuses of Holy Scripture (1996). Wanneer 'n mens dit lees, is dit skrikwekkend om te sien wat lesers al uit die Bybel afgelei het. Neem ook maar die onlangse kerkgeskeidenis in ons land toe Bybeltekste gebruik is om die apartheidsbeleid te ondersteun. En tans die gesprek oor mense met 'n homoseksuele oriëntasie.

Na my mening kan ons nie sommer van die Bybel afskeid neem nie. Ons gaan onsself in die proses verarm. Dit het 'n groot rol gespeel in die Westerse samelewing en speel nog steeds daardie rol. Na regte kan 'n mens nie Westerlinge verstaan sonder om hierdie boek te lees nie. Dis egter nie al rede nie. Wanneer ons moeite doen om hierdie boek te verstaan, bied dit goeie leesstof en kan 'n mens uit die verhale, gedigte, briewe, wysheidsspreuke en ander literatuursoorte nog veel leer. Die derde waarde van die NHN stel dit soos volg: "Ons koester die beste van ons erfgoed in onder andere die Bybel, ons Christelike en ander spirituele tradisies."

3 Kan ons nog van DIE BYBEL praat as daar ten minste DRIE tradisies bestaan?

Wanneer ons met die Bybel omgaan, moet ons besef dat daar eintlik nie so 'n entiteit soos DIE BYBEL is nie. Daar is Katolieke Bybels, Protestantse Bybelse en Bybels van die Oosters-Ortodokse Kerke. Al drie die tradisies van die Christendom se Nuwe Testament stem ooreen, maar nie hulle Ou Testament nie. Elke tradisie het hulle eie siening oor hoeveel boeke deel vorm van die Ou Testament.

Die feit dat daar drie tradises bestaan, bevestig die standpunt dat dit nie God is wat besluit het hoeveel boeke in die Bybel moet wees nie, maar mense. Bybelboeke is deur mense geskryf en Bybels soos ons dit ken, is deur mense saamgestel. Dit het nie so uit die hemel na ons gekom nie. God het dit nie aan mense "gefaks" nie soos iemand in die gehoor dit gestel het. Binne die Nuwe Hervorming Netwerk het ons geen probleem om die ander tradisies rondom die Ou Testament te respekteer en die sogenaamde deutero-kanonieke (of apokriewe boeke) te lees en te bestudeer nie. Ons het ook nie 'n probleem om ander vroeg-Christelike evangelies (soos die Tomas-evangelie) te lees nie.

4 Hoe is daar tradisioneel oor die Bybel gedink?

Dit was lank gelede 'n algemene siening dat die Bybel goddelik gedikteer en geïnspireer is. Die Bybel is nie op dieselfde vlak as ander menslike literatuur geplaas en gehanteer nie. Daarom is daar ook daarna verwys as "Woord van God". Daar bestaan 'n pragtige skildery van Rembrandt van Rijn (1606–1669) wat uitbeeld hoe 'n engel die woorde van die evangelie in Matteus se oor fluister terwyl hy dit neerskryf. Sommige geleerdes het op grond van 2 Timotues 3:16 teorieë saamgestel oor hoe God deur sy Gees die Bybelskrywers geïnspireer het. Sommige meen dat God die woorde self gegee het. "Verbale inspirasie", noem hulle dit. Ander praat weer van "personele inspirasie". God het die mense geïnspireer. 'n Mens moet 'n teïstiese godsbeeld koester om hierdie soort teorieë te onderskryf en te verstaan. Neem 'n mens in ag dat daar drie tradisies oor die Bybel bestaan, laat dit onmiddellik die idee van inspirasie op wankelrige bene rus. Watter tradisie is nou die "goddelik-geïnspireerde" een? Die Protestante s'n, of die Katolieke s'n? Of is die tradisie van die Ortodokse Kerke dalk die goddelike een?

5 Hoe moet ons vandag oor die Bybel dink?

Ek stel die kwessie oor hoe ons vandag oor die Bybel moet dink deur middel van sewe aanhalings aan die orde. Die idee met hierdie aanhalings is dat groepe dit kan oorweeg en bespreek.

Stelling 1

The Bible may sometimes be referred to as ‘the Word of God', but that can surely not mean that divine utterances are received by us or by the original authors in some direct way, which guarantees precise verbal accuracy. What we have is a record of human perceptions of divine words and actions, and human perceptions in all ages are fallible. (Richard Coggins)

Stelling 2

The conclusion which this adds up to is that the use of ‘word of God' in connection with prophetic utterances and as a term for the Scriptures as a whole has had serious disadvantages.... My contention is that God does not speak Hebrew, that the language of the Old Testament is human language and that, with this in mind, it must be studied like any other literature embedded in ancient documents. (William McKane)

Stelling 3

Paul was a limited man captured by the worldview and circumstances of a vastly different time. It is the height of foolishness to try to claim eternal truth for his culturally conditioned and time-limited words. Paul's words are not the Words of God. They are the words of Paul — a vast difference. (John Shelby Spong)

Stelling 4

The recognition that the Bible expresses the interpretation of its experience of God in images, legends, miracle stories or myths made it more possible for me to gain access to the truth that it seeks to convey. (Günther Weber)

Stelling 5

What we need is a new understanding of the role of the Bible in the church today that acknowledges the actual reality of our situation — an understanding that takes the Bible as foundational document but not as authoritative, that is, an understanding that does not assume that the Bible determines all that we are to think and do. (Robin Scroggs)

Stelling 6

Whether it is the Bible or the Confessions of the Reformed churches, each document or collection of documents represents the production of its time and culture. As such they have to be read in historical terms and not as permanently prescriptive for all time. (Robert Carroll)

Stelling 7

Meanings are always created. Meanings are not "found" or "discovered" in the text, but they are taken out of the mind of the individual reader and from there attributed to the text. No other description is possible. (Gunnar Hansson)

• Sien ook: 'n Bybel van glas.

DIE HISTORIESE JESUS EN KERSFEES

Hansie Wolmarans 4 Desember 2005
 

OPSOMMING

Om die historiese Jesus na te vors, is soos om lae en lae verf en vernis van 'n antieke meubelstuk af te skuur. Dan mag jy vind dat daar selfs strukturele veranderings aan die meubelstuk self aangebring is. Onder lae van mitologisering, vind ons die oudste voorstelling van Jesus as 'n wysheidsleraar (Q). Volgens die Griekse Heroïese patroon, is aan Jesus 'n bo-natuurlike geboorte verskaf, asook wonderwerke, 'n hellevaart, 'n opstanding, en 'n hemelvaart. Uit hierdie proses kan ons aflei dat hoe ons met mekaar saamleef, belangriker is as dogmas. Daar is geen voorafbepaalde Goddellike plan vir die wêreld of ons lewens nie. Ons het egter die vermoë om self sin te maak van die chaos in en om ons.

• Verskillende Voorstellings van Jesus

"Ek is Jesus van Nasaret en ek is nooit gekruisig nie en het ook nie uit die dood opgestaan nie. Ek is die seun van Maria en Josef, die skrynwerker van Nasaret. Ek is nie die seun van God nie, ek is 'n die seun van 'n mens—soos alle ander mense."

In Kazantzakis se roman, The Last Temptation of Christ¹, ontmoet Paulus vir Jesus die mens. Hierdie woorde vorm deel van hulle dialoog. Vir hierdie Jesus het Paulus geen rol nie. Hy skreeu Jesus se stem dood:

"Bly stil, of mense sal jou hoor en sterf van angs. In die verdorwenheid, die onreg en armoede van hierdie wêreld, is dit die gekruisigde en opgestane Jesus wat die eerlike man, die verontregte man kan troos. Waar of vals—wat gee ek om! Dis genoeg as die wêreld verlos word."

Om navorsing te doen oor die historiese Jesus is nie baie gewild nie. Baie mense is tuis in die wêreld van mites en sou saam met Paulus kon argumenteer dat dit 'n gemitologiseerde Jesus is wat ons kan laat beter voel en genees. Die waarheid ontstel en ontwortel mense net. Ons het 'n dosis opium nodig, nie realiteitsmedisyne nie.

Daar is egter mense wat hulle lewens wil suiwer van dit wat bedrieglik is en agter die skyn van dinge na die waarheid soek. Vir hulle maak die soektog na die oorspronlike Jesus sin, soos om 'n antieke meubelstuk te restoureer deur lae en lae verf en vernis af te stroop. Soms kom die restourateur agter dat wat onder die lae verborge is, al klaar 'n vervorming van die oorspronklike is en dat haar rekonstruksie uiteindelik ook 'n mate van rekonstruksie bevat. Hierdie tendens om Jesus eietyds voor te stel, sien mens duidelik raak in prente wat van Jesus gemaak is.

Joe Cauchi, van Mosambiek, het 'n twintigste eeuse voorstelling gemaak, getiteld  Black Jesus Blesses the Children. Kyk gerus hierna by BlackJesus.html. Hierdie skildery maak mense bewus van hoedat swart kinders in die twintigste eeu verwaarloos en gemarginaliseer word. Dit is op 'n afstootlike wyse geïllustreer toe a 46 jarige Sweed, Peter Zimmerman, op 12 Oktober 2005 in 'n hotel betrap is terwyl hy 'n minderjarige swart seun sodomiseer. Die staat het hom met 'n boete van R10,000 vrygelaat. The Star het later vasgestel dat hy in 'n tydperk van 'n jaar verskillende straatkinders seksueel misbruik het. Volgens die polisie kon hulle die betrokke seun nie opspoor nie. The Star was in staat om die seun op te spoor, 'n onderhoud met hom te voer, asook met ander kinders te gesels oor wat die toeris na bewering met hulle gedoen het. Vigswesies, straatkinders, misbruikte kinders soek na 'n twintigste eeuse swart Jesus om hulle te seën.

Nog 'n twintigste eeuse voorstelling van Jesus is Mel Gibson in die rolprent, The Passion of the Christ. Hierdie uitbeelding druk die tema van die rolprent uit, dat slegs 'n daad van ekstreme geweld die probleme tussen God en mens kon oplos. Op 'n meer mundane vlak is dit uitdrukking van die Amerikaanse psige, dat slegs die gebruik van uiterste geweld politiese probleme kan oplos.

Op die Lykskleed van Turyn verskyn daar ook 'n sogenaamde afbeelding van Jesus (dit sou die kleed wees waarin hy begrawe is). Hy het lang hare en smal gelaatstrekke. Volgens die dimensies van die kleed, was hy ongeveer 1.80m lank. Jesus lyk hier soos ons tradisionele kinderbybel voorstelling van Jesus en die lengte en gelaatstrekke wys dit uit as 'n sestiende eeuse vervalsing.

Dieselfde diversiteit van uitbeeldings kry ons ook in musiek. Die bekende Pie Jesu (soos deur Sarah Brightman gesing) waardeer Jesus net as iemand wat die sonde van die wêreld gedra het, en vir mense rus gebring het. "Vrome Jesus, wat die sondes van die wêreld dra, gee hulle rus. Lam van God, wat die sondes van die wêreld dra, gee hulle rus vir ewig." Die bekende Neger liedjie, Oh Happy Day, met 'n meer opgewekte ritme as Pie Jesus, dra presies dieselfde boodskap. Dit sing oor hoe 'n vrolike dag dit was toe Jesus al my sondes afgewas het. Jesus word geprys omdat hy ons leer waak en bid het en om elke dag met vreugde te leef.

C Austin Miles het in 1912 só die ontmoeting tussen Jesus en Maria in lirieke omgesit in sy liedjie In the Garden. Jesus is hier iemand wat 'n rol speel in 'n individuele geestelike herlewing (let op die onderstreepte woorde):

I come to the garden alone,
When the dew is still on the roses;
And a voice I hear, falling on my ear,
The Son of man discloses.

And he walks with me and he talks with me,
And he tells me I am his own,
And the joy we share as we tarry there
None other has ever known.

Ons het hier 'n totale afwesigheid van spiritualiteit as verhoudings tot ander. Daarom is dit belangrik om die lae en lae wat deur die eeue oor Jesus geverf is, af te stroop, om by die egte Jesus uit te kom—vir sover dit moontlik is.

• Die Tradisionele Kersverhaal

Die historiese Jesus is in die tweede helfte van die eerste eeu n.C. opgedoen en oorgeverf. Ons kan merkwaardig baie oor hom vasstel deur die lae te verwyder. Dit is hoe Matteus 1:18-25 oor sy geboorte praat (my vertaling):

18 Die geboorte van Jesus Christus was só. Nadat sy ma, Maria, aan Josef as vrou beloof is, voordat hulle begin saambly het, het dit duidelik geword dat sy swanger was uit die Heilige Gees.
19 Haar aangewese man, Josef, het volgens Moses se wet geleef. Hy wou nie skande oor haar bring nie, en het toe besluit om in die geheim van haar afstand te doen.
20 Terwyl hy dit oorweeg, kyk, het 'n engel van die Here in 'n droom aan hom verskyn en vir hom gesê:
"Josef, jy het koning Dawid as 'n voorouer. Moenie huiwer om Maria as jou vrou te neem nie, omdat dit wat met haar gebeur het, deur die Heilige Gees veroorsaak is.
21 Sy gaan geboorte gee aan 'n seuntjie en jy moet hom Jesus noem want hy sal sy volk van hulle sondes verlos.
22 Dit het alles gebeur sodat dit wat die Here deur die profeet Jesaja voorspel het, waar sou word:
23 ‘Kyk, die maagd sal swanger word en aan 'n seuntjie geboorte gee. En hulle sal hom Immanuel noem, dit beteken, God is nou by ons.'"
24 Toe Josef wakker geword het uit sy droom, het hy gemaak soos die engel van die Here hom aangeraai het. Hy het Maria as sy vrou aanvaar, maar het nie seks met haar gehad totdat sy geboorte gegee het aan haar seuntjie nie. Josef het hom die naam Jesus gegee.

Die teks bevat al die elemente van 'n mite:

• Dit bevat bo-natuurlike karakters (Heilige Gees, 'n Engel, en God);
• dit reflekteer 'n kosmos wat uit drie verdiepings bestaan, 'n hemel bó die wolke, die aarde, en die onderwêreld (wat nou nie hier 'n rol speel nie); en
• tyd word in twee gedeel, 'n tyd van beloftes of voorspellings, en 'n tyd van vervulling (die einde van die tyd). Hierdie tyd word só deur God gedetermineer om 'n vasgestelde struktuur aan die geskiedenis te gee. Só is die geboorte van 'n kind uit 'n maagd is reeds in die Ou Testament (Jesaja 7:14) voorspel, en is daar 'n Messias uit Dawid se nageslag verwag;
• Kommunikasie tussen hemel en aarde is by wyse van bo-natuurlike wesens met vlerke (engele), en drome;
• Ons lees ook van 'n tipiese mitologiese gebeurtenis, van 'n goddellike wese wat 'n kind verwek by 'n aardse maagd;
• Die teks nooi die leser as't ware uit om nog lae op die prentjie te verf. Dit is inderdaad gedoen. Lukas voeg die storie van die skaapwagters en die engele in. Later (130 n.C.) is die datum van die geboorte vasgestel op 25 Desember om saam te val met die Romeinse feestyd van die Saturnalia. Op die laaste dag van hierdie fees, die 25e Desember, het mense vir mekaar geskenke gegee. Die 25e Desember is ook beskou as die geboortedag van die songod, Mithras. In die Romeinse kalender (Noordelike halfrond) is dit dag van die Winter sonnestilstand, d.w.s. die dag waarop die lengte van die dag begin langer word. 'n Kerklike heilige, Nicholas, wat in die vierde eeu n.C. geleef het, word nou Sinterklaas wat geskenke vir kinders gee.

As jy die mitologiese aard van hierdie en ander kersverhale verstaan, kan mens baie maklik die aangeverfde lae afskil om by 'n historiese kern uit te kom.

•  Die Voorspelling in Jesaja 7:14

Kyk mens na die sogenaamde voorspelling van Jesus se geboorte in Jesaja 7:14, besef jy dit kan eenvoudig nie wees nie. Die konteks van Jesaja 7 het niks met 'n voorspelling te doen nie. In die agste eeu v.C. is die koninkryk van Juda bedreig deur die leërs van Sirië en Israel. Jesaja troos mense dat hierdie leërs hulle nie sal oorwin nie. As 'n teken hiervan, verwag hy dat 'n kind gebore sal word (sy eie, of die koning s'n). Hy moet die naam kry, "Immanuel", dit beteken "God is aan ons kant." Die Hebreeuse woord vir die kind se ma, is "jong vrou", nie "maagd" nie. Selfs die ou Griekse vertaling van die Ou Testament (die Septuaginta) wat dit as "maagd" vertaal, bedoel net dat dit die vrou se eerste kind sal wees.

•  Die Maagdelike Geboorte

Dit mite van die maagdelike geboorte berus op 'n primitiewe verstaan van die geboorteproses. Mense wat groot hoogtes bereik het, is vergoddellik en hulle sukses is verklaar as dat hulle pa's gode was. Rondom Alexander die Grote, keiser Nero, Konstantyn, Socrates, Plato, Aristoteles en Pithagoras het sulke mites ontstaan. Talle Griekse heldefigure of gode (soos Heracles en Dionysus) is met maagdelike geboortes vereer.

Mense van daardie tyd het gebrekkige kennis oor die geboorteproses gehad. Hulle het gedink 'n vrou se bydrae is soos 'n blompot waarin die manlike saad geplant word—daarom kon 'n man nie onvrugbaar wees nie, net 'n vrou. Die lewe van 'n baba was dus gesetel in die saad van die man. Dit is onder andere die rede waarom geslagsregisters volgens die lyn van die man gedoen is. Om dus 'n goddellike oorsprong vir Jesus en ander belangrike persone of figure aan te dui, moes die man uit die vergelyking weggelaat word, nie die vrou nie. In die Jesusverhaal vervul die Heilige Gees die rol van die man.

In die 18e eeu is uiteindelik vasgestel dat die vrou die eiersel verskaf, asook 50% van die genetiese materiaal. Wat my betref, het die wetenskaplike onderbou vir 'n teologie van Jesus se goddellikheid, met hierdie insig in duie gestort. Die maagdelike geboorte storie berus dus op onkunde, asook 'n negatiewe opvatting van die vrou, en is beslis nie meer geskik om idees oor Jesus se status oor te dra nie.

•  Jesus as Buite-Egtelike Kind

Skil ons nou die mitologiese lae van hierdie geboorteverhaal in Matteus af, is al wat oorbly, die volgende:

• Op 'n jong ouderdom, waarskynlik kort nadat sy begin menstrueer het, het Maria se ouers haar as vrou beloof aan Josef, 'n skrynwerker. Hy was heelwat ouer as sy. Ons weet dat huwelike in hierdie tyd gereël was en te doen gehad het met faktore soos behoud van grond, of finansiële sekuriteit. Min huwelike was gelukkig. Rondom die begin van ons Christelike jaartelling het die Romeinse digter, Ovidius, 'n boek geskryf oor die kuns van die liefde (Ars Amatoria), of hoe om 'n suksesvolle buite-egtelike verhouding te hê!
• Voordat Maria en Josef begin saamwoon het wat die amptelike begin van hulle huwelik sou wees, het Maria swanger geword. Wie die pa van die kind was, is onduidelik. Dit kon die resultaat van 'n verkragting gewees het (miskien deur een of ander godsdienstige leier). In ongeveer 178 n.C. skryf Celsus (sy geskrifte is verbrand; ons ken hom net uit Contra Celsum, Origines se verweer), dat Jesus se pa 'n Romeinse soldaat, Panthera, was. In die Joodse Talmud word daar na "Jesus, die seun van Panthera" verwys. Palestina is deur Romeinse soldate beset rondom ons Christelike jaartelling. In die Rynland, Duitsland, is 'n grafskrif gevind waar 'n Romeinse soldaat en boogskutter, Panthera, begrawe is nadat hy in Palestina diens gedoen het en toe in 9 n.C. oorgeplaas is. Dit is moontlik dat hy die biologiese pa was van Jesus wat gebore is kort nadat Maria begin menstrueer het, waarskynlik op 12/13-jarige ouderdom. Oor die aard van die verhouding tussen Panthera en Maria sou mens net kon spekuleer. Gesien die jong ouderdom van Maria, sou ons in elk geval haar swangerskap as die gevolg van statutêre verkragting gesien het.
• Die tradisie dat Jesus 'n buite-egtelike kind was, is baie oud. Om die waarheid te sê, dit kom in die Bybel self voor. Die oudste Evangelie, Markus, wat so ongeveer 65-75 n.C. geskryf is, het glad nie die verhaal van die maagdelike geboorte nie. Markus 6 vertel dat Jesus eenkeer na sy geboortedorp teruggekeer het. Op die sabbat het hy in die sinagoge gepreek. Toe sê die mense (6:3): "Is hy dan nie die timmerman, 'N SEUN VAN MARIA en die broer van Jakobus, Joses, Judas en Simon nie? En is dit dan nie sy susters wat hier by ons woon nie?" Hierdie versie spreek boekdele. 'n Kind se afkoms is altyd van vaderskant aangedui, behalwe waar die kind buite-egtelik was; dan is dit van moederskant af gedoen. Paulus beweer slegs dat Jesus "uit 'n vrou gebore is" (Gal 4:4), en het geen aanduiding dat die vrou 'n maagd was nie. In Romeine 1:3 sê hy Jesus is uit die geslag van Dawid "na die vlees."
• Selfs die historiese "feite" is onder verdenking. Verskeie teenstrydighede dui ook daarop. Matteus 2:1 en Lukas 1:5 verklaar dat Jesus gebore is toe Herodes koning van Judea was. Volgens Lukas 2:1-8 was Quirinius die goewerneur van Sirië. Herodes is egter reeds in 4 v.C. oorlede, en Quirinius het eers in die Winter van 6-7 n.C. goewerneur geword. Volgens Matteus 2:9 het Maria en Josef in Bethlehem gebly waar 'n ster oor hulle huis geskyn het. Lukas 2:1-8 sê dat hulle in Nasaret gebly het. Dit reflekteer twee tradisies, dat die Messias in Dawid se stad gebore sou word, en dat Jesus 'n Nasarener en Galileer genoem is. Lukas los die probleem op deur te skryf dat dit net tydens die geboorte was dat Jesus in Bethlehem was. Matteus los die probleem op met die storie van die vlug na Egipte.

• Die Heroïese Patroon

Daar was dus maar min bekend oor Jesus se geboorte en sy lewe is vermitologiseer volgens patrone wat in die Grieks-Romeinse heldeverhale bestaan het, met verwysing na Ou Testamentiese gedeeltes. Verskillende mitograwe, byvoorbeeld Joseph Campbell, het hierdie patroon só omskryf. (Dit moet nie as 'n keurslyf gesien word nie, maar hierdie elemente sou tipies kon voorkom.)

• Die geboorte van die held word deur 'n orakel of profesie voorafgegaan (bv. Matteus 1:23; Lukas 1:27).
• Sy ma is 'n maagd, van koninklike afkoms, verwant aan sy aardse pa.
• Sy regte pa is 'n god.
• Met sy geboorte word daar pogings aangewend om hom dood te maak, omdat hy as 'n toekomstige politiese bedreiging beskou word (bv. Matteus 2).
• Niks of min is oor sy kinderjare bekend.
• Hy voel hom vervreemd van sy sosiale omgewing en gaan op 'n reis. (Die evangelies beskryf Jesus se lewe as 'n reis na Jerusalem).
• Op sy reis moet hy verskillende hindernisse oorkom, waarvan baie bo-natuurlik van aard is.
• Hy ervaar 'n tragiese dood, en daal neer na die onderwêreld (Hades). (Sien vir Jesus Hand. 2:27, 31; Efesiërs 4:9; 1 Petrus 3:19, 20; 2 Petrus 2:4).  
• Soms vaar hy op na die hemel en word vergoddellik.
• Mense ervaar epifanieë (nadoodse verskynings), en begin om hom te aanbid.  

Dieselfde ontwikkeling wat ons rondom die geboorte van Jesus raaksien, vind ons ook in die res van Jesus se lewensbeskrywings: rondom 'n historiese kern word verskillende mitologiese lae bygevoeg.

• Historiese Jesus Navorsing

Om by 'n historiese kern uit te kom, word die dokumente waarin daar na Jesus verwys word, eers dateer. Die vroegste bronne is die geskrifte van Paulus, gevolg deur die Sinoptiese² Evangelies (Markus, Matteus, en Lukas). Paulus het tussen 50-64 n.C. geskryf. Markus, die oudste evangelie, is in 65-75 n.C. geskryf. Matteus het in die vroeë tagtigerjare n.C. ontstaan. Lukas is tussen 90-95 n.C. geskryf. Matteus het omtrent 90% van Markus se materiaal oorgeneem, terwyl Lukas net omtrent 50% verreken het.

Een van die interessantste ontdekkings wat uit 'n vergelyking van hierdie evangelies gemaak is, is dat daar materiaal is wat Matteus en Lukas met mekaar deel en wat nie in Markus voorkom nie. Lukas het nie van Matteus afgeskryf nie, en dit lyk dus asof altwee toegang tot dieselfde bron gehad het. Geleerdes noem hierdie bron "Q", 'n afkorting van die Duitse woord "Quelle" of "Bron." Dit word rondom 50 n.C. dateer, het in Galilea ontstaan, en bevat die vroegste getuienis rondom Jesus. Moontlik verwys Lukas 1:1 na hierdie bron (NAB):

"Daar is baie wat onderneem het om 'n verhaal te skrywe van die dinge wat onder ons gebeur het. Hulle het dit opgeteken soos dit aan ons oorgelewer is deur die mense wat van die begin af ooggetuies en dienaars van die Woord was."

Lukas verklaar dat hy dit dan ook van voor af ondersoek het, en in die regte volgorde neergeskryf het. Daar was dus ander bronne voor die evangelies. Q se inhoud is baie dieselfde as die Brief van Jakobus (einde eerste eeu), die Evangelie van Thomas, en die Didache, 'n oud-Christelike geskrif uit die begin van die tweede eeu. Q bevat geen wonderverhale nie, geen geskiedenis oor die geboorte van Jesus nie, en geen verwysing na die opstanding of hemelvaart nie. Die oorsprong van al hierdie dokumente is uit kringe wat baie noue kontak met Jesus gehad het, byvoorbeeld sy broer Jakobus en sy dissipels. Dit word daarom deesdae baie belangrik geag vir die navorsing oor die historiese Jesus.

Daar is dus hoofsaaklik twee tradisies oor Jesus: 'n Joods-Christelike een (die oudste) en 'n heidens-Christelike een. Die Joodse een bevat hoofsaaklik woorde wat Jesus gesê het, terwyl die Heidense een Jesus as 'n tipiese Griekse held interpreteer. Mens sou die groei van die Jesusmite só kon voorstel.

• Die Groei van die Jesusmite
  • Jesus in Q (50 n.C.)
    Die Q-bron bevat veral spreuke van Jesus, soos byvoorbeeld die bergrede, die saligsprekinge, die Goue Reël ("doen aan ander wat jy aan jouself gedoen wil hê), en die uitspraak dat mens nie God en Mammon (=geldgod) kan dien nie. Jesus is dus 'n rondreisende wysheidsleraar of profeet wat niks besit nie, wat sy medemens ten volle aanvaar (veral die gedemarginaliseerdes). Hy maak staat op die gasvryheid van vreemdes om te oorleef. Sy leefwyse word in Matteus 10:9-10 (vgl. Lk. 10:4) uitgedruk: "Dra geen beursie nie, geen reissak, nie geen ekstra skoene nie, geen staf nie." Q bevat geen verwysing na Jesus as die Messias ("Christus"), of as 'n verlosser wat deur sy kruisdood die mensdom met God versoen nie.

     

  • Jesus in Paulus (55 n.C.)
    Paulus het min oor Jesus as 'n historiese persoon te sê (behalwe die reeds genoemde uitsprake oor sy afkoms). 'n Mitologiese Jesus is vir hom baie belangriker. Hy wou hoofsaaklik mense wat heidene was, en bekend was met die Griekse heldeverhale en misteriekultusse, tot die Christendom bekeer. Daarom herskep hy Jesus sodat hy vir sy gehoor aanvaarbaar is.

    Dit is interessant om te sien hoe 'n Q-gemeenskap en Paulus die nagmaal beskryf. Hier gebruik ek hoofstukke 9-10 in die Didache en 1 Korintiërs 11:23-33 vir die vergelyking.

    Elemente	Didache	Paulus
    Beker	Staan vir die nuwe nageslag van Dawid, die kerk, wat alle mense insluit.	Staan vir Jesus se bloed wat 'n nuwe verbond verseël.
    Brood	Staan vir die kerk, wat uit verskillende volke bestaan, maar een word.	Staan vir Jesus se liggaam, gebreek vir die deelnemers.
    Betekenis	Tydens maaltyd is kos met arm mense gedeel. Die maaltyd is kos vir die siel, die wysheid van Jesus waarmee jy kan leef. Gee ewige lewe.	Die maaltyd is ritueel en kulties. Mense word aangemoedig om by die huis te eet.

Dit is duidelik dat Paulus die nagmaal herkonstrueer het na aanleiding van die rituele maaltye van die misteriekultusse, waar 'n maaltyd van brood / vleis en wyn die dood en opstanding van 'n god voorgestel het.

• Markus (65-75 n.C.)
  Markus bevat geen verhale oor Jesus se geboorte of kinderjare nie. Jesus het wonderwerke gedoen. Hy is nie net 'n leraar nie, maar ook 'n god-mens. Net soos kinderlose Romeinse keisers soms 'n kind aangeneem het (adoptio), só het God Jesus tot kind aangeneem tydens sy doop (Markus 1:11). Jesus is as 'n buite-egtelike kind beskou (Mk 6:3). Maria word negatief geteken en tree nie op soos iemand wat dink haar kind het God as sy biologiese pa nie. Sy dink byvoorbeeld Jesus is van sy kop af (Mk. 3:2—35; 6:1-6). Hy doen wonderwerke, maar wek nie mense uit die dood op nie. Daar is slegs verwysings na die leë graf, en niks oor Jesus se verskynings ná sy dood of hemelvaart nie.

   

• Matteus (80-83 n.C.)
  Matteus skryf die storie van die maagdelike geboorte (met die ster en die wyse manne), wonderwerke (insluitend mense wat uit hulle grafte opstaan), opstanding en verskynings van Jesus daarna aan 'n paar vroue in Galilea, asook aan die elf dissipels. Soos Markus, is Jesus 'n leraar, maar ook 'n god-mens. Hy skryf 90% van Markus oor, maar maak ook van Q gebruik.

   

• Lukas-Handelinge (90-95 n.C.)
  Lukas het beide die evangelie en die boek Handelinge geskryf. Volgens hom het Jesus 'n bo-natuurlike geboorte (met die skaapherders en engelekore), doen wonderwerke (wek ook die weduwee van Nain se seun op uit die dood), daal ná sy kruisdood af na die doderyk (Hand 2:31), staan op, verskyn aan talle mense, en vaar veertig dae later op na die hemel. Sy wederkoms word verwag (Hand 1:11). Hy gebruik Markus as bron (50%) asook Q.

  Dit is eers in die Johannes evangelie dat ons nou spekulasies vind oor Jesus se pre-eksistensie (hy is die logos of woord waarmee God die kosmos geskep het).

  Dit is duidelik hoedat die Jesusmite gegroei het, en hoedat veral die maagdelike geboorte berus op 'n negatiewe waardering van die vrou en 'n gebrekkige verstaan van die biologiese prosesse van voortplanting. Gevolglik het dit nie sin om die storie van die maagdelike geboorte te perpetueer nie. Ek sou Matteus 1:18-25 dus só ontmitologiseer as 'n kersverhaal vir die twintigste eeu.

 

• 'n Eksperiment in Bybelvertaling: Matteus 1:18-25

Dit is hoe Jesus gebore is. Sy ma, Maria, was aan Josef as vrou beloof deur haar ouers. Voordat hulle begin saamwoon het, het dit duidelik geword dat Maria swanger was deur iemand anders. Josef, haar verloofde, het volgens Moses se wet geleef. Hy wou geen skande oor haar bring nie, en wou die verlowing in die geheim verbreek.

Terwyl hy dit oorweeg het, het hy stadigaan tot die besef gekom dat hy nie skaam moet wees om met haar te trou nie. Sy was nog jonk en kon nie alleen verantwoordlikheid vir die swangerskap aanvaar nie. As hulle die kind goed kon grootmaak, sou hy dalk 'n sterk leier kon word en vir mense kon wys wat dit beteken om jammer vir ander mense te wees.

Josef het selfs besluit om die seun Jesus te noem. Die naam beteken dat hy mense sal leer om hulleself te aanvaar, en hulle eie swakhede te verwerk. Hy het die idee by die profeet Jesaja gekry. Jesaja het ook gepraat van 'n seun met die naam Immanuel, wat wys dat God aan mense wat moeilikheid ervaar se kant is, en dat God hulle helper is wat vir hulle lief is. Daarna het Josef vir Maria in sy huis geneem en haar trots tot as sy vrou geneem. Toe die kindjie gebore is, het hy hom Jesus genoem.

Hier het ons 'n Jesus wat iets te sê het vir gemarginaliseerde mense sonder enige bo-natuurlike of dogmatiese baggasie. Die verhaal respekteer kulturele diversiteit en plaas 'n swanger tienermeisie in die sentrum van dinge. Die spiritualiteit van hierdie lesing vereis ook nie die onderdrukking van die menslike intellek nie. Só word 'n tipiese onderdrukkende element van die Christendom, verreken.

In Popular Mechanics van 17 December 2002 verskyn daar ook 'n rekonstruksie van Jesus se gesig (kyk hierna by RealJesus.html). Hierdie rekonstruksie is gedoen met die hulp van tegnieke ontwikkel op die terrein van die forensiese antropologie. Die kunstenaars het kulturele en argeologiese data gebruik, sowel as die fisiese en biologiese wetenskappe om verskillende groepe mense te bestudeer. Resultate van die genetika, menslike groei en ontwikkeling studies, primatologie, paleoantropologie, en menslike osteologie is in die rekonstruksie gebruik. Selfs insigte vanuit die studievelde van voeding, tandheelkunde, en klimaatsaanpassing speel 'n rol in hierdie soort navorsing.

Hierdie is hoe 'n tipiese Galilese Semiet sou lyk. Drie kopbene naby Jerusalem is as basis gebruik. Jesus se kort hare is op grond van 1 Kor 11, waar Paulus sê dat lang hare vir mans skandelik was. Jesus is kort, ongeveer 1.6m lank en het omtrent 50kg geweeg. Omdat hy fisiese arbeid gedoen het, was hy fris gebou. As 'n tipiese Semiet sou hy donker van vel gewees het. Hierdie voorstelling is nader aan die waarheid as dié van baie kunstenaars, omdat dit eietydse data gebruik vir die rekonstruksie. Dit verklaar hoekom vroeë skrywers moes verduidelik waarom Jesus nie soos 'n god-mens gelyk het nie. Hulle het na Jesaja 53 verwys om te verklaar hoekom Jesus nie "skoonheid of prag" gehad het nie of 'n indrukwekkende "voorkoms" nie. Hy was letterlik Jan-Jesus, Alleman, Mensekind, een soos ons.

Ek vind die waardes wat in hierdie herlees van die storie na vore kom in moderne musiek wat baie ouer mense as onluisterbaar beskou. Die inhoud van hierdie liedjie spreek my meer aan as die hoogsgewaardeerde Pie Jesu of die opgewekte Oh Happy Day! Die popgroep, Yellow Card, het 'n liedjie geskryf, Believe. Dit gaan oor die gebeure van die 11e September waar brandweermanne geweet het hulle gaan sterf, maar hulle het keer op keer teruggegaan om mense se lewens te red.

Think about the love inside the strength of heart
Think about heroes saving life in the dark
Climbing higher through the fire
Time was running out
Never knowing you weren't going to be coming down alive
But you still came back for me.
You were strong and you believed.

Think about the chance I never had to say
Thank you for giving up your life that day
Never fearing only hearing voices calling out
Let it all go the life that you know
Just to bring them down alive

Wanna hold my wife when I get home
Wanna tell the kids they'll never know
How much I love to see them smile
Wanna make a change right here right now
Wanna live a life like you somehow
Wanna make your sacrifice worthwhile.

Na aanleiding van hierdie gedagtes oor die historiese Jesus en Kersfees, sou ek 'n paar stellings wou maak.

• Stellings
  • Dit maak nie langer sin om Jesus as die mensgeworde Seun van God te beskou nie. Die verhaal oor die maagdelike geboorte is uitgedien.
  • Vir my is die boodskap van Kersfees dat Jesus my venster op die Goddellike is. Dit gee my nuwe respek vir ander vensters. Jesus se oop verhouding met Samaritane en ander "heidene" dui op 'n openheid and pluralisme.
  • Godsdiens het te doen met onreg, lyding, veral onder die magteloses en armes, met gee en omgee. Daarom streef ons na genade, medelye, vrede, liefde, en dinge wat waar, eerlik, regverdig, mooi en goed is. Om God te aanbid, is om hierdie waardes te bevestig en te simboliseer.
  • Ons leef 'n natuurlike lewe in 'n natuurlike wêreld en ons gee betekenis hieraan deur ons simbole. Die dualisme tussen liggaam en siel; hiernoumaals en hiernamaals; natuurlik en bo-natuurlik, maak nie langer sin nie.
  • Daar is nie iets soos 'n Goddellike plan of bloudruk vir hiedie wêreld of my lewe nie. Ons het almal die kreatiewe vermoëns om sin te maak van die chaos in en om ons.
  • Bybelse verhale help ons om visioene te sien en drome te droom, maar is feilbaar en moet herinterpreteer en dekonstrueer word. Dit is krimineel en onderdrukkend om van mense te verwag om dit wat simbolies bedoel is, letterlik te glo.
  • Die Christelike rituele maaltyd van brood en wyn is 'n inklusiewe feesmaal vir alle mense (tradisionele gelowiges; agnostici; vroue en mans; grootmense en kinders; mense van alle seksuele oriëntasies; rasse en kulture; sosiale klasse en vermoëns). Dit het niks met 'n geweldadige soenoffer te doen wat mense op grond van dogmatiese oorwegings uitsluit nie.  
  • Die wyse waarop ons mekaar behandel is belangriker as die wyse waarop ons ons geloofsoortuigings artikuleer.
  • Die saam soeke na die waarheid is belangriker as die vind van finale en absolute sekerhede.

1 Nikos Kazantzakis (transl. P.A. Bien, 1960). The Last Temptation of Christ. New York: Simon & Schuster, pp. 476-477.

2 "Sinopties" is van 'n Griekse woord afgelei, wat beteken "saamlees". Die eerste drie evangelies het soveel ooreenkomste, dat mens hulle in kolomme langs mekaar kan plaas en kan vergelyk. Dit wil voorkom asof hulle storielyne van dieselfde bron afkomstig is.

DIE TEORIE VAN EVOLUSIE EN DIE BESTAAN VAN GOD

DIE TEORIE VAN EVOLUSIE EN DIE BESTAAN VAN GOD

Prof Alex Antonites

Departement Filosofie

Universiteit van Pretoria

My dank vir die voorreg om met u te kom gesels oor die evolusieteorie met spesiale verwysing na Richard Dawkins se uitspraak dat die teorie van evolusie  dit logies noodsaaklik maak om ateïsme voor te staan. Dit sou as ’n radikale stelling beskou kan word. Ek wil dan ook argumenteer dat die evolusieleer inderdaad radikaal is en daarom meen ek dat ons hieraan aandag sal moet gee.

Ons kan onsself die volgende vrae afvra: Wat is evolusie? Wat sê dit vandag vir ons? Waarom is daar so iets soos evolusie? Waarom is daar so baie pragtige maar ook aaklige dinge in die natuur? Wat beteken dit alles? Is die mens die hoogtepunt van die skepping? Op hierdie vrae en dergelike vrae probeer die evolusieteorie antwoorde verskaf.
Die woord “evolusie” kom van die Latynse woord evolvere wat beteken om “uit te rol.” In ’n sekere sin is dit wat evolusie vandag letterlik nog beteken, naamlik “die uitrol van een spesie uit ʼn ander” (in Engels: speciation). Dis nuwe spesies wat uit voorafgaandes ontstaan. Almal gaan uiteindelik terug na voorgangers tot uiteindelik primitiewe organismes soos mikrobes. Hierdie lang lyn van afstamming staan ook bekend as evolusionêre kontinuïteit. Die evolusieteorie is vandag die fundamentele en standaard paradigma in alle biologiese wetenskappe wêreldwyd.

Sedert Charles Darwin (1809–1882) die moderne evolusieteorie verwoord het, was daar tot vandag toe debatte en kontroverse. Vandag handel die debat hoofsaak oor ID, oftewel “Intelligent Design”. Die vraag is: Was en is daar ’n goddelike ontwerp agter die biologiese prosess in die natuur? Dis veral fundamentaliste binne die Christendom, Islam en Judaïsme wat evolusie verwerp en meen dat die skeppingsverhale ’n alternatiewe basis bied vir die idee van evolusie. Die vraag wat ons onsself hierrondom kan afvra, is: “Is kontroverse per se altyd iets negatiefs?” Ek meen nie so nie. Dit hang natuurlik af. Indien die debat op ’n hoë argumentatiewe vlak gevoer word, kan kontroverse iets baie positief wees. Dit laat mense dink, selfstandig dink oor sake. Dit verruim hul visie. Dit leer hulle om ander se sienings beter te ken en leer hulle ook om hul eie siening beter te ken en te verstaan. Dit slyp dus jou eie sieninge. Wanneer die gesprek egter op blote emosionele vooronderstellings of argumente berus, dan word dit “lae vlak” argumentering en dra nie veel by tot verstaan nie.

El wil vanoggend die volgende sake kortliks as agtergrond aansny: Eerstens, na regte is Charles Darwin nie die grondlegger van die evolusieteorie met sy boek Origin of Species (1859) en Descent of man (1871) nie. Die idee van evolusie gaan terug na die Griekse filosoof Anaximander (611–547 vC). Hy het die basiese gedagte dat een spesie uit ’n ander “uitrol”, geformuleer. Anaximander stel dit dat lewe in die oseaan ontstaan het vanweë sonlig se interaksie met water. Hy het nog nie die begrip “energie” geken nie en praat dus van sonlig. Primitiewe eenvoudige lewe ontstaan in water, ontwikkel tot visse, visse migreer land toe en ontwikkel so tot plante en diere. Uiteindelik volg die mens. Darwin se oorspronklikheid is nie geleë in die idee van evolusie nie, maar in die feit dat hy daarin geslaag het om dit tot ʼn moderne kousale teorie te ontwikkel. Darwin het onder andere onder die wetenskapsfilosoof William Whewell en die sterrekundige Herschel studeer. Albei was sterk Newtoniaans-kousaal georiënteerd en het beklemtoon dat oorsaaklikheid (die wet van oorsaak en gevolg) grondliggend aan die wetenskap is. Elke selfde oorsaak het altyd dieselfde wetmatige gevolg. Hiermee hang saam induktiewe veralgemenings uit waarneming wat gelei het tot die formulering van natuurwette. Darwin se ideaal was om die Newton van biologie te word. Wat Newton vir die natuurwetenskappe was, wou hy vir die biologiese wetenskappe wees. Darwin ontwikkel dus evolusie tot ʼn kousale teorie. Dit doen hy deur natuurlik seleksie as kousaal prinsipe te ontwerp. Kousale verklaring (dieselfde oorsaak lei tot dieselfde gevolg) is vandag steeds van kardinale belang in wetenskaplike verklarings. (Daar het wel in die tussentyd meer as hierdie siening in die wetenskap bygekom.) Anders as die prosesse in die fisika en chemie is biologiese prosesse meer kompleks, daarom is voorspellings in evolusie en biologie in die algemeen minder moontlik. Dit maak egter nie van die evolusieteorie ’n minder wetenskaplike teorie nie. Die evolusieteorie is vandag ’n teorie wat bevestig is. Daar bestaan oorgenoeg bewyse om dit as waar te kan aanvaar.

In vandag se tyd word die evolusieteorie soms aangevul met ’n alternatiewe teorie, maar wat na my mening nie teenoor die evolusieteorie staan nie. Dit is die teorie van panspermia. Letterlik beteken dit “die saai van biochemiese molekules of selfs biologiese organismes deur komete en meteoriete in die heelal.” Die pan verwys na “oral” in die heelal, terwyl sperma “saad” beteken. Panspermia het dan so lewe op aarde ge-“jumpstart” toe biochemiese omstandighede reg was. Dit gebeur oral in die heelal. Organiese molekules is inderdaad deur NASA-ondersoeke in komete en meteore ontdek en bevestig. Hierdie biochemiese molekules onstaan veral in gasnewels tussen sterre. Die grondleggers van die idee van panspermia is die Griekse filosoof Anaxagoras. Die twee moderne wetenskaplike wat dit tot ’n moderne teorie ontwikkel het, is die sterrekundiges Fred Hoyle en Chandra Wicremasinghe.

Ons moet egter onderskei tussen mikro- en makro-evolusie. Die twee is deel van mekaar, of twee kante van dieselfde munt. Die mikro-evolusieteorie stel dit dat evolusie binne een enkel spesie plaasvind, terwyl die makro-evolusieteorie sê dat evolusie van een spesie na ’n ander kan plaasvind. So byvoorbeeld is in vandag se tyd bevind dat evolusie van dinosourus na voëls plaasgevind het. Ou spesies verdwyn gewoonlik, maar nie altyd nie. Neem as voorbeeld die selakant (’n ouer vis wat herontdek is) en sekere insekte. Dis ou spesies wat nie uitgesterf het nie. Die nuutheid en radikaliteit van die evolusieteorie het die effek op fundamentalistiese denke gehad dat fundamentaliste onderskei het tussen die twee. Maar dit is wel so dat sommige fundamentaliste redeneer dat hulle nog mikro-evolusie kan aanvaar, maar makro-evolusie misken. Hierdie standpunt van fundamentaliste is nie op wetenskaplike insigte gebaseer nie, maar op ’n fundamentalistiese en letterlike interpretasie van die twee skeppingsverhale in Genesis (Gen 1 en Gen 2–3).

Ek wil beklemtoon dat daar geen, maar geen goeie wetenskaplike rede is waarom mense uitgesluit moet word van evolusie nie. As ons daarop let dat daar vele ooreenkomste is tussen mense en ander diere, soos byvoorbeeld dieselfde tipe skelet en liggaamlike organe en stelsels, is dit byna ondenkbaar om die mens wel uit te sluit. Dink aan die volgende ooreenkomste: bloed en bloedsirkulasie; die rol van die hart en longe; die brein endie senuweestelsel, en vele ander. As die evolusieteorie verkeerd moet wees, dan is al hierdie ooreenkomste een reuse toeval. Dit kan tog wees nie. Die ooreenkomste wys ’n bepaalde samehang uit.

Konvergensie (beweging na eenvormigheid) is iets wonderliks in die evolusieteorie, maar terselfdertyd ook ʼn vorm van bevestiging van die evolusieteorie. In die evolusieteorie speel natuurlike seleksie ’n groot rol: die natuur selekteer ʼn bepaalde organisme (plant, dier, mens — na regte is die mens ook ’n dier). Met ander woorde as kameelperde wat eers kort nekke gehad het met veranderende omstandighede in die natuur (soos klimaat en voedsel) mettertyd lang nekke ontwikkel om voedsel vir oorlewering te bekom, selekteer die natuur die lang nekke en oorleef hulle. Dit word ’n genetiese tendens en diegene met lang nekke oorleef en word ’n nuwe kameelperdspesie. Die met kort nekke is nie geskik genoeg vir die natuur nie en verdwyn gevolglik. Dis ook maar wat “survival of the fittest” inhou en nie juis ’n “oorlog” tussen spesies of individue nie. Die bewussyn wat by seker spesies (insluitende die mens) voorkom, is ook so ’n seleksie deur die natuur. Bewussyn en veral selfbewussyn is egter ʼn baie goeie seleksie en dis nie vreemd dat die natuur dit meer as een keer gesellekteer het nie. So het bewussyn by verskillende spesies (wat in terme van tyd en plek geen verband met mekaar het nie) meer as een een keer deur evolusie ontstaan. Met ander woorde evolusie herhaal homself. Die oog het al veertig (40) keer onafhanklik van mekaar in verskillende spesies ontstaan. Neem as voorbeeld die mens en die seekat. Die seekat en die menslike oog is feitlik dieselfde tipe oog, maar het onafhanklik van mekaar in die twee spesies geëvolueer. Ons sal seker saamstem dat walvisse/dolfyne en vlermuise nie familie van mekaar is nie. Tog het albei op hul eie sonar ontwikkel. Om dieselfde rede meen ek dat evolusie elders in die heelal op soortgelyke wyse gaan plaasvind. Gegee dat alles uit dieselfde chemie, biochemie, dieselfde natuurwette ontstaan, kan dit kwalik anders dat daar groot ooreenstemming tussen ons en “extraterrestrials” (nie-aardbewonders) sal wees. Konvergensie meen ek, sal daar soos hier voorkom en natuurlike seleksie sal daar soos hier ’n rol speel. Hoewel daar uiteraard ook verskille sal wees, meen ek dat selfbewuste wesens dáár baie soos ons sal wees. Dis ook Chandra Wicremasinghe, die bekende wetenskaplike wat panspermia voorstaan, se gevolgtrekking.

Hoe pas ons, homo sapiens, in by die teorie van evolusie? Fundamentaliste verwerp die gedagte dat ons geheel en al deel is van evolusie. Dit bots met hul verstaan van die twee skeppingsverhale in Genesis. Volgens hulle verstaan, is die mens die kroon van God se skepping en is hulle geskep na die beeld van God. As die mens uit sjimpansees ontwikkel het dan moet God ʼn aap wees, want hulle moet dan ook na sy beeld geskep wees. Ander mense wat nie noodwendig fundamentalisties is nie, het ook soms ’n probleem met die teorie van evolusie, vir soverre dit die mens betref. Dit voel net ongerieflik om die mens met ʼn sjimpansee gelyk te stel. Dit tas volgens hulle die waardigheid van menswees aan. Baie waardes soos medemenslikheid, liefde, wetenskap, tegnologie kom volgens hulle in die gedrang. Die mens is te hoogstaande en anders as sjimpansees en diere om daarmee gelyk gestel te word.

Hieromtrent die volgende: Nuwe bevindinge toon aan dat die mens nie direk afstam van die primate soos sjimpansees nie (ek sou egter nie probleme daarmee gehad het nie, indien dit wél so sou wees nie). Die mens, sjimpansees gorillas en orang-oetangs stam van ʼn gemeenskaplike mensagtige voorganger (hominied) af. Die Barcelona wese wat sowat 13 miljoen jaar gelede geleef het, lyk na ’n baie sekere kandidaat vir hierdie voorganger. ʼn Fossiel van hierdie wese is in die omstreke van Barcelona in Spanje gevind. Dis ʼn mens-aap (Pierolapithecus catalaunicus) wat geleef het voor die afsplitsing van sjimpansees. Hierdie aapmens se ribbekas en skedel is aapagtig, so ook dui die kort tone en klein hande aan dat dit nog aan takke gehang het. Die wese is kleiner as die hedendaagse sjimpansees. Gorillas en orang-oetangs het later afgesplits.

Tot sover lyk dit of die mens en mensagtiges in Afrika ontstaan het. Ons meer direkte voorgangers is die Australopithecus Africanus (die Taungwese en andere aapagtiges) en in die noorde van Afrika Australopithecus Afarensis. Albei hierdie spesies het sowat 3 miljoen jaar gelede geleef en het waarskynlik reeds regop geloop. Hulle breinkapasiteit was effens minder as die hedendaagse sjimpansee. Hulle is voorafgegaan deur die Ardipothecus wat sowat 4.4 miljoen jaar gelede in Ethiopië geleef het. Hierdie spesie het nog sterker aap-karaktertrekke as die twee australopithecii gehad. Ondertussen is die “missing link” tussen die twee soorte in April 2006 ontdek. Hiedie spesie het kake en tande van biede soorte. ’n Mate van verrassing was egter die ontdekking van die Noumai skedel in Tjaad (Sahelanthropus tchadensis). In tyd het dit ná die Barcelona wese geleef, maar volgens sommige navorsers skyn dit weer ʼn voorganger van sowel die ardipothecus en australopithecii te wees en het 6-7 miljoen jaar gelede geleef. Verrassend egter was die bevinding dat die Noumai wese meer homo sapiens gelyk het as wat dit veronderstel was om te wees. Die wese is meer sapiens as australopithecus! Die breinkas is soortgelyk aan die sjimpansees, terwyl die gesig en tande (met die effens afgeplatte voorkop) mensagtig lyk. Die tande se patroon is definitief mensagtig. Dis dus ouer as die australopithecii en ardipothecii maar is meer mens soos die latere homo sapiens! Paleontoloë verkies om dit onder die genus homo te klassifiseer.

Hieruit is dit baie duidelik dat die mens volgens die teorie van evolusie nie net sinvol inpas by evolusie nie, maar dat die skakels (“missing links”) tussen ons en aap-mense duidelik is. Radikaal soos wat dit is, moet ons aanvaar dat ons en die aapagtiges een groot familie vorm. Waarom het die mens dan anders as die sjimpansee so geweldig vooruitgegaan op wetenskaplike en tegnologiese asook andere gebiede? Waarom het ons taal en die ape nie? Volgens die bevindinge van die voltooide genoomprojek die afgelope twee jaar met betrekking tot mens en sjimpansee, is die genetiese verskil tussen mens en sjimpansee slegs 2.7%. Dis is eintlik ʼn klein verskilletjie wat geweldige effekte gehad het! Sowel aap as mens het die FOXP2 gene. By die mens kom die paar proteïne ietwat meer voor en is aktief in die brein. Dit het die effek gehad dat die mens beter beheer oor sy strottehoof- en mondspiere verkry het as sjimpansees en gorillas. Dit het gelei tot die ontwikkeling van taal by mense wat ook denke sterker gestimuleer het as by ape. Daar is natuurlik ook ander redes vir die ontstaan van taal. Hieruit volg egter nie dat die groot ape nie ingestel is op taal nie. Ondanks die agterstand kan hul wel menslike taal nie net aanleer nie, maar ook sinvol gebruik. Sommige sjimpansees kan tot meer as een duisend (mens)woorde sinvol aanwend (nie nabootsing nie) en leer op eie inisiatief ook hul “kinders” menslike taal as aanvullend tot hul eie kommunikasie aan. Volgens dieselfde genoomprojek-navorsers is die ontwikkeling van ape se brein (vanweë natuurlike seleksie) besig om te versnel terwyl die mens s’n besig is om te verstadig. Dit beteken dat die lied van David Kramer (“Die ou aarde”) waarna Sakkie aan die begin verwys het, in terme van die teorie van evolusie, besig is om letterlik waar te word!

Wat maak nou dat die evolusionêre bioloog, Richard Dawkins, onomwonde stel dat die evolusieteorie die nie-bestaan van God logies noodwendig maak. Dawkins sê dat hy na sy volledige aanvaarding van die evolusieteorie met groter gerief ateïsme kan aanvaar en verdedig. Met ander woorde as ’n mens die evolusieteorie as ʼn feit sou aanvaar (en na my mening is dit ʼn wetenskaplike feit) beteken dit (volgens Dawkins) dat jy nie ʼn ander keuse het as om ateïsme te onderskryf nie. Anders gestel, geloof in God is onversoenbaar met die teorie van evolusie. Dis óf die een, óf die ander. Jy kan nie altwee gelyktydig aanvaar nie. Is dit ʼn goeie en geldige argument? Om die vraag te beantwoord, moet ons eers kyk na die radikaliteit van die teorie van evolusie. En soos reeds gesê, die teorie van evolusie is inderdaad radikaal. Die Westerse mens moes die afgelope eeu aansienlike verskuiwinge in denke maak. Hulle moes hulle wêreldbeelde of paradigmas radikaal verander.

Die Westerse mens het vir eeue, vanaf Aristoteles (384–322 vC) met sy beskouing van die heelal, tot by die Renaissance (1500–1650 nC) in ʼn veilige heelal geleef. (Nie dat alles altyd letterlik veilig was nie!) Dit was ’n heel statiese heelal met vaste fondamente. Die aarde is as die middelpunt van die heelal beskou. Rondom die aarde beweeg soliede konsentriese sirkels met die planete, son en maan en vaste sterre. Dis die bo-aardse. Die ondermaanse is aards, gemaak uit die vaste fisiese materie, die vier element water, vuur, grond en lug. Dis verganklik en veranderbaar. Die bo-aardse, die hemelliggame is van ʼn totaal ander materie gemaak, ʼn geestelike materie. Dis ewig en onveranderbaar. Hierdie geestelike materie is die “quintessensie” (letterlik die vyfde element). Hierdie heelal is ʼn stewige vaste entiteit — onveranderbaar en onversteurbaar. Alles het hul vaste plekke bo of onder. Alles beweeg ook na hul vaste plekke (daar was nog geen idee van gravitasie nie). Ligte stowwe soos rook beweeg altyd opwaarts, boontoe na hul vaste plekke aldaar. ʼn Klip is weer swaar en hy het sy plek altyd na onder. Alles is seker en jy weet waar jy staan. Jy het as mens ’n vaste plek in die heelal.

Gedurende die Middeleeue (500–1500 nC) word dit net so oorgeneem, maar geïntegreer met die Christelike teologie van Augustinus (354–430), Thomas Aquinas (1225–1274) en andere. By Dante (1265–1321) kom hierdie Aristotelies-Ptolemaiese wêreldbeeld baie sterk na vore. Die enge konsentriese sirkels word nou ook met die morele orde vereenselwig. Hoe hoër jy wegbeweeg vanaf die aarde, deur die “intelligensies”, hoe suiwerder en meer moreel word dit tot by die engele en uiteindelik tot by God as die suiwerste morele orde. God is dan heel bo. Hy is suiwer gees, sonder materie en dus heilig. Alles het nog steeds hul netjiese eie plekke. Die hel, die inferno, is ondergronds. Ook daar beweeg jy af in grade van sleg tot die heel slegte waar die duiwel letterlik troon. Mense is die middelpunt van die aardse bestaan. In hulle is daar die kombinasie van die goeie (gees) en die slegte (liggaam, materie, oftewel stof). Dis duidelik dat die Westerse mens veiligheid, sekuriteit en geborgenheid binne hierdie verstaan van die heelal ervaar het. Hulle het geweet waar God se troon is en waar die duiwel sit. Alles het presies netjies in hul plekke ingepas. Dis logies dat as hierdie hierdie vaste sekerheid versteur sou word, dit ʼn geweldige effek moets hê. (Ek moet wel noem dat ’n kenner van die Grieks-Hellenistiese filosofie, Christos Evangeliou, van mening is dat Aristoteles glad nie met Dante en ook nie met die Middeleeuse wêreldbeeld sou saamgestem het nie.)

Na die Middeleeue word die sekerheid van die Aristoteliese wêreldbeeld versteur deur nuwe teorieë en ontdekkings. Met Isaac Newton (1642–1727). na Galileo Galileï (1564–1642), tree die nuwe wetenskaplike wêreldbeeld van die moderne tyd na vore. Daar word radikaal afstand gedoen van die Middeleeuse Aristoteliese wêreldbeeld. Die Engelse filosoof, Francis Bacon (1561–1626), trek met sy “idole leer” te velde teen die ongetoetsde vulgêre idees wat op “die markplein” opgetel word. Dis nou die Skolastiese Middeleeuse denke en wêreldbeskouinge.

Isaac Newton verklaar gravitasie en die beginsel van kousaliteit as iets wat universeel dwarsdeur die heelal voorkom. Belangrik is dat in hierdie nuwe Newtonse paradigma daar net een soort materie voorkom en bestaan. Dit is dwarsdeur die heelal te vind. Daar is nie twee soorte materie nie — die bo-aardse en die ondermaanse materie. Materie is materie en is oral dieselfde. Die aarde, planete en sterre bestaan uit dieselfde materie. Die aarde is ’n planeet soos enige ander een en andersom. Die planete bestaan nie uit ’n ander soort materie as die aarde nie. Daar is dus geen radikale verskil tussen hemel en aarde nie. Verder is die heelal oneindig. Die vaster sekerheid van die Aristoteliese eindige begrensde heelal verval dus. Tensy dit geswenk word deur ’n eksterne krag of objek, beweeg alle objekte in reguit lyne tot in die oneindige in die heelal. Ruimte en tyd is absoluut. Daar is geen bevoorregte plekke in die heelal nie. Ons kan die radikale verandering tipeer as die verdwying van die gelaagde heelal (die drieverdieping heelal). Daar is geen middelpunt in die heelal nie — die aarde is allermins die middelpunt! Gevolglik is daar ook geen morele orde wat ooreenstem met die vlakke van die heelal nie.

Hoewel astrologie nog voortbestaan, verloor dit sy basis en word die onderskeid tussen astronomie en astrologie duidelik getrek. Vir die mens was dit ’n soort eksistensiële krisis: die ou geborgenhede verval en verdwyn. Dit bestaan selfs nie meer nie. Daar is geen vaste plekke en bewegings nie. Alles word vaag en onseker. Waar is God se troon nou? Waar is die duiwel? ’n Gevoel van onsekerheid, ongeborgenheid  en selfs angs pak die Europese mens beet.

Dit was radikaal maar ook nog nie heeltemal só radikaal nie: Newton behou tog heelwat van die ou beskouinge. God is in die heelal nog steeds vir Newton teenwoordig as Suiwer Gees. Dit beteken dat die idee van Gees, die geestelike, bewussynsmatige, denke en intensie, steeds in die heelal geld. Dis die basis van alles onder en agter alles. God is die Ontwerper, Skepper en Onderhouer van alles. Hy is die absolute kosmiese maatstaf van tyd, ruimte en beweging. Die Latynse uitdrukking sub specie aeternitatis (“uit die blik van die ewige”) gee nog hieraan uitdrukking. God plaas die nie-stoflike gees/siel in die mens. Newton tref ook ’n baie sterk onderskeid tussen mens en dier — steeds in aansluiting by Aristoteles se sienige. Soos die filosoof René Descartes (1596–1650) sê Newton ook dat die dier geen gees of siel (bewussyn) het nie —behalwe miskien sintuie. Lewelose materie kan egter geensins funksioneel wees nie. Dit kan nie dinge laat beweeg of iets bewerkstellig nie. Dis iets doods. Daar moet iets geesteliks daaragter wees wat dit funksioneel kan maak. Anders kan  niks verander nie. Materie kan nie inisiatief neem nie; kan ook niks aktiefs oordra nie. Vir die verklaring van veral komplekse verskynsels, is die geestelike noodsaaklik. Die Engelse filosoof John Locke (1632–1704) onderskryf dieselfde siening baie sterk wanneer hy sê: “As daar iets ewig moet wees, laat ons sien watter soort van wese (Being) dit moet wees? En dis voor die hand liggend — Rede (in die sin van rasionaliteit). Die wese wat alles kan voortbring, moet noodwendig ’n kennende/denkende wese wees. “Want dis tog onmoontlik om te dink dat barre denklose materie ’n denkende wese kan voortbring, niks sou uit sigself materie kan voortbring nie” (Op ’n ligter noot praat Dawkins in sy The God Delusion van die Ultimate Boeing! Dis ‘n sinspeling op genoemde Being van John Locke.) Anders as Richard Dawkins sou Locke hiervolgens gesê het dat die heelal met gravitasie, die bestaan van God logies noodsaaklik maak. By sowel Newton as Locke sou mens van ’n dualiteit van gees en materie kon praat, terwyl dit by Descartes tot ’n sterk dualisme ontwikkel word.

Newton self het egter geen erg aan die kerk of georganiseerde godsdiens gehad nie. Paradoksaal was die volgende: hy beoefen ’n streng induktiewe kousale wetenskap. Tog het hy ’n groot belangstelling in die okkulte en alchemie gehad. Hy het tewens meer boeke hieroor in sy biblioteek gehad as oor fisika en sterrekunde. Maar hy het nooit die okkulte in sy wetenskap ingebring nie.

Maar uiteindelik kom die sterkste vorm van radikaliteit na vore. Dis die sieninge van Charles Darwin (1809–1882) en die evolusionêre biologie wat daarna ontwikkel. Dis die mees radikale teenpool van die Aristoteliese denke en wêreldbeeld. Sonder Darwin sou Dawkins nie sy stelling kon maak dat ateïsme die logiese gevolg van die teorie van evolusie is nie. Hoewel Darwin nog nie meer eksplisiet praat van materie teenoor gees nie, doen hy dit tog in beginsel duidelik. Goddelike ontwerp, geestelike beginsels word heeltemal uitgehaal uit sy standpunt. Darwin praat wel baie van “creation” as mens sy twee werke lees. Daarmee bedoel hy egter nie skepping soos dit in die Christelike leerstellings voorgehou word nie, maar die natuur se evolusionêre gang met natuurlike seleksie as skeppingsbeginsel. Natuurlike seleksie skep dinge. Met die natuurlike seleksie keer Darwin alles om — dis ’n revolusionêre verskuiwing weg van Newton en Locke. Hoewel Darwin nog nie vra na die herkoms van lewe nie, is dit wel duidelik dat hy ’n biochemiese oorsprong veronderstel het met sy oersop-hipotese. Dis die “warm pond” waarvan hy praat. In hierdie oersop lei biochemie tot biologie. In beginsel dus: uit lewelose materie kom uiteindelik die geestelike en die denke. Die bewussynsmatige. ’n Verdere verskuiwing is dat Darwin ook die dierlike bestaansvorm hierby betrek. Ook baie diere beskik oor bewussyn, denke, logika en toon selfs soms iets van ’n etiese gedrag.

Met hierdie revolusie, verander die rigting van verklaring in die wetenskap. Dis nie meer verklaring vanuit die hoëre na die laere toe nie — iets wat vir Newton aanvaarbaar sou wees — maar andersom, van die laer materie na die hoëre bewussyn. Daar is nog steeds ontwerp (“design”), maar nou radikaal andersom. Daar is nie ’n plan of ontwerp vooraf nie, maar wel agterna. Ná die proses van natuurlike seleksie verskyn die ontwerp. So lei natuurlike seleksie evolusie stap vir stap tot meer komplekse dinge oor lang periodes. Onbewuste, blinde kousale natuurkragte en wette bepaal alles deur natuurlike eleksie. Dis waarom Richard Dawkins se een boek The blind watchmaker heet. Dit volg hieruit dat daar geen verklarings is met doele wat bereik moet word nie. Doele trek gebeure en proses van voor, soos by Aristoteles, uit die toekoms. Die teorie van evolusie met natuurlike seleksie as skeppingsbeginsel streef geen doel na nie, maar skep algaande sonder enige beplande einddoel. Oorsaaklikheid trek nie van voor nie, maar stoot van agter. Dit beteken meganiese oorsaaklike verklarings waar daar geen intensies in die natuur is nie. Om dít te verduidelik, praat die filosoof Daniel Dennet van skyhooks en cranes as werkende beginsels.

Hierdie lyn van argumentering in die teorie van evolusie is deur die neo-darwinisme uitgebrei deur die inkorporering van genetika in natuurlike seleksieproses. Juis dit voer Dawkins baie ver met sy werk The selfish gene. Volgens hom is gene die primêre en fundamentele drywers in die evolusionêre proses. Hierdie gene het geen intensies of bewussyn nie. As molekules het die replicators eers kopieë van hulself maak. Gene wil oorleef en wil ewig bly bestaan en nie soos organismes “uitsterf” nie. Liggame van mens, plante en diere is blote oorleweringsmasjinerieë vir gene. Hulle is bloot draers van die gene. Hulle kom en gaan, maar gene bly. Na analogie van die gene, ontwerp Dawkins die meme gedagte. Hiervolgens vat idees soos “demokrasie” of “ewige lewe” pos as die tyd daarvoor ryp en vatbaar is. Hulle plant hulself dan voort. Ons moet egter onthou dat dit ’n analogie is en later was Dawkins ook minder entoesiasties oor die idee van meme. Dit het mettertyd veral onder die jeug baie populêr geraak en selfs meem-kultusse het ontwikkel (byvoorbeeld in Brittanje). Dis iets wat Dawkins glad nie mee sou saamgaan nie.

As die teorie van evolusie dan so radikaal is (en dit is inderdaad), volg dit daaruit dat alle etiek verval? Met ander woorde — ons dink met ons brein en ons brein ontwerp etiek. Maar ons brein is deel van ons liggame en ons liggame is die produk van natuurlike seleksie (soos wat ons genus sapiens ook is). Etiek veronderstel ’n vrye wilsbesluit, die keuse tussen alternatiewe of opsies. Alleen as daar sprake is van ’n vrye wilsbesluit, kan jy kies tussen eties reg of verkeerd, alleen dan is keuses moontlik. Maar as alles deur natuurlike seleksie (met gene as dryfveer) kousaal bepaald is, is ons etiese denke “hard wired”. Dit is met ander woorde geneties vasgelê dat ons sekere gedrag sal openbaar en nastreef. Daar is dan geen sprake van vrye keuse nie. Daar kan geen sprake wees van werklike etiek nie. Keuses is nie werklike keuses nie. Alles is vooraf bepaal of gedetermineer. Indien ons keuse hard wired sou wees, is daar geen werklike keuses nie en dus geen werklike etiek nie. Is dit hoe die teorie van evolusie dit sien? Ek meen nie so nie. Hoe moet ons die teorie van evolusie dan hieroor verstaan?

By baie spesies sou mens sekerlik van hard wiring kon praat. Die gedrag van ’n akkedis, ’n skaap of bees is sekerlik hard wired (tensy nuwe evidensie hieroor na vore tree). Daar is dus geen sprake van etiese optrede by hulle nie.  Alhoewel Darwin nie sterk idees oor etiek by die mens uitgespreek het, is dit tog duidelik (soos blyk uit sy Descent sowel as Origins) dat hy nie etiek as ’n saak van hard wiring sien nie. Hy suggereer dat andere hieroor verder sal moet besin en hy verwys onder andere na Thomas Henry Huxley (1825–1895) en veral Herbert Spencer (1820–1903), die eerste evolusionêre filosoof. Tans is dit die sosiobiologie (dit word deesdae “evolusionêre psigologie” genoem vanweë kritiek) wat sterk werk oor etiek. Hier is dit Robert Ardrey en Edward Wilson wat hieraan aandag gee. Die mees belangrike meen ek is egter die werk van Richard Dawkins in die verband. Dit kom in veral sy boek Selfish Gene na vore. Dawkins is na my indruk hier verbasend “gematigd” (as dit die regte woord sou wees). Hy is glad nie geneig tot ekstremes nie. In talle gedeeltes van die boek Selfish Gene kom dit duidelik na vore dat hy reken dat etiek geen reslose produk van ons gene is of hoef te wees nie. Indirek, ja, bepaal ons gene en natuurlike seleksie wel etiek. Maar nie direk nie. “I am not advocating a morality based on evolution.”  Dawkins gaan in die werk uit sy pad uit om selfs die naturalistiese drogargument  (naturalistic fallacy) te vermy. Dawkins meen dan ook dat die onderskeid tussen “is” en “behoort” gehandhaaf behoort te word. Wel is dit so dat ons gene selfsugtig is (nie in die sin van met beplande intensie nie) maar ons is van nature só geneig met die oog op ons oorlewering. Maar, sê Dawkins, ons kan en behoort dit teen te gaan. Dit gaan in die menslike samelewing tog nie maar net om die oorlewing van die sterkste nie — altans dit behoort nie so te gaan nie.

Dawkins se basiese veronderstelling dat die indirekte effek van die teorie van evolusie met natuurlike seleksie as dryfveer, én die direkte effek van die evolusieteorie, van mekaar onderskei moet word, maak vir my baie goeie sin uit. Dit was tewens nog altyd my eie gevolgtrekking selfs voordat ek Dawkins gelees het. ’n Mens kan nie ons verband met evolusionêre kontinuïteit ontken nie. Ons liggame, ons brein, ons bestaan, is deel van evolusie. Dit kan nie anders as om ’n invloed en effek op ons denke en handelinge te hê nie. Dis egter ’n indirekte verband. Ek sou by Dawkins hier wou byvoeg dat ons bewussyn en veral selfbewussyn, deur evolusionêr emergensie ’n “lewe van sy eie” ontwikkel het. Met ander woorde, deur evolusie het vryheid van wil en besluit (vrye keuses maar nooit in ’n absolute sin nie) onstaan. Dit klink ietwat paradoksaal — ons is ’n produk van evolusie, maar deur evolusie kan ons die hard wiring in ons transendeer. By die mense het hierdie vermoë veel verder ontwikkel as by “hoër diersoorte”. Die mens ontwikkel geskrewe morele kodes, wette en so meer. Ek wil dit egter beklemtoon dat daar talle hoër diersoorte is waar alles nie maar hard wired is nie. Etiese handelinge kom ook voor by hierdie diere. By hulle is daar ook ’n mate van keuses. Wel het hul nog nie geskrewe kodes soos mense ontwikkel nie. ’n Mens sien dit in die toepassing van morele vereistes, soos hulpverlening in nood (nie net aan lede van dieselfde spesie nie) maar ook aan ander lede wat nie tot dieselfde spesie behoort nie. ’n Sjimpansee sal (volgens Frans de Waal se navorsing by die Yerkes Primate Sentrum) ’n beseerde voël hoog in ’n boom opgetel, sy vlerke reg gebuig sodat hy weer kan vlieg. Dit het ook gebeur. Die punt is, “vlieg” val buite die veld van ʼn sjimpansee se ervaringswêreld. Dis slegs maar één voorbeeld.

Om Dawkins se aanspraak oor die teorie van evolusie en ateïsme in oënskou te neem, laat ons die saak verhelder deur eers na kritiek op die teorie van evolusie te kyk. Kritiek is in die wetenskap nie sleg nie, maar gesond. Wetenskap groei en leef selfs danksy kritiek. Ek onderskei egter tussen ’n kritiese en ’n skeptiese denkhouding. ’n Kritiese denkhouding is oop vir meningsverskil en alternatiewe. Dit is oop vir wysiging. ’n Dogmatiese houding sê “Nee, ek kan nie my sieninge onder kritiek en wysiging stel nie.” Teenoor die ekstreme van ’n dogmatiese houding, staan skeptisisme wat verkondig dat daar geen kennis is nie. Niks kan absoluut waar wees nie. Daar is geen vaste feite nie. Ek sien ’n verskil tussen ’n kritiese ingesteldheid en ’n skeptiese lewensingesteldheid. ’n Kritikus is nie noodwendig ’n skeptikus nie.

Die teorie van evolusie word vanuit sowel ’n kritiese denkhouding as ’n skeptiese denkhouding gekritiseer. Een van die slegste vorme van dogmatisme is wanneer onwetenskaplike strategieë gebruik word om ’n teorie te probeer omverwerp. Die afgelope ses jaar was daar so ’n georkestreerde poging in die VSA teen die teorie van evolusie. Dis veral TV- en radiostasies asook koerante wat inspan word om ’n denkklimaat te skep dat die teorie van evolusie reeds agterhaal is en verval het. Dis ’n sielkundige soort “hype” teen die teorie van evolusie. Meestal was dit fundamentaliste wat van dié soort strategie gebruik gemaak het, maar baie mense is onkant gevang omdat die indruk gelaat is dat die teorie nou wetenskaplik weerlê is. So byvoorbeeld is in “nuusbrokkies” vermeld dat Darwinisme weerlê is (“Darwinism is refuted”). In werklikheid is daar niks van waar nie. Spotprente van Charles Darwin wat op ’n piesangskil aan die gly is, met opskrifte soos: “Het Darwin dit toe na alles tog mis gehad?” dra by tot die klimaat wat geskep word. ’n Heerlike propagandapunt was die totaal valse stelling dat Charles Darwin op sy sterfbed sou gesê het dat hy besef dat evolusie verkeerd is en dat hy alles terugtrek. Dit het Richard Dawkins laat sê dat hy op sy sterfbed ’n bandopnamemasjien gaan plaas om so iets te vermy!

Radikale skeptici (nie net fundamentaliste nie) sê dat niks in die wetenskap waar is of waar kan wees nie. Daar is eenvoudig geen vaste bewyse of onweerlegbare feite nie. Baie gewild is die siening dat evolusie maar net ’n teorie is. Dis nog geen feit nie, want niks is bo alle twyfel bewys nie. Die teorie het dus geen besondere gesag nie. Dit maak nie saak hoeveel jy weet nie, jy sal nooit jou punt kan bewys nie. Ons praat miskien van “gene” en “chromosome”, maar dis benaming wat ons aan bepaalde dinge wat ons waarneem, gee. Ons kan hierdie dinge nooit met sekerheid weet nie. Dis hoe die werklikheid lyk, nie hoe dit werklik is nie. Hierdie mense redeneer ook soos volg: “Daar is nie so iets soos objektiewe weergawes nie, alle weergawes is vanuit ’n bepaalde subjektiewe gesigshoek gedoen. Dus sal jy noodwendig bevooroordeeld wees.”

Hierteenoor wil ek die volgende opmerk. Inderdaad is ons wetenskaplike en ander kennis nooit finaal waar nie. Ons aanvaar dat wat ons tans as seker beskou dalk later gewysig kan word of selfs omvergewerp kan word. Vorige teorieë of kennis kan verkeerd wees. So byvoorbeeld is daar baie goed wat Aristoteles gesê het wat ons nie vandag meer aanvaar nie. Die siening dat die aarde plat is, beskou ons doodgewoon as vals. Dit geld ook van die siening dat die son om die aarde draai. Dit is reeds as vals bewys. Maar daar is wél so iets as feite. Wanneer kennis deeglik getoets is, en dis nie deur evidensie (harde bewyse) weerlê nie, sê ons daardie kennis is bevestig (“corroborated”). Inderdaad is dit nie absoluut waar nie. Inderdaad kan dit deur nuwe evidensie gewysig word. Maar dan deur evidensie en nie allerhande onderduimse strategieë nie. Getoetste kennis is nie absoluut waar nie, maar dis baie stabiel. As dit so was dat niks waar kan wees, of as daar geen feite is nie, net omdat kennis gewysig kan word, dan beteken dit dat NASA se ruimtevaarders nooit op die maan geloop het nie. Ons sal dan moes terugval op die Aristoteliese gedagte van quintessensie. Jy sou nie waag om op die maan te loop nie — laat staan nog die tuie Spirit en Opportunity op Mars laat rondry. Ruimtetuie sou ook nie gebruik kon maak van gravitasie van die planeet Jupiter om hulle vinniger weg van Jupiter te skiet na Saturnus toe nie. Moet ons hou by die siening dat daar net één galaksie in die heelal is, of kan ons aanvaar dat daar miljone galaksies in die heelal is?

Ja, inderdaad wysig ons kennis. Maar soos gesê, getoeste kennis bly stabiel. Ons sal nie sommer vandag of in die toekoms weer kan terugkeer na Aristoteles en Ptolemeus se sienings en standpunte nie. Al is daar baie dinge nog onseker en al is ons soms verkeerd, is daar baie dinge waaroor daar geen redelik twyfel meer kan wees nie. So byvoorbeeld bestaan chromosome en gene wel. Dit geld ook die teorie van evolusie. Natuurlik kan enige wetenskaplike met ’n nuwe hipotese na vore kom wat teenoor die evolusieteorie staan, maar dan moet dit op wetenskaplike gronde gedoen word en nie op grond van drogredenasies en ander simplistiese verklarings nie. Daar moet evidensie (harde bewyse) wees. Met ander woorde, die spel van die weteskap moet gespeel word met die spelreëls van die wetenskap. Talle verdere wysigings binne die teorie van evolusie kan en gaan sekerlik plaasvind, maar dat die teorie van evolusie deur ’n deurbraak omvergewerp gaan word, is baie skraal. Net so skraal soos dat ons sal terugkeer na die sieninge wat vóór Copernicus, Galileo en Newton gewees het. Om te sê dat die teorie van evolusie nie ’n feit is nie, maar slegs ’n teorie, is ook misleidend en foutief. Dis ’n wantoepassing van die begrip “teorie”. ʼn Teorie is ’n bevestigde feit, raamwerk van verklaring en interpretasie. ’n Goeie voorbeeld is die relatiwiteitsteorie. As ons wil sê dat iets slegs voorlopige kennis is wat nie finaal getoets en bevestig is nie, dan praat ons van ’n hipotese. ’n Hipotese is ’n tentatiewe waarheid. Maar ’n teorie asook ander vorme van kennis, is ʼn feit. Dit staan vas. Dis stabiel. Inderdaad is dit so dat ons in die wetenskap vanuit ’n bepaalde gesigspunt werk. Evolusie is so ’n gesigspunt. So is ook die relatiwiteits- of die kwantumteorie ’n bepaalde gesigspunt. Hieruit volg egter nie dat alles subjektiwisties word of dat daar geen objektiwiteit bestaan nie. John Locke het dit baie goed gesê: “As ons alles sou betwyfel, omdat ons nie alles met sekerheid kan weet nie, sal ons word net soos die mens wat nie sy eie bene wil gebruik nie, maar net stil wil sit en vergaan omdat hy nie vlerke het nie.”

In die lig van alles wat tot dusver gesê is — hoe moet ons Dawkins se stelling verstaan dat die teorie van evolusie ateïsme logies noodwendig maak? Kom ons begin met een van sy belangrike stellings wat lui: “Ek aanvaar evolusie, omdat evidensie dit rugsteun, en ek sal dit oornag laat vaar as nuwe evidensie dit vals bewys. Geen ware fundamentalis sal dit sê nie.“ Met hierdie laaste stelling kan ek nie anders as om saam te stem nie. As hy egter sê dat godsdiens ons leer om nie ons sieninge te verander nie, is dit nie noodwendig so nie. Godsdiens hou mense in ’n bepaalde dampkring, maar dit volg nie logies dat godsdienstige mense nie hulle sieninge sal wysig nie. Dit hang alles af. Dawkins sê verder dat hy ’n passie vir evolusie het. In sy boek The God Delusion sê hy: “Die evidensie (bewyse) is só oorweldigend sterk, dat ek passievol ontsteld is dat my opponente dit nie kan insien nie.” Die stelling is myns insiens ook nog verstaanbaar, maar nie sy ander stelling oor ateïsme nie.

Dawkins se vertrekpunt dat evolusie ’n feit is, is reg. Dis egter wat hy hieruit aflei wat problematies word. Ek het gevolglik ’n probleem met sy stelling dat die teorie van evolusie ateïsme logies noodwendig maak. Dis immers nie goeie logika nie. Die bestaan van God (teïsme) of die nie-bestaan van God (ateisme) kan nie wetenskaplik bewys word nie. Die Duitse filosoof Immanuel Kant (1724–1804) is hier nog steeds reg waneer hy sê dat sodra jy die grense van die empiriese en toetsbare verlaat, jy in sirkels begin rondstap. Daar is geen evidensie (bewyse) om toetsbare of weerlegbare stellings oor God te maak nie. Daar is aanduidings wat logies en rasioneel is en wat dui op die bestaan van God as Skepper. Byvoorbeeld die herkoms van alles wat is, die heelal in sy totaliteit. Dis egter nog geen bewys of verifikasie van God se bestaan nie. Dieselfde geld van die ateïstiese tese dat daar goeie logiese aanduiders soos die lyding in die wêreld van mens en dier is om die nie-bestaan van God te aanvaar. Dis egter ook nog nie genoegsame evidensie of bevestiging vir die nie-bestaan van God nie.

Ek meen daar is meer as een spel wat ons kan speel. Die eerste is die spel van die wetenskap met sy spelreëls wat insluit objektiwiteit, rasionaliteit, kritiese distansie, en toetsbaarheid. Onwetenskaplik is ook ’n spel, maar dis ’n onkantspel. Die wetenskaplike reëls word in hierdie spel oortree. Dis om stellings te maak sonder evidensie of om gegewens te verdraai. ’n Onwetenskaplike spel  sou wees wanneer jy probeer bewys dat God bestaan. ’n Onwetenskaplike spel sou ook wees wanneer jy probeer bewys dat God nie bestaan nie. Dis albei onkantspel, want daar word nie van evidensie, logiese redenasie, toetsbaarheid ensovoort gebruik gemaak nie. Dawkins speel hier onkant wanneer hy die stelling maak dat die evolusieteorie logies tot ateïsme moet lei. Die Weense filosoof Karl Popper (1902–??) onderskei tereg tussen wetenskaplik en onwetenskaplik. Ek wil egter ’n verdere kategorie of spel byvoeg en dit tipeer as nie-wetenskaplik. Dis ’n spel met sy eie spelreëls. Dit oortree nie die reëls van die wetenskap nie. As ek glo, maar nie wil bewys dat God bestaan nie, is dit nie onwetenskaplik nie, maar nie-wetenskaplik. As ek insgelyks sê dat ek nie glo dat God bestaan nie (en dit kwalifiseer dat dit ’n oortuiging en nie ’n wetenskaplike stelling is nie) dan speel ek nie-wetenskalplik en is ek ook nie onkant nie. Dieselfde geld van baie gedigte. Wanneer ’n digter oor ’n pragtige seelandskap dig, gaan ons hom nie ondervra oor sy verklaring van seewater en waarom hy nie eerder van die formule H2O gebruik maak nie. Die digter speel ʼn nie-wetenskaplike spel.

As parallel kan ek na Richard Dawkins se voorbeeld in sy boek The God Delusion verwys waar hy na ’n eksperiment kyk wat gemaak is of gebede om genesing verhoor is. Hy vertel dat ’n steekproef van die herstel van ’n aantal pasiënte gemaak is. Ek het die humor geniet waarmee Dawkins die verhaal beskryf en waar hy meen genesing nie na gebed gevolg het nie. Omtrent ewe veel pasiënte is genees as wat nie genees is nie. As ’n mens dit as ʼn legitieme toets kan beskou, sou mens seker kon sê dat dit onbeslis is. My probleem is egter dat dit nie ’n wetenskaplike spel is nie. In sommige gevalle het genesing chronologies na gebed gevolg. In die ander  gevalle nie. Dit kan egter nie gebruik word as bewys vir die bestaan of die nie-bestaan van God nie. Mense wat dit as wetenskap beskou, speel onkant. Om egter oortuig te wees in gevalle van genesing dat God dit bewerk het, beteken bloot dat ’n nie-wetenskaplike spel gespeel is. Of om oortuig te wees dat daar geen God hoegenaamd bestaan nie, is ook nie-wetenskaplik. Dis nie onkantspel nie. As ek praat van nie-wetenskaplike taal, beteken dit egter nie dat ’n mens nou enige onsin (“nonsens”) kan aanvaar en dan sê dis deel van jou nie-wetenskaplike spel nie. In die proses van nie-wetenskaplik speel, gaan ’n mens nie jou verstand en rasionaliteit opoffer nie. Om iets wat lynreg teen wetenskaplike evidensie ingaan (sê maar die vloed van Noag oor die hele aarde, en soortgelyke beskouinge) as nie-wetenskaplik aan te dui en dan te sê dis maar reg, gaan nie op nie. Die nie-wetenskaplike spel hou nie in dat jy jou verstand opoffer nie.

In aansluiting by die voorafgaande gaan ek die volgende onderskeid tref. Dit is tussen sciëntisme en fundamentalisme. Die scientisme maak van wetenskap meer as ’n wetenskap. Wetenskap word dan ’n kwasi ideologie. Of dan ’n “ersatz” ideologie. Dis soos wanneer die teorie van evolusie evolusionisme word. Dit meen ek is wat Dawkins met sy stellig doen dat die evolusieteorie logies tot ateïsme moet lei. Andersyds speel Dawkins die spel van die wetenskap uitstekend. Om te sê dat ateïsme logies volg uit die feit van die teorie van evolusie, moet eers aangetoon word. Hoe kry ’n mens nou evidensie buite die gebied van die toetsbare? Ander voorbeelde van scientisme is behaviorisme en eliminantivisme. Albei meen dat dit logies uit teorie van evolusie volg. Na my mening is dit vals. Dit sal ook eers aangetoon moet word. Charles Darwin werk inteendeel glad nie met behaviorisme nie. Dis val duidelik op in sy uitsprake oor diere en die mens in die boek Descent of man. Hoewel Darwin Newton radikaal omkeer (soos reeds verduidelik) volg dit nie dat Darwin bewussyn elimineer nie. Hy maak dit wel die resultaat van die teorie van evolusie. Dis egter nie ʼn eliminativistiese siening nie. Eliminativisme meen dat sieninge oor bewussyn, emosies, intensies, denke vervang moet word met wetenskaplike uitsprake. In plaas van te sê ek was agtuur vanaand baie bly, moet jy eerder sê: “Neurons het om 20:00 in die linker kwadrant van my brein afgevuur teen ʼn frekwensie van 348.004 bk.” Waar behaviorisme grootliks in die wetenskap gediskrediteer is (behalwe nog by dierebewussyn en -etiek), is eliminantivisme ook nie ʼn lewensvatbare benadering nie. Albei is voorbeelde van sciëntisme.

Fundamentalisme waaroor ons reeds heelwat gepraat het, is die ander ekstreme. Waar sciëntisme van wetenskap meer maak as wetenskap, maak fundamentalisme meer van geloof as wat dit is of kan wees. Afgesien van ’n letterlike interpretasie van baie dinge in die Bybelboeke, word die twee skeppingsverhale gesien as ’n basis vir ’n alternatiewe teorie vir die teorie van evolusie. Dit staan ook bekend as kreasionisme. God skep volgens hierdie siening in ses dae die verskillende spesies en gevolglik is evolusie verkeerd. Die teorie van evolusie word ook afgemaak as ’n “ateïstiese projek”. Ons het hier met ’n soortgelyke denkfout as by Dawkins te doen. Om te glo in God beteken nie noodwendig dat ’n mens kreasionisme (fundamentalisme) aanhang of voorstaan nie.

My slotsom is dat Richard Dawkins ’n baie goeie wetenskaplike is, maar soms die spel van sciëntisme buite die speelveld van die wetenskap speel.

DIE VIRUS VAN DIE EINDE: APOKALIPTIESE DENKE IN DIE WOESTYN VAN WERKLIKHEID

 Petrus de Kock

I’m a traveller of all kinds of space…

Led Zepplin

A.           Idee-Werklikhede

Politieke, sosiale, ekonomiese, en ‘n hele rits ander materiële omstandighede kan beskou word as die fisiese manifestasie van dit wat in die gemoed van die mens te vinde is. Die gedagte aan ‘n stoomtrein loop vir lank deur die verbeeldingsvlugte van vele entrepreneurs en moderne tegno-entosiaste. Die een uitvindsel bou voort op die voriges, totdat Engeland en Europa verdwyn onder  swart roetsmeersels uitgespoeg deur steenkoolgedrewe ystermonsters en die industriële rewolusie. Elke wiel, bout, plaat, drukmeter, en koper pyp, wat elk op eie reg gearriveer het as idée in die kop van die tegnikus of ontwerper, sweer saam om die totaliteit van yster wat die lokomotief opmaak teen die hange van ‘n berg uit te slinger.

Dit is in oomblikke van brute kragdadigheid wat sekere idees, soos die van tanks, en bomwerpers, in die werklikheid ontvou as fisiese manifestasie. My bestaan is in hierdie verband ‘n knaende bewussyn van die wyse waarop sekere gedagtes, of gedaantes uit die soel skaduwees van die idée-wêreld beslag vind in, en gestalte kry as werklikhede. Nie alle idees maak dit nie, maar soms gebeur dit tog dat een deurglip. Hiermee word alles nie gereduseer tot ‘n platvloerse dualisme van idée versus materie nie. Inteendeel, die besef dat die een op die ander inwerk, maak dat dit byna onmoontlik is om die idée van die aarde los te maak van die harde meetbare fisieke werklikheid van ‘n bal grond wat deur die ruimte slinger.

Die gevolg van die besef dat idée en werklikheid ineengevleg is, is gewoonlik ‘n spanningsveld wat in die mens se denke en handeling oopgaan. Aan die een kant is daar die wye oopte en onversperde weë waar die gedagte-oog kan wy oor groen vlaktes. Aan die ander kant is daar die knaende bewussyn dat selfs die boerbokke nou begin swaar trek as gevolg van ‘n gebrek aan reën en die droogte wat selfs windpompe laat pak om te trek. Dus staan die mens vasgevang in die nul-oomblik tussen die gedagte van dit wat was, en dit wat jy wil hê; tussen die verlede en die toekoms; tussen die lewe en die dood. Lewe is ‘n nul-oomblik met ‘n begin en ‘n einde. Wat voor die begin is, en dit wat dalk na die einde kom, is onwerklik. Die mens se aardse geheue van lewe is verder ook bloot ‘n verbeeld-en-onvoltooide reis. Daarom is die aarde beskryfbaar as ‘n oorlogsfront van lewens wat in die nul-oomblik, soos Jack-in-a-box uitspring en skreeu: hoesit; hoekom is ek hier; is daar iets om te drink? Die lewe is bloot ‘n guerrilla se oorlewingsveldtog teen die hange van die onoorkombare bergreeks van die niet: die ewige nul-oomblik.

Net so belangrik as die fisiese stryd wat in die valleie van Afghanistan,  oor die vlaktes van Irak, in die Yemeni woestyn, op die strande van Libanon, deur middel van selfmoord bomtoestelle in Pakistan, en in die doolhowe van die Gaza strook, gevoer word, is die oorlog van idees. Idees wat in hierdie verband ‘n belangrike rol speel is geskiedenis en die soms konflikterende historiese aansprake wat op spesifieke stukke aarde betrekking het. So is die Huil-muur, as moontlike argeologiese oorblyfsel van die tempel van Salomo van kritiese historiese belang vir Joodse gelowiges. Maar, letterlik ‘n paar meter verder staan Al Aqsa, die tweede mees heilige Moskee in die ryk van Islam. Hier skuur broeders uit dieselfde geloofs-voorvader naamlik Abraham nooit skouers met mekaar anders as wanneer polisie en militants slaags raak, of wanneer bulldozers inrol om Palestynse vrugteboorde of huise plat te stoot. Dit is by die skakelbord van die denke wat materiële werklikheid omskep word in die martelkamers van Abu Ghraib tronk in Bagdad. Dit is in die denkproses van sosiale vervreemding en fundamentalistiese oorgawe aan brutaliteit wat die selfmoord-bommer homself omgord met sy laaste belt om van homself ‘n sone van ontdermde intensiteit op ‘n besige straathoek te maak.

Om die vraag van die virus van die einde te kan vra, om so ‘n ondersoek te loods, is dit nodig om eers ‘n vae belyning te gee van die moontlike plekke en wyses waar die virus ditself sal manifesteer. Hierdie is dus nie ‘n absoluut finale omskrywing nie, nog minder is dit ‘n feit dat daar iets soos die virus van die einde bestaan. Hierdie is dus ‘n vraende ondersoek na plekke, omstandighede, en denk-regimes waar die virus van die einde kop uitsteek. Alles eindig, dus het die virus van die einde niks met dood te make nie. Die virus van die einde steek sy kop uit op plekke waar mens-op-mens geweld gevoer word onder die dogma van een of ander vlag; ‘n onwrikbare geloof in die feit dat ander mense wat nie jou geloof deel nie, afgemaai kan word soos grasse in die veld; daar waar wetgierige heersers mense lamlê onder ‘n juk van twyfel, self-kastyding, en ‘n obsessiewe skuldkompleks.

Daar is vele boeke al gepleeg oor die vergrype van gelowe. Die wyse waarop Spanjaardse priesters in Mexiko, in die naam van God, ‘n hele beskawing met behulp van siektes en warm ysters wat in oogholtes gedruk word, tot niks maak. Katolieke brandstapels dwarrel nog deur die kollektiewe geheue van verskeie “sektes” wat ‘n minder materialistiese- en meer barmhartige variant van die Christendom wou uitdra: martelkamers, afgesnyde vingers, lywe by kruispaaie gekruisig as boodskap aan ongelowiges, stede wat ingeval is om die hele bevolking plus honde en katte en koeie dood te bloei.

Die historiese opkoms van die wit Europese man, gewapen met wetenskap, rasionaliteit, imperiale wapens, Koninklike goedkeuring, en ‘n Bybel in die aktetas (net vir ingeval), is in hierdie verband die beste moontlike voorbeeld van ‘n masker wat Europese moderniteit gedra het, en wat steeds aan die voorpunt van planetêre geweldpleging staan. Net so erg as die wit Europese man is die selfmoord bommer wat met ‘n vyf ton trok vol wilde springstof in ‘n lewendige mark inploeg, om net daar en dan ‘n gebed op te stuur en die knop te druk. Al wat oorbly is ‘n moerse gat in die grond, en ‘n Faust-agtige mark wat ruik na die poorte van die hel. Tog sal die martelaar heelhuids opgeneem word in die hemel. Die mens is wat die mens ditself toelaat om te wees. Die mens is ‘n gevolg van keuses, en die materiële omdtandighede wat ons omvou ‘n maatstaf van chaos in die siel.

Die virus van die einde muteer natuurlik. Soos wat die wit Europese kolonis ‘n vrugbare teelaarde vir die virus van die einde daarstel, bied ander gelowe en media praktyke natuurlik ook geil gronde vir voortplanting. Die virus van die einde brul soos ‘n leeu in die draaiboeke, flitse, en gedagte-regimes wat deur Hollywood sirkuleer. Hoeveel keer het King-Kong-agtige kreature, monsters uit die see, vreemde visse, die Russe, terroriste, planetêre klimaats-katastrofes, en geheime organisasies of mense uit die diepste dieptes van die buitenste ruim reeds New York, of die aarde en alles wat daarmee verband hou verwoes? Hierdie mag nie religieuse idees wees nie, maar tog sinspeel die metafoor op die kultureel-en-religieus ingeprent-de konsep dat die aarde op een of ander stadium, hetsy dit deur middel van ‘n komeet of as gevolg van die finale afrekening ingestuur deur God, sy gat sal moet sien.

‘n Heel ander genre van films soos Matrix, Terminator, Alien, Chronicles of Riddick, en so meer speel met tegnologiese temas verwikkel met die komplekse stryd teen supermagte en intelligente masjiene. In hierdie tipe kykvermaak word die gedaante van die aarde as oorlogsfront tussen bepaalde entiteite en idees instand gehou. Verder vleg dit ook goed met ‘n reeds daargestelde kulturele verwagting dat my ekonomie, my land, my taal, volk, of wêreld-ryk se toekoms net verseker kan word indien ek andere uit my pad hou. Hiper-kapitalisme het die afgelope paar jaar sy oorverhitte stryd om die akkumulasie van nommers op skerms lelik verloor. Dus kan die virus van die einde se skelm spoor ook hier raakgesien word. Die virus van die einde floreer op omstandighede van of ekstreme self-versekerdheid en arrogansie, of op die tydstip waar arrogansie ‘n spies in die sy kry. Die ryk gebou op skuld en entoesiastiese mark-instrumente wat bloot met nommers goël in goed soos hedge funds en futures, het testaan gekom teen die harde feit dat vraatsugtigheid uiteindelik ‘n lelike globale ekonomiese krisis kan baar.

Hoeveel skuld kan een nasie op ditself verenig? Die era van globale ineengeweefde telekommunikasie beteken ook dat swerms aandele rondom die planeet sirkuleer soos ‘n elektroniese migrasie vonkvoëls. Hul vlerke glinster deur die oneindige nag van die virtuele ruim, ‘n ruimte wat opsig self vir sommige aardbewoners ‘n parralelle heelal van ontvlugting uit die bekonptheid van materie en lyflike werklikheid geword het. Die Internet is soos ‘n sub-psigoties-Post-Freudiaanse agglomerasie van als wat menswees is: glinsterende gedigte; breaking news; hiper sadistiese pornografie; doodsbendes wat selfmoordprooi op geselskamers soek; Jihadi’s wat hul paradoksale boodskappe versprei; informasie en disinformasie kampanjes; onbemande vliegtuie wat deur middel van Playstation-agtige meganismes gestuur word om ‘n trok vol Taleban van die aarde te vee; dobbel; dop; d..s; dagga; celebrity skinner en Oprah Winfrey se planne vir môre aand se dinner… alles beskikbaar via die gemaklike mengsel van “Human Interfaces”, naamlik: ‘n sleutelbord; muis; skerm; web-kamera; en skype kopstuk.

Ingebed in die moeras van materiële welfaart is die knaende bewussyn dat die ekonomie nie teen ‘n oneindige kurwe kan bly groei nie. Daar is net soveel steenkool, net soveel olie en knoffelbotter wat uit die aardkors en die gedweë spene van Mietsie die koei gepomp kan word. Natuurlike beperkinge staan soos spoedwalle in die pad van die mens se juigende tog die toekoms in. Skalks net soortvan bewus van die feit dat ‘n lewe van middleklas non-welvaart ‘n uitsondering op die reel van lewe vir die oorgrote meerderheid van ander mense op die planeet is. Verbruikerskultuur, en mense wat hulself oorgee aan die gedagte dat andere moet sterf sodat “ek en my dogma kan voortleef,” deel ‘n buurt in die stad van Nihiliste. Beide omarm slaafs die dogma van die modehuise en meegaande skelet-modrelle, al verskil is dat die kleedsels anders lyk. Hollywood is nie net ‘n teelaarde vir die virus van die einde nie, dit is waarskynlik, soos die Taleban in Afghanistan, klassifiseerbaar as aktiewe agente van die virus van die einde. Die middelgrond van menslike bestaan kan net verstaan word indien die ekstreme posisies en optredes waartoe die spesie instaat is, lewendig voor die verbeeldings-oog gebring word.

B.           Neo-konserwatiewe denke en die Dajjal

Ons spoor die reuk van die virus van die einde op vele plekke op. Dit is in die eggo van politieke uitsprake en planetêre strategie wat mens die kristallisering van die virus van die einde moet probeer opspoor. Stefan Halper en Jonathan Clarke (2004:281) argumenteer dat die interpretasie van die 9/11 terroriste aanval as sou dit ‘n geval van staat-tot-staat geweld wees, was tot ‘n groot mate beïnvloed deur die neo-konserwatiewe denkskool wat op daardie stadium die leisels van mag in Washington gehou het. Waarom sou ‘n terroriste aanval, geloods deur ‘n nie-staatsorganisasie, naamlik Al Qaeda, lei tot die inval en omverwerping van die ordes in beide Afghanistan en Irak? Voor hierdie vraag beantwoord kan word moet eers verwys word na die feit dat president Bush, tesame met figure soos Dick Cheney, Donald Rumsfeld, en Paul Wolfowitz die politieke produkte was van ‘n verreikende strategie wat neo-konserwatiewe akteurs gedurende die neentiger jare geloods het om Amerika se rol in die wêreld orde te verseker en uit te bou.

Die invalle van Irak en Afghanistan is volgends Halper & Clarke (2004:182) die lang-termyn gevolg van die wyse waarop neo-konserwatiewes die Amerikaanse openbare diskoers beïnvloed het. Gedurende die jare negentig merk hulle op dat:

“We have discussed above how the neo-conservatives’ soft power strategies involved building a shadow defense establishment across a number of think tanks and policy institutes, from which they were able to promote and disseminate their intellectual alternative for American foreign policy… We also look at how they formed alliances with like-minded political groups within the Christian evangelical community.”

Die argument wat Halper & Clarke ontwikkel ontvou langs twee asse; enersyds het die neo-konserwatiewe politieke strategie binne Amerika afgehang van die skep van forums, en die opstel van netwerke waar die media, institute en velerlei ander instellings aangewend is as platforms vanwaar hul visie vir Amerika uitgedra kon word. Belangrik in hierdie verband is die verhouding tussen neo-konserwatiewes en die regse, of ver-regse evangelistiese manifestasies van die Christendom in Amerika.

Dit is interessant om op te merk, soos wat Halper & Clarke (2004:197) aandui, dat:

“Neo-conservatism and the religious right both emerged in the 1990s as essentially Republican forces. Led by Ralph Reed, a talented political strategist, Robertson’s Christian Coalition played a decisive role in the midterm elections of 1990 and 1994. Like neo-conservatism, the religious right became a strong force for criticism in the media against the Clinton White House.”

Die dag toe George W. Bush ingesweer is as president (na ‘n lelik beknoeide verkiesing), het die regs-religieuse groepe van die VSA die hardste gejuig. Hoewel die politieke verhouding tussen die neo-konserwatiewes en die ver-regse Christen fundamentaliste in die VSA nie noodwendig aanleiding gegee het tot die invalle van Irak en Afghanistan nie, moet dit tog opgemerk word dat die religieuse stem beslis bygedra het tot die ondersteuning van ‘n militêr-avontuurlustige Wit Huis onder leiding van Bush II.

Maar, wat is die sentrale temas van die denke wat gepraktiseer word deur neo-konserwatiewe denkers? Halper & Clarke (2004:11) dui aan dat hedendaagse neo-konserwatiewes verenig is rondom drie kwessies, of idees, naamlik:

1.    ‘n Oortuiging wat uit religieuse denke voortgebring word, naamlik dat die menslike toestand bepaal word deur ‘n keuse tussen “goed en kwaad”. In hierdie verband word aanvaarbare politieke optrede dan ook uiteraard gedefinieer as die bereidwilligheid om teen kwaad/boosheid op te tree;

2.    Die verhouding tussen state word op oer-realistiese wyse gedefnieer deur militêre kapasiteit en die bereidwilligheid om instrumente van mag en geweld aan te wend indien ander state die stryd aangesê moet word;

3.    Die sentrale internasionale fokus van neo-konserwatiewe internasionale denke is die Midde Ooste en “internasionale Islam” as sentrale politieke teater waarin Amerikaanse belang uitgebrei en/of beskerm moet word.

So ‘n kras en skerp belyning van die politieke omgewing, soos gepredik deur neo-konserwatiewe diskoers, het telkemale vorm aangeneem in president Bush se “Axis of Evil”, en die knaende sinspeling op die feit dat die Globale Oorlog teen Terreur (GOT) eintlik ‘n implisiete stryd teen  boosheid, booswigte, en agente van internasionale wanorde is. Dit is dus niks minder as ‘n  historiese ironie dat dit juis in die tweede jaar van die Bush- en neo-konserwatiewe era  sou gebeur – dat Osama bin Laden ‘n suksesvolle terreur-aanval op die VSA sou uitvoer nie. Die gevolg, sowel as oorsaak, van 9/11 is vandag steeds aanvoelbaar in die vorm van vele fundamentalistiese koue fronte, en wydverspreide oorlogsfronte waar magte mekaar ‘n skadustryd aansê.

1.            Hoor jy die trompette?

Hoewel die volgende ‘n ekstreme voorbeeld mag wees, is die doel daarmee om te wys hoe internasionale politieke verwikkelinge, in hierdie geval Iran, deur sekere religieuse groepe geïnterpreteer word binne ‘n religieeus-apokaliptiese idioom. Die Philadelphia Trumpet (Augustus 2006) verwys in ‘n artikel op die eerste bladsy na die verwagte koms van die Mahdi, wat deur Shia Moslems beskou word as ‘n nodige teken van die komende einde van die wêreld. Gerald Flurry, die redakteur, skryf:

“Iranian President Mahmoud Ahmadinejad believes the Mahdi will return in two or three years – or even sooner if somehow he can create an international crisis… This should alarm us. Imagine: Iran is the world’s top terrorist-sponsoring nation. It is about to get nuclear bombs, and its leaders believe a nuclear war will speed the return of their version of the Messiah. That means they are eager for a nuclear war. And once you start a nuclear war, how do you stop it?”

Nie net word krasse veralgemenings verkoop as ware feite nie (Iran is beslis nie die wêreld se grootste borg van terreur nie), maar belangriker nog, ook word die konfrontasie oor Iran se kernprojek soomloos verbind met die diskoers van die einde soos gevind in beide Islam en Christen denke. Die “vyand” wat hier opgeroep word het dus ‘n aardse gestalte in die vorm van president Ahmadinejad van Iran, terwyl die wyse waarop Iran gesien word, bepaal word deur die apokaliptiese verwagting wat in beide Islam en die Christendom teenwoordig is. Die blote idée van die apokalips, Armageddon en die finale boksgeveg tussen die magte van goed- en kwaad, word dus aangewend as onsigbare gom wat die veralgemenings, apokaliptiese verwagtinge, en konkrete manifestasie van konflik saambind in ‘n effektiewe eskatologie van die einde. Hierdie konfrontasie strek wyd soos ‘n verbeeldingsveld waarin elke individu sy/haar eie redding, verdoemenis, pyn, hoop, skandalige optrede, en vrees vir- of bloeddorstige lus vir geweld, gereflekteer sien. Dis is in die spieëlvelde van die gedagte wat die masker van ‘n gedagte nie net ‘n gedaante-skaduwee is nie.

Die virus van die einde steek sy kop hier uit. Dit is in die hande van mense wat godsdienstige tekste op letterlike wyses lees wat die instrumente gevind word. Hierdie instrumente rig, bepaal, kersten, brand, vervolg, klap, skiet, martel, hang, en kruisig nie net opponerende idees nie, maar ook insgelyks die mense wat hul lywe beskikbaar stel as kamele om die idees in die stof van die wêreld te versprei. Die lewe van die profeet Jesus, sowel as die wedervaring van verbanning en teenstand wat die profeet Mohammad moes beleef na sy prediking van Islam begin het, dui vir mens op die kragdadig-materiële teensreaksie wat mens te wagte mag wees indien jy ‘n nuwe idée begin voete gee in die konflik-sone van die ondermaanse werklikheid.

2          Die Dajjal en die internasionalisering van onderdrukking

Na boontoe is sekere opmerkings gemaak oor plekke en kontekste waar die virus van die einde mag kop uitsteek. Dit moet reeds duidelik wees dat die virus van die einde nie net verwys na die verwagte einde van die wêreld nie. Hierdie virus het veel meer te make met die verhouding wat godsdiente op verskeie vlakke bewerkstellig: verhouding van mens tot aarde; verhouding van mens tot mens; verhouding van mens tot hemel- en/of hel. Die aarde as tydelike tuiste vir die siel is dus enersyds van geen belang nie, omdat dit verwoes sal word en omdat die lyf sal dood gaan. Tog, andersyds is dit van absolute, byna totalitêre belang, want die siel se na-doodse reis word in sy intieme detail bepaal deur elke sekonde se optrede in hierdie stofpaleis. Dus is die aarde ‘n oorlogsfront van siele wat stry om die poorte van ewigheid te beset. Is dit hoekom industrieë en mense voortgaan om oneindige verbruik-siklusse in werking te stel op ‘n planeet wat eindige hulpbronne het? Die virus van die einde het nie ‘n lyf nie, dit is ‘n tussentoestand waarin die mens in die onmoontlikheid van sy tydelike situasie homself die reg eien om as absolutis sy naam in die vergangbare sand van ‘n verdoemde planeet te verewig.

Dit is in die hopeloosheid van die menslike toestand wat apokaliptiese gedagtes uit die hingsels van Godsdiens breek om as selfstandige denk-regimes die mens se denke oor, en benadering tot andere- en die aarde, te vervorm. Hiermee bevraagteken ek nie die openbaring van godsdienste nie. Hiermee word een godsdiens nie teen ‘n ander afgespeel nie. Die gedeelde fokus op die einde is wat hier op die spel is. ‘n Kollektiewe verwagting, tot dusver vir duisende jare uitgestel, word dus ‘n holistiese teelaarde vir die virus van die einde. Dit lei tot die opheffing van wedersydse respek, en in die plek daarvan neem magsvergrype oor as die enigste lewensvatbare voertuig vir oorlewing op aarde. Die mens dink dinge die werklikheid in.

Soos die Christendom, verwag Islam ook die wederkoms van die profeet Jesus. In beide tradisies sal dit ‘n teken wees van die koms van die oordeelsdag. Tog is daar verskeie klemverskille tussen die openbaring van die einde soos gekommunikeer deur die profeet Muhammad, en die algemeen aanvaarde eskatologie van die einde soos vasgevang in die boek Openbaring van die Christen Bybel.  

Ahmad Thomson (1997:3) beskryf vele van die Hadith (opgeskrewe gesegdes van die profeet van Islam) waarin die einde en tekens daarvan beskryf is. Hiervolgens sluit van die tekens in: dat armes hoë geboue sal bou waarin die mense hulself sal sit en prys; dat daar veel meer vrouens as mans op die planeet sal wees; dat familie bande ontdaan gemaak sal word; dat tyd baie vinnig sal verbygaan; dat mense wat die waarheid praat nie geglo sal word nie, maar dat die leuenaar ‘n groot horde volgelinge sal hê; daar sal baie oorloë en moord wees; aarbewings en vloede sal aan die orde van die dag wees; die wat mense doodmaak sal nie weet wie hulle doodmaak nie, terwyl die wat doodgemaak word nie weet hoekom hulle om die lewe gebring word nie; dat daar min betroubare mense sal wees; dat mense eerder in die sterre sal glo as om geloof in God te hê; dat sommiges sal probeer om die woestyne groen te maak; argumente en stemme wat in woede skreeu sal in heilige plekke van gebed gevind word; die son sal in die Weste opkom met die moontlike betekenis dat die planeet se magnetiese pole omswaai; die maan sal verbrokkel en die Dajjal (die Islamitiese ekwivalent van die Anti-Chris) sal sy opwagting maak.

 Die Dajjal het vele dimensies van manifestasie. Volgens Thomson (1997:6) het die Dajjal drie eienskappe, naamlik:

1.    As individu

2.    As ‘n wêreld-wye sosiale en kulturele fenomeen

3.    As ‘n onsigbare mag wat in die skaduwees werk

As fisiese manifestasie is die geskrifte spesifiek op die punt dat die individu wat as dajjal tevoorskyn sal kom net een oog sal hê. Belangrik is die feit dat die dajjal gelyktydig deur almal reg rondom die wêreld gesien sal kan word. In hierdie verband verbind verskeie analises van die Hadith die dajjal as “wêreld-wye sosiale en kulturele fenomeen met die elektroniese media en die televisie. In hierdie verband merk Thomson (1997:6) op dat:

“Dajjal will show you water, but you will not be abel to drink it. Dajjal will talk of the Garden, and make it seem like Fire. Dajjal will talk of Fire, and make it seem like the Garden. These descriptions all fit the characteristics of today’s media systems and communications technology, and especially the manner in which they are largely used. The Dajjal is also described in the hadith as having many eyes on both sides and travelling about the world in large hops.”

As individuele fisiese manifestasie sal die Dajjal een oog hê. Maar, as wêreld-wye sosiale en kulturele fenomeen sal hy baie oë (dalk soos kamera lense?) aan beide kante hê. Hoe dit ookal sy, die feit bly staan dat die apokalips, in Islamitiese denke, soos in die geval van die Christendom, gepaard gaan met spesifieke tekens en gebeure. Die Dajjal sal as ‘n tipe wêreld-orde tevoorskyn kom, ‘n orde wat op ekonomiese en tegnologiese wyses die onderdrukking van gelowiges sal bewerkstellig. Uit hierdie ongelooflike orde sal die individu, Dajjal, tevoorskyn kom met wonderwerke en magiese metodes om swak siele die rat voor die oë te draai.

Die konkrete belewenis van mense in die Midde Ooste spreek van oorloë in Afghanistan, Irak, sektariese stryd om beheer oor regerings en grondgebied. Dus interpreteer mense soos Osama bin Laden die Saudi koningshuis se lang-termyn strategiese verhouding met die VSA as onaanvaarbaar en ‘n teken dat hulle saamsweer met die historiese vyand van Islam, naamlik die “Weste”. Dus word terreur op internasionale skaal, gemik op instellings, installasies, skepe, geboue, en persone van die VSA en geallieerde magte ‘n toelaatbare “militêre strategie” in die stryd teen ‘n internasionaal onderdrukkende wêreld-orde gelei deur die VSA.

Die vraag op hierdie stadium is nie of daar enige waarheid in die verskillende openbaringe van die einde steek nie. Die vraag is eerder hoe daardie verskillende tradisies, en verwagte eindes, uiteindelik ‘n impak het op die mens se algemene benadering tot die krisisse wat die planeet op hierdie stadium omvou. Van internasionale finansiële en klimaats-rampe, tot moord en doodslag, van tsunamis tot aardbewings, blyk dit of die virus van die einde ‘n intersubjektiewe toestand mag wees. Indien die mens sou oorgee aan die flink verleidinge van die virus van die einde wat aanteel in plekke waar haat, hebsug, en heksejagte hoogty vier, sal individue dit al hoe moeiliker vind om verantwoordelikheid te kan, of wil neem, vir die wyse waarop almal bydra tot die vele krisisse van ons tyd.

Van omgewingsverandering, tot pogings om die historiese wanbalanse in Suid Afrika reg te stel, vra dit nie net regerings-aksie en beleid nie. Omgewingsverandering verg dat elke individu se lewenswyse, en verhouding tot die natuur verander. Kan so ‘n verandering gebeur in ‘n wêreld van absolutes? ‘n Wêreld waar vier persent van die bevolking, in sommige “ontwikkelde state”, soveel as tagtig persent van daardie land se welvaart besit? Die virus van die einde marsjeer gemaklik op sosiale grondgebied gekenmerk deur strakke ongelykheid en die meegaande maskers van gekultiveerde kragdadigheid om die onderdane ondergeskik te hou. Daar is dalk ‘n rede hoekom royals, generaals, sommige diktators, en ouens soos Michael Jackson wit handskoene dra. In verband met die psige wat posvat onder omstandighede van onderdrukking, merk Breyten Breytenbach (1991:27) op dat:

“Die wit warlords, hulle het gewéét daar was geen Rooi Gevaar nie. Vir hulle was alles ‘n beplande strategie om van die staat ‘n skrikbewind te maak. Maar eintlik weet ons almal, van kleins af, hoe om die wrede werklikheid te verdoesel onder die noodgedwonge skyn van ordentlikheid. Is ons dan nie daarin geskool vanaf kansel, in klaskamers en kroeë, deur Afrikaanse koerante en kultuurgewasse en politieke gauleiters nie?”

C.           Nietzsche en die siekte-toestand genaamd gesondheid

Kultuurgewasse kanker steeds voort as voertuie van kollektiewe identifikasie. Die mens, as kommunikatiewe gedierte, is in hierdie verband hoogs vatbaar vir virulente idees. Veral idees wat met slim propaganda-veldtogte en ingeplante agente perpetueer word. Dit is in die oordra, interpretasie, en skep van kollektiewe betekenis wat die basiese infrastruktuur van die menslike gegewe (sosiale, politieke, ekonomiese, en kulturele werklikhede) daargestel word. Soos wat argitektoniese wonders oprys om wolke se sagte pense te kielie met antennas en vreemde buise op die dak, word die idée van ‘n mens of groep samesweerders ‘n tasbaarheid. Om hierdie samevloei te verstaan is ‘n holografiese beeld van menslike bestaan nodig. So ‘n holografiese beeld moet beide die materiële omstandighede en die dinkruimtes van die mens, insluit. In hierdie verband volg ek ‘n strak Marxistiese afdraaipad want Marx het iets beetgehad.

‘n Holografies-deursigtige prent van die menslike toestand moet dus twee elemente verbind en op dieselfde oomblik sigbaar kan maak. Hierdie elemente is:

1. Optredes, en materiële manifestasies soos piramide, pondok, mooi boek, vliegtuig, of slim bom kan in hierdie verband as voorbeelde van fisiese manifestasies geneem word.

2. Die voorgaande moet dan verbind word met ontasbare veranderlikes soos elektroniese pulse wat op hul beurt gestimuleer is deur ‘n gedagte en  chemiese reaksie in iemand se kop.

Dit is in die verweefdheid van verbeelding en werklikheid dat die oersop van die brutale potensialiteit soms oorkook en ons bestaan as mense lelik bevuil of befomfaai.

Is die virus van die einde ‘n simptoom, of ‘n siekte? Is die virus van die einde ‘n simptomatiese gevolg van ‘n vooraf-bestaande maar tot op hede ongediagnoseerde siekte? Het die virus van die einde ‘n selfstandige bestaan, of is dit bloot ‘n opportunistiese reisiger wat soms die lyf van die oer Cha-Os aanneem om soos die spreekwoordelike bul in die breekware winkel te snuif, skop en koppestamp?

Dit is moontlik om die spore van die Cha-Os op te spoor in plekke soos Mogadishu, op Madrid se treinstasie, in London se underground, in New York se finansiële distrik, in Nairobi toe ‘n Amerikaanse ambassade gebom is. Die spore van die Cha-os kan weliswaar op die grens tussen Noord- en Suid-Korea aangetref word, terwyl die virus as stille insurgent sy teenwoordigheid rugbaar maak in die dwelm oorloë van Mexiko, Brazil, en die onderwêreld van plekke soos Detroit. In Sentraal Europa het die Cha-os en die virus van die einde Kosovo aan flarde laat gaan, terwyl die Niger Delta in Wes Afrika waarskynlik ‘n permanente basis aan beide die virus en dié se lyflike inkarnasie naamlik die Cha-os bied. Tog, indien mens ‘n meer intieme belyning van die eienskappe van die virus wil bewerkstellig sal dit nodig wees om te noem dat staats- sowel as nie-staats agente kan optree as teelaarde vir die virus. Verder nog kan ekonomiese praktyke soos dié waar lywe slaafs en vir ure onder dwinglandy in “Sweat Shops,” Gucci sakke en Nike skoene vir die lieplappers en lumpenproletariaat van Mode-gurus stik. Dus is die virus van die einde moontlik siekte, helfte van die oorsaak, en uiteindelik niks anders as ‘n permutasie, gevolg, of refleksie van die mens se optredes in sy gekose konflikterende (a)-sosiale kollektiewiteite nie.

Gilles Deleuze (2001:58) merk op dat Nietzsche se perspektief op siekte ‘n bepaalde verskuiwing van denke verlang. Volgens Deleuze het Nietzsche klaarblyklik geglo dat siekte ‘n perspektief op gesondheid is, terwyl gesondheid weer daarenteen vir mens die geleentheid bied om siekte vanuit ‘n ander hoek gade te slaan. Deleuze beur voort in die digte plantasie van Nietzscheaanse denke, en merk op dat:

“…Illness is not a motive for a thinking subject, nor is it an object for thought: it constitutes, rather, a secret intersubjectivity at the heart of a single individual.”

Wanneer ek verkoue kry is ek intens bewus van die godgegewe gawe, of die evolusionêr-verfynde reuk sintuig. Die siekte is dus ‘n perspektief op my gesondheid, terwyl dit ook nie ‘n objek van my denke is nie. Soos ‘n geheime energie verbind dit die individu in ‘n intersubjektiewe bewussynsveld. Die ek wat siek is, is in my gedagtes brutaal gesond, want die geheue van die reuk sintuig spoor my aan om die wollerigheid van die verkoue te verban uit die nat snotvoue van my lyf.

Indien siekte en gesondheid op hierdie wyse beskou word (waar die een bloot ‘n nuwe perspektief op die ander bied), is daar nie ‘n objektief en vasgestelde werklikheid genaamd siekte of gesondheid nie. Werklikheid is in hierdie verband ‘n flikkerende en fluktuerende reeks wedervaringe, impulse, nies buie, fiksheid, gesondheid, en hart krampe. Onderliggend aan Nietzsche se flikkerend-fluktuerende werklikheidsbeeld identifiseer Gilles Deleuze (2001:65) iets anders wat ‘n fundamentele impak het op die gedagte van waarheid, hy argumenteer:

“Nietzsche replaced the ideal of knowledge, the discovery of the truth, with interpretation and evaluation. Interpretation establishes the “meaning” of a phenomenon, which is always fragmentary and incomplete; evaluation determines the hierarchical “value” of the meanings and totalizes the fragments without diminishing or eliminating their plurality.”

Die mens is as wig ingedryf tussen die vergetelheid van die pas afgehandelde oomblik (verlede), en die onmoontlikheid en onvoorspelbare onvoorspelbaarheid van die nou-nou (toekoms). Soos ‘n tol spin die mens in die vakuum van hierdie oomblik. En hierdie oomblik wat ek dink ek kan vasvang tussen wysvinger en duim sal vinniger onder my naels uitglip as wat ‘n weerligstraal ditself van my plukkend-rokende liggaam kan losruk. Die individu is ‘n banneling op die kuslyn van samegestelde betekenis.

Die kwessie van sosiaal samegestelde betekenis word helder voor die oog gebring indien Nietzsche se gedagtes verder onder die loep geneem word. Want, deur die ideaal van absolute kennis, naamlik die ontbloting van die “waarheid,” te vervang met interpretasie en evaluasie, slaag Nietzsche daarin om die mens as demagoog van betekenis te ontbloot: die mens is potesieël dus ‘n Betekenis-Diktator. Die is op die kruisweë waar kompeterende interpretasies van die aardse werklikheid ontmoet, wat die moontlikheid van konflik daargestel word. Op hierdie wyse lig Nietzsche die sluier op die geheime kamers van denk-regimes en gedagte-diktatorskappe waar die waarheid nie gevind sal word nie, maar, waar in die plek van waarheid, ‘n orde van mens-gegewe betekenis opgeroep word. Die hiërargiese opstapelling van idees is ‘n Avatar van die fisieke ordes wat uit stof en modder opgeroep word. Psigiese beheer, en instellings waardeur die “wet” of idees van die “orde” deur middel van fisiese geweld afgedwing kan word (soos polisie of militêre padblokkades) is dus die twee mees belangrike instrumente wat die top dog, die Groot Baas, Big Cheese, Generalissimo, President, of Outokraat moet aanwend om die hele swermende kasarm van sosiale betekenis aan die lewe te hou.

Dit is deur middel van die interpretasie van die natuur, interpretasie van wette, interpretasie van gebare en figure sowel as die interpretasie van godsdienste en geskrifte oor menslike orde, dat die betekenis van fenomene en gebeurtenisse vasgestel word. Begrip van die betekenis van ‘n bepaalde teks of gebeurtenis hang dus af van die wyse waarop dit geïnterpreteer word: is die weerligstraal wat gistraand my hut aan vlamme geslaan het ‘n slegte teken of gevolg van ‘n vloek wat iemand oor my uitgespreek het?; is die weerligstraal bloot ‘n matematies-bepaalde ontlading van energie tussen wolk-en grond?

Wanneer evaluasie op die spel kom word ordes daargestel. Die evaluasie van ons menslike interpretasie van gebeure en natuur verskynsels, lei tot die ordening van werklikheid. Die evaluasie van die hemelruim as sou dit saamgestel wees deur ‘n statiese aarde, met die son en hemelruim wat rondom dit wentel, stel in hierdie verband ‘n denk-regime, of ‘n orde van betekenis daar. So kom die virus van die einde tevoorskyn op plekke waar ‘n individu of groep se evaluasie, en interpretasies van werklikheid, hul noop om enige van die vergrype te onderneem wat na boontoe uitgewys is. Die virus van die einde kan dus, soos Nietzsche se perspektief op siekte, ‘n manifestasie wees wat lig werp op dit wat die mens ag as sosiaal gesonde optrede en denke.

Dit is in sommige politieke en godsdienstige kringe heeltemal sosiaal aanvaarbaar om ander groepe, kleure, of tipes mense te sien as uitwisbaar. Die voortbestaan van ‘n filosofie van rasse-meerderwaardigheid hang aktief af van die skoling van mense in vorme van haat. Vir Nazi’s is dit sosiaal aanvaarbaar om vark koppe voor Joodse sinagoges te gooi. Die ekstremis se visie van gesonde optrede is dus ook net mooi presies die plek waar die siekte- en virus van die einde vastrapplek in werklikheid sal vind. Die betekenis strukture wat opgerig word deur gelowe, ideologieë, of ‘ismes,’ is opsig self nie gevaarlik nie. Daar moet net gelet word op die wyse waarop die ‘ander’, die een wat nie van my, my kerk, my land, of ras is nie, gedefinieer word. Dit is in die interaksie tussen mense, ordes, gelowe, en denk-regimes dat die virus van die einde tevoorskyn sal kom indien sulke interaksies bepaal word deur ‘n “dis jy of ek, dude…” houding. Die intersubjektiewe manifestasie van die virus van die einde noop mens dus om weer kers op te steek by mistici en denkers wat kan help om tussentoestande te verstaan, eerder as om behep te raak met die analise van ordes.

Mens kan die idée van die einde van die wêreld slegs verstaan indien dit gesien word as ‘n perspektief op die begin van dinge. Mens kan die kwansuise doods-begeerte van die selfmoord bommer slegs verstaan as ‘n perspektief op lewe. Deur my lyf op te offer as soldaat in die groot GOT stryd, of deur myself op te offer as martelaar in Jihad, vestig ek ‘n perspektief op lewe. Deur dood te gaan in die hitte van die stryd teen boosheid (soos wat beide die neo-konserwatiewes en Al Qaeda hul operasionele omgewings definieer) verwerf ek lewe na die dood. Omdat lewe na die dood vir my ‘n gewaarborgde sekerheid is kan ek die glasfuik van die lyf offer op die bloedstapel van my dogma. Lewe op aarde is dus niks anders as ‘n skrille kontras nie. Die ontwrigting wat ‘n oorlog oor die koppe van collateral damage laat losbars, is inderdaad ook ‘n perspektief op die gedagte van ‘n toestand genaamd vrede. Dit is wanneer die absolute spanningslyne van menslike interaksie lei tot openlike geweldpleging dat ‘n mens insig kan kry op die toestand van intersubjektiewe diskommunikasie. Boosheid help mens om engele beter te verstaan, terwyl Satan ‘n perspektief op god mag wees.

D.           Die vrot lappe vlees van die einde

Nie net het Friedrich Nietzsche ‘n formidabele uitdaging aan hardlywig-modernistiese sisteem-filosofieë gerig nie, maar meer nog het hy die basiese gedagte van wat ‘n “filosoof” is, fundamenteel gewysig. Gilles Deleuze (2001:66) argumenteer in hierdie verband:

“The philosopher of the future is the explorer of ancient worlds, of peaks and caves, who creates only inasmuch as he recalls something that has been essentially forgotten.”

Om die toekoms te verstaan is dit nodig om in die dieptes van vergete verledes rond te delf. Die mens as belewer van die absolute nul-oomblik moet dus besef dat die toekoms en verlede baie nader aan mekaar is. Deur dit wat vergete is op te roep, bring die filosoof ouer lyne van intensiteit terug na die hede. Op hierdie wyse, en hierdie is blote spekulasie aan my kant, aksentueer dit die feit dat tyd weliswaar relatief is, soos gesien in die Einsteiniaanse idioom. Die posisie en spoed waarmee ‘n liggaan deur ruimte beweeg bepaal volgens Einstein die persepsie en meegaande belewenis van tyd.

Deleuze gebruik interessante woorde om Nietzsche se opvatting te omskryf. Hy verwys na die “iets” wat vergete is. Indien iets wat vergete is teruggebring word na die hede, indien dit in herinnering opgeroep word, is daardie iets wat Nietzsche in gedagte het, alvolgense Deleuze (2001:66):

“That something, according to Nietzsche, is the unity of life and thought. Modes of life inspire ways of thinking; modes of thinking create ways of living. Life activates thought, and thought in turn affirms life. Of this pre-Socratic unity we no longer have even the slightest idea. We now have only instances where thought bridles and mutilates life, making it sensible and where life takes revenge and drives thought mad, losing itself along the way. Now we only have the choice between mediocre lives and mad thinkers.”

Die eenheid van lewe-en-denke verseker dat my perspepsie van die einde van die wêreld, en die “tekens” of drake wat ek in die wolke sien, in mekaar verstrengel word om my te oortuig dat die einde op hande is. Verder leer ons hier uit Deleuze dat denke deur lewe geaktiveer word, terwyl die denke lewe affirmeer. Dit is in die denke wat gruwelike dade van moord en doodslag verantwoord word. Die breuke tussen gedagte en werklikheid lei volgens Deleuze tot ‘n situasie waar die denke lewe mutileer. Denke dryf die mens voort tot die wildste optredes denkbaar wat derduisende karkasse en verminktes agterlaat. Dit is nie die bom wat vermink nie, dit is die redes wat vir die gooi van die bom gegee word wat die mens aan die ontvangkant van sy twee gesonde bene skei. Die B52 bomwerper wat sy vrag ammunisie uit sy maag laat val is die brandpunt van verskeie strategiese gedagtes, en politieke redes vir hoekom hierdie spesifieke vallei, om hierdie spesifieke uur, op hierdie gegewe dag aangeval moet word. Die B52 is bloot ‘n instrument wat die uitroeptekens van sekuriteits-denke oor die koppe van een of ander “vyand” laat afkom.

Daar is nie meer waarheid nie. Al wat oorbly is evaluasie en interpretasie. Indien die virus van die einde ‘n intersubjektiewe gevolg van kollektiewe disrespek en wedersydse onderdrukking is, beteken dit dat oorlog verklaar moet word op die denk-regimes, gedagte-diktatorskappe, en betekenis-outokrasieë wat die mens se denkruim beset.

Bibliografie

Breytenbach, Breyten. 1971. Om te vlieg: ’n opstel in vyf ledemate en ’n Ode. Kaapstad: Buren-Uitgewers.

Breytenbach, Breyten. 1991. Hart-lam, ’n leerboek. Kaapstad: Taurus.

Deleuze, Gilles. 2001. Pure immanence: essays on a life. New York: Zone Books.

Flurry, Gerald. 2006. A clash of civilizations is imminent. The Philadelphia Trumpet, August 2006, p.1.

Halper, Stefan & Clarke, Jonathan. 2004. America alone: the neo-conservatives and the global order. Cambridge: Cambridge University Press.

De la Rey De la Rey: ‘n Bevrydingslied of ‘n uitroep na ‘n nuwe identiteit en leierskap?

25 Februarie 2007

Steve Hofmeyr
Anthoni van Nieuwkerk
Danie Goosen

Steve se geselsie oor De La Rey

“Ons is hier om oor De La Rey te praat, asof daar nie genoeg nasionale gisting daaroor was die afgelope maande nie. Ek is nie onpartydig as fasiliteerder nie want die lied se reaksie is vir my verblydend, NIE omdat dit tegnies ‘n bogemiddelde kunswerk is nie, maar omdat ek vir een dekade al reeds verwys na die huidig jongmense as die apatiese generasie, en hoe verlammend hierdie apatie is. En “paralysis” is nie ‘n opsie vir my nie.

‘n RSG nuusleser lees Vrydag hoe “ sekere kwessies ’n minister hoofberekenings gee”. Hehe. Maar daar is ‘n verwantskap tussen die woord wat sy gebruik het en die ene wat sy bedoel het. Die een is verlammend en die ander beslis bemagtigend. Hoofberekenings is miskien presies wat ons nou nodig het eerder as hoofbrekings.

Hieroor sou ek reken dat daar nog veel ruimte ìs vir bespiegeling oor De La Rey veral as jy in ag neem dat die De La Rey lied maar ‘n simptoom is van dieselfde ding wat jy om jou en in jou voel as Afrikaner (seker nie almal nie) vandag, en dit wat ons vir onsself vanoggend kan en moet verwoord, binne ‘n multikulturele bestel maar ook binne ‘n grondwet wat jou vryheid van assosiasie uitspel. En daar lê die ongemakindeks vir sommige op 10.

Hier is die 3 vrae wat ek meeste moet trotseer oor ons tema:

1. Hoekom? En wat soek julle Afrikaners? (waarvoor ek ‘n lang en kort antwoord het. Die korte lui: dit sal nooit ander mense se plek wees om vir ‘n kultuur te vertel HOE sy hart moet reageer op gegewe kwessies nie. Dis Ou Suid Afrika manipulasie daai en ons val nie rêrig meer daarvoor nie.)

2. 2de vraag: het hierdie ding brieke? en dan laastens:

3. Sal jy asb staan vir president…wat ek lees as ‘n neuroties wanhopige optimisme en dat ons, soos met De La Rey, iets konkreet soek om te vertrou, waarteen ons ons wang mag rus en haar visie vir die toekoms vertrou. Ek weer hou van hierdie dekade van leierloosheid. Die Afrikaner het, desnoods, leer lees, protesteer, die grondwet loop navors sodat….AS ons weer ‘n leier moet kies ons dit NIE doen omdat hy slegs charismaties is met blonde hare en blou oe en aantreklike tafelmaniere nie, maar omdat ons hom kan vertrou met beleid.

Op die derde vraag na party-politieke leierskap het ek weer ‘n kort en lang antwoord: My kort antwoord is dat ek van my sinne beroof sal wees om my loopbaan op te gee vir die reputasie van ‘n politikus. En ek het reeds ‘n feilbare reputasie. My langer antwoord is dat ek as aktivis die elektoraat se mandaat beperkend vind. Ek kan m.a.w. nie wag dat jy vir my moet stem voordat ek my moer mag strip nie…ek word elke oggend wakker, hol Uniegebou toe en skree: Thabo, maak oop vir die baas!” En ek is NIE die baas omdat ek wit is nie. Ek is die baas omdat ek NIE die regering is nie. Ek werk NIE vir hulle nie. Hulle werk vir my. Klaar…  Jy sal sien hoe ver ek reeds weg is van generaal Koos De La Rey. Maar dis waar ons afgeskop het.

Ek los dit in die lug maar hou dan ingedagte die eerste 2 vrae aan my: Hoekom? Het die Afrikaner nie ook die voordeel van totale grondwetlike vryheid oorgeërf soos alle ander Suid Afrikaanse kultuurgroepe nie

En.  Hier is iets. Maar het dit brieke? Wat gaan gebeur as ons De La Rey op Loftus speel en een Saterdag spring ‘n dronk wit boer op en wetter ‘n swart toeskouer langs hom gedurende die koor van die emosioneel belaaide lied? Kan hierdie nuwe jeug so opgesweep word deur ‘n lied dat dit kan lei na wapens opneem en “val om ‘n leier” soos die liriek sou wou hê.

Miskien kyk ons ‘n eeue ou voorbeeld mis: ‘n leier soos Christus, presies dit wat die Jode NIE voor gewag het nie, ‘n ou in sandale wat mooi goed verkondig van alle mense wat bietjie wang moet draai, toe Hy eintlik ‘n militêre verlosser moes wees vir hulle?

Ek gaan GEEN voorwaardes stel vir hierdie gesprek nie omdat ons moontlik in elk geval buite die domein van geloof gaan debatteer, maar binne in die bevryde en uiters vry forum van die Nuwe Hervorming.   Dankie.”

Afrikaner Quo Vadis?

Dr Anthoni van Nieuwkerk

NHN Gesprek: 25 Februarie 2007

Gesprekspunte

• Prognose

• Die De La Rey lied en die wye reaksie daarop, dui op ‘n soeke onder sekere Afrikaners na identiteit in vandag se Suid Afrika.
• (Afrikaner = ‘n politieke/kulturele merker vir wit Suid Afrikaners wat Afrikaans as huistaal besig.  De La Rey is besonder gewild onder ‘n sekere ouderdomsgroep Afrikaners).
• Hierdie mense beleef vervreemding van die huidige sosio-politieke orde.

2          Hoekom die soeke?

Die hedendaagse konteks dra by tot ‘n dramatiese versnelling van heelwat Afrikaners se politieke en kulturele vervreemding van die nuwe Suid Afrika. 

• Hierdie proses volg op die verlies aan politieke mag en die genadelose blootstelling aan Afrika-realiteite.  Hierbenewens het die ‘uitgaande’ geslag gefaal om ‘n aantreklike alternatiewe stel waardes vir die ‘inkomende’ geslag / nageslag aan te bied – wat sake natuurlik vererger.
• Party Afrikaners glo nou dat die bestuurders van die huidige sosio-politieke orde (min of meer die ANC regering) doelbewus poog om die Afikaner te verneder of te vernietig.

3          Wie almal is op soek?

Baie Afrikaners deel nie in die soeke na ‘n nuwe identiteit nie. 

Die ouer geslag Afrikaners, wat die oorgang van apartheid na demokrasie as traumaties beleef het.  Bykans alles waarvoor hulle gestaan het is te sien in die apartheidsmuseum.  Hulle het onttrek.

Die meeste middelklas Afrikaners.  Hulle aanvanklike ondersteuning vir verandering het omgeskakel na ‘n sinisisme.  Party kla op die kantlyn, ander neem hulle toevlug tot die verbruikerskultuur, en party word anderwêreldse Christene.  Hulle kinders volg maar vir pa en ma, en diegene met geld soek hulle heil elders in die wêreld.

Die skoolgaande jeug.  Afrikaanssprekende kinders in openbare skole word toenemend in die waardestelsel van die huidige sosio-politieke orde geïntegreer.  Ouers en onderwysers by heelwat (die meeste?) Afrikaanssprekende skole probeer om hierdie sosialiseringsproses te stuit, gewoonlik dmv hoofstroom religieuse waardes.  My indruk is dat dit verdere verwarring by kinders skep, met toekomstige aanpassingsprobleme by die na-skoolse werks- of studie-omgewing ten gevolg.

Dit laat ons met ‘n subgroep – die na-skool en voor-middelklas ouderdomsgroep.  Hierdie groep ken geen politieke, sosiale of morele raamwerk wat hulle kan oriënteer in vandag se woelige wêreld nie.  Hulle het ook nie geld of geleentheid om landuit te gaan nie.  Hulle glo vas dat die nuwe Suid Afrika geen plek vir hulle bied nie.

4          Wat staan ons te doen?        

Verwarring, aanvaarding en verwerping is aan die orde van die dag.  Die situasie is kompleks en gevolglik is daar geen maklike antwoorde nie.  Soos wat ek dit sien, is daar op die pad vorentoe ‘n paar slaggate en geleenthede.

1.  In vandag se postmoderne globaliserende era met spanning tussen have en have not, is daar geen nuwe Moses wat die volk uit verdrukking lei nie.  Daar is ook geen beloofde land nie.

2. Die idee om die wêreld van die soekers te betree.  Moet ons die ekstreme kant van die politieke spekrum  – ‘n neo-Nazi paradigma van rasse-haat –  bestry?  Selfs die Minister van Kultuur, Pallo Jordan ag dit nodig om te waarsku.  Ek is nie oortuig dat dit werklik ‘n groot bedreiging inhou nie.  Daar kan wel gevra word of die sagte kant van die spektrum – die terugtrek uit die (harde) sosiale en politieke omgewing na ‘n eie-ek bestaan – aandag vereis. 

3. Die idee om deel te neem aan filosofiese debatte onder Afrikaner-intellektuele.  Ek het hierdie opsie van nader bekyk.  Sommige teoretiese De la Rey debatte verskyn op Litnet en in FAK publikasies.  Ek is verstom oor die venynigheid wat daarmee gepaard gaan, asook die mate van eie-ek pretensie.  Hierdie opsie lyk onaantreklik.

4. Die idee om onttrekking, sinisisme, woede en haat met alternatiewe waardes te vervang.  Die NHN (en soortgelyke) benaderings bied sulke moontlikhede.  Die groot kenmerk van die NHN is die openheid waarmee alle kwessies ondersoek word.  Trouens, die NHN bied ‘n oop ruimte en stel waardes wat ons en ons kinders kan oriënteer in reaksie op die nihilisme van die nuwe wêreldorde, waar die najaag van mag, plesier en geld die dominante waardes word.  Dit geld ook ook ons onmiddelike sosio-politieke en spirituele omgewing.  Met so ‘n stel waardes kan ons sinvol reflekteer oor wie ons is en waar ons inpas.  Een omvattende antwoord is per definisie nie moontlik of wenslik nie.  Die sukses lê juis daarin dat ons idees en mekaar verken (en vind) in die proses van oop gesprek. 

Vanuit so ‘n benadering maak die volgende vir my sin:

• ‘n Nuwe insig in die mate waartoe die kerk, ‘n mensgemaakte magstruktuur, gebruik word om mense te manipuleer en vergrype te regverdig (van individuele skuldgevoel tot diskriminerende politieke strukture tot globale oorlog) en die gevolglike vertroulikheidskrisis wat grootliks verhoed dat die kerk morele leiding en herstel kan gee;
• Die realiteite van Suid Afrika, ‘n land met ‘n lang geskiedenis van konflik (kolonialisme, apartheid, bevrydingstryd en dalk selfs ‘n komende eenpartystaat) en ongelykhede, wat die naïwiteit van diegene onderstreep wat glo dat ‘n demokrasie van 13 jaar alle onregte en agterstande reeds moes uitvee;
• Die besef dat sodra ‘die Afrikaners’ empatie met hulle medeburgers demonstreer, hulle onverwyld met ope arms in die breër groep verwelkom word.   Afrika smag na die kundigheid en vermoëns van hierdie groep Suid Afrikaners!
  
  
  
  Hierdie punt lei na die volgende een...   
• Gedeelde waardes.  Johan Degenaar het in 1980 ‘n profetiese bydrae gelewer oor die Afrikaner se mondigwording.   Hy skryf dat identiteit vir die moderne jeug ‘n probleem geword het, veral die statiese weergawe daarvan, en vervang moet word met ‘n dinamiese identifikasie: “...waardeur die Afrikaner hom met ‘n verskeidenhied van waardes identifiseer.  Hy kan hom identifiseer met die Afrikaanse taal en erns maak met die verlede van die etniese groep wat die taal praat.  Hy kan in sy verlede waardes kies wat die toets van redelikheid en moraliteit kan deurstaan.”  Hy voeg by dat “Die blanke sal ervaar dat, as hy sy vrees vir die swartman verloor, hy baie makliker saam met die swartman beskawingswaardes sal kan beskem ter wille van ons almal”.      
• Identiteit.  Ten spyte van sommige mense se insigte dat Mbeki ‘n verskuilde Afrika-nasionalis is, glo ek dat sy bekende “Ek is ‘n Afrikaan” toespraak inklusief bedoel was.   Luister weer na die roerende openingsparagrawe (eie vertaling):

Ek is ‘n Afrikaan.



Ek het my wese te danke aan die heuwels en vallye, die berge en dale, die riviere, woestyne, bome, blomme, die see en die ewig-veranderende seisoene wat die aansig van ons land definieer.



My liggaam het in ons ryp gevries en ontdooi in die warmte van ons son en gesmelt in die hitte van die middagson.



Die geklap en gerommel van die somerstorms en weerlig was die oorsaak vir bewing en hoop.



Die geure van die natuur was net so aantreklik soos die aansig van bloeisels in die veld.



Die dramatiese vorme van die Drakensberg, die grondkleur van die water van die Lekoa en Thukela, die sand van die Kgalagadi, was almal panele van ‘n stel op die natturlike verhoog waar ons die dom dade van die teater van die dag uitspeel.



By tye, en in vrees, het ek gewonder of ek gelyke burgerskap van ons land moet gee aan die luiperd en die leeu, die olifant en die springbok, die hyena, die swart mamba en die verderflike muskiet.



’n Menslike teenwoordigheid tussen almal, ‘n kenmerk van ons land so gedefinieer, ek weet niemand kan my teenspreek wanneer ek se – ek is ‘n Afrikaan!



Ek het my wese te danke aan die Khoi en San wie se verlate siele die groot vlaktes van die pragtige Kaap kwel – hulle wat slagoffers geword het van die mees genadelose volksmoord wat ons land nog beleef het, hulle wat die eerste was om hulle lewens te verloor in die stryd om vryheid te verdedig.



Vandag, as ‘n nasie, is ons stil oor hierdie voorouers... bang om die gruwel van ‘n daad te erken, en probeer ons om ‘n wrede daad uit ons gewete te verban wat ons eerder moet leer om nooit weer onmenslik op te tree nie.



Ek is gevorm deur die trekkers wat Europa verlaat het om ‘n nuwe tuiste in ons land te vind.  Wat ook al hulle optrede, hulle bly ‘n deel van my.



In my are bruis die bloed van die Maleise slawe van die Ooste.  Hulle trotse waardigheid beïnvloed my houding; hulle kultuur is ‘n deel van my.  Die hale op hulle liggame van die slawemeester is ‘n herinnering van wat nie gedoen moet word nie.



Ek is die kleinkind van die oorlogshelde wat deur Hintsa en Sekhukhune gelei is, patriotte wat deur Cetshwayo en Mphephu in oorlog gelei is, soldate wat deur Moshoeshoe en Ngungunyane  geleer was om nooit die saak van vrede te onteer nie.



My gedagte en selfkennis is gevorm deur die oorwinnings wat juwele in Afrika se kroon is, die oorwinnings wat ons behaal het by Isandlwana en Khartoem, as Ethiopiers en as die Ashanti van Ghana, en die Berbers van die woestyn.



Ek is die kleinkind wat vars blomme neerlê op die boeregrafte in St Helena en die Bahamas, wat in sy geestesoog sien en voel hoe ‘n eenvoudige boerevolk dood, konsentrasiekampe en verbrande plase beleef het, ‘n droom geruïneer.

...



Ek is deel van al hierdie mense, en ek weet dat niemand my dit kan ontsê nie – ek maak aanspraak dat ek ‘n Afrikaan is!

 

BOK VAN BLERK SE ‘DE LA REY’

NHN-gesprek, 25 Februarie 2007

Danie Goosen

1. Merkers vir die debat

Ek dink nie die gesprek oor ‘De la Rey’ van Bok van Blerk gaan oor enigiets anders as oor die vraag na die wie en wat van die Afrikaner in ‘n toekomstige SA nie. As ‘De la Rey’ iets gedoen het, is dit om die belangrikheid van dié vraag opnuut ter sprake te bring. Maar om vandag saam sinvol hieroor te kan praat, sal ons so soepel as moontlik oor die begrip ‘Afrikaner’ moet wees.

Ons sal ou vooroordele oor die Afrikaners ter syde moet laat. Alhoewel die verlede gewis ‘n rol speel, het ons tans rondom die Afrikaner met nuwe vrae te doen, wat op nuwe wyse beantwoord moet word. As ons byvoorbeeld die gesprek sou belas met die beskuldiging dat dit ʼn nostalgie na apartheid verteenwoordig, vernietig ons reeds by voorbaat die gesprek. ‘Apartheid’ is reeds die groot sensureerder wat die openbare gesprek verlam. Ook wanneer ons die gesprek belas met die beskuldiging dat dit ʼn kontinuering van die ou verdelingslyne onder Afrikaners tussen regs en links is, verrinneweer ons nogmaals die gesprek. Dié verdeling is deur apartheid opgeroep. Ná apartheid het dit sy politiek-historiese betekenis verloor.

2. Uitgangspunte.

As ons praat oor Afrikaners en – nog belangriker – oor die toekoms van SA, moet ons ons vooroordele op die tafel lê. Slegs so kan ‘n eerlike gesprek moontlik wees.

Die belangrikste kultuur-politieke verdelingslyn vandag in die globale wêreld draai rondom die verskil tussen die demokratiese en die neo-liberale tradisies. In dié verskil word uiteenlopende antwoorde gegee op die vraag hoe ons menslikheid – ja ons universele  menslikheid – tot sy reg kan kom. Dié tradisie verskil daaroor.

Die demokratiese tradisie word gekenmerk deur die poging van lokale gemeenskappe om op ‘n deelnemende grondslag inspraak in hul eie geskiedenisse te verwerf. Ons menslikheid kom volgens die demokratiese tradisie in dié positiewe vryheid – die vryheid tot  deelname aan die gemeenskap - tot sy reg.

Die neo-liberale tradisie daarenteen vertrek vanuit die voorkeur vir die vryswewende individu en sy reg om sy lewe volgens sy eie voorkeure (en onafhanklik van die gemeenskap, onafhanklik van die geheel) in te rig. Volgens die neo-liberale tradisie lê ons menslikheid in dié negatiewe vryheid – vryheid van die gesag van andere - opgesluit. Anders geformuleer, as die demokrasie lewe waar deelnemende gemeenskappe bemagtig word, lewe die neo-liberale tradisie daar waar die keusevryheid van die individu gewaarborg word.

Terwyl die neo-liberale tradisie vandag breedweg deur die heersende globale politieke en ekonomiese magte ondersteun word, word die soeke na ‘n alternatiewe globalisering deur die demokratiese tradisie met sy sin vir selfstandige gemeenskappe gedra.

Alhoewel die verskil tussen die begrippe ‘demokraties’ en ‘neo-liberaal’ nie waterdig is nie (en ook nie behoort te wees nie), plaas ek klem op eersgenoemde, vir die demokratiese en deelnemende gemeenskapsidee. As ek dus ʼn oordeel oor SA fel, doen ek dit met dié bril op. Die norm waaraan ek SA beoordeel, is in watter mate hy die ruimte vir sy gemeenskappe skep om op ‘n demokraties-deelnemende grondslag inhoud aan hulself en – belangrik – deur hul deelname ook inhoud aan ‘n gemeenskaplike SA, te gee. ʼn SA sonder sy gemeenskappe is ʼn leë begrip, ʼn pure abstraksie sonder enige appèl. Maar ʼn SA wat in en deur sy gemeenskappe lewe, d.w.s. ʼn SA wat deur sy gemeenskappe beliggaam word, is ʼn SA wat ek kan omhels.

Ek is nie die enigste wat dié norm neerlê en SA daaraan meet nie. Luister maar na die uitsprake van ons swart landgenoot, Xolele Manchu. Dit stem feitlik verbatim met my eie oordeel ooreen.  (Of die kompromie tussen die ongebonde individu en die staat werklik so vreemd aan die liberale tradisie is, laat ek maar eers daar).

Dit is teen dié agtergrond – en met ‘n beroep op dié norm – dat Bok se lied verstaan moet word. Sy lied word m.i. gedra deur motiewe uit die demokratiese gemeenskapsidee. En vanuit dié perspektief sê dit dat SA nie daarin slaag om aan die norm te voldoen nie. Inteendeel, SA het onder leiding van veral Mbeki ‘n vreemde ideologiese kompromie tussen neo-liberale retoriek en ʼn rassisties gedrewe staatsentralisme geword. Volgens die diktate van dié kompromie is daar eenvoudig nie plek vir die sinvolle deelname van gemeenskappe nie. Alhoewel ‘De la Rey’ dit natuurlik nie in hierdie terme verwoord nie, is dit die onderliggende sentiment ten grondslag daarvan. 

3. Die agtergrond tot Bok se lied.

Wat is die historiese agtergrond? Bok se lied ontspring nie uit ‘n historiese lugleegte nie. Die historiese oorspronge daarvan lê by die simboliese, sistemiese en kriminele geweld waaraan gemeenskappe en veral die Afrikaanse wêreld onderwerp word.

Die oorweldigende steun onder Afrikaners vir ‘De la Rey’ (veral bloedjong Afrikanermans) wil daarom ook een enkele harde boodskap aan die heersende orde oordra: ons as demokratiese gemeenskap protesteer teen die simboliese, sistemiese en kriminele geweld waaraan ons onderwerp word. Anders geformuleer, as demokratiese gemeenskap dring ons daarop aan om as volle burgers van hierdie land erken te word.

As ek maar net drie voorbeelde uit die historiese konteks kan noem. Dit is voorbeelde van dié kragte wat die protes van ʼn ‘De la Rey’ oproep en moontlik maak. Ek verwys na die agenda van transformasie wat spesifiek vir duisende jong veral Afrikanermans baie direk raak; die kwessie van Afrikaans, sowel as die misdaad wat ons ervaar.

3.1. Transformasie

Waarskynlik bevraagteken niemand van ons die noodsaak van transformasie nie. En ek dink nie die De la Rey-generasie bevraagteken dit nie. (Terloops, toe Karin Zoid so in die nuus was, het Max du Preez graag van die Zoid-generasie gepraat. Maar nou verseg Max om, ten spyte van oorweldigende getuienis in hierdie verband, van die De la Rey-generasie te praat. Waarom? Omdat dit nie sy politieke vooroordele pas nie?).

Ten spyte van die sogenaamde wigte en teenwigte waarvan die F.W. de Klerk-regering destyds so baie gepraat het en wat inderdaad in die huidige grondwet vervat is, kom daar van dié balans weinig tereg. Die transformasie-agenda is ‘n bewys daarvan. As ‘n beleid vertoon dit totalitêre eienskappe en maak dit as sodanig ‘n bespotting van die beroep op wigte en teenwigte in die grondwet. In die opweeg van die noodsaak van transformasie teenoor die noodsaak om die veelheid te erken, weeg transformasie eenvoudig altyd weer die swaarste. Dit word die een enkele en hoogste norm waaraan alles en almal gemeet moet word. Vanaf sport en veral rugby tot en met die skole, die universiteite en selfs die kleinste maatskappytjie, letterlik alles, moet by sy voorskrifte inval. En weë die een wat beswaar aanteken, want hy word summier met die banvloek van die ‘rassisme’ geëtiketteer. Terwyl die ganse globale wêreld die reg op assosiasie erken, mag Afrikaners dit volgens die diktate van die transformasie-agenda nie doen nie. En wat is makliker as om hulle met die beskuldiging van rassisme die swye op te lê? Van F.W. de Klerk-hulle se belofte van wigte en teenwigte kom hier eenvoudig niks tereg nie.

Juis vanweë die totalitêre wyse waarop transformasie deurgevoer word, kan duisende jong Afrikaner-mans eenvoudig nie in die openbare en die private sektor werk kry nie. ‘n Jong, briljante en belowende akademikus kan net so min by Unisa aangestel word as wat ‘n kameel deur die oog van ‘n naald kan beur.

Uiteraard gee dit tot enorme spanning en frustrasie onder ons jongmense aanleiding. Bok se lied is ‘n direkte weerspieëling van hierdie spanning en frustrasie. As Bok iets doen, dan is dit om repliek te lewer op die verlies aan die wigte en teenwigte wat die grondwet belowe, maar wat in die praktyk ontbreek.

3.2. Die stand van Afrikaans aan ons skole

Ons verwys veral na die aktuele Ermelo-geval. Die grondwet steun op die balans wat gesoek word tussen die reg op algemene toegang tot ons skole en die reg op moedertaalonderrig. Uiteraard is dit nie altyd maklik om dié twee regte met mekaar te balanseer nie. Maar die huidige regering het wat die skole betref nog nie in een enkele geval – en dit strek nou oor enkele jare – die geringste moeite gedoen om dié balans na te jaag en in die konkrete praktyk effek daaraan te gee nie. Inteendeel, aangevuur deur die illusie van legitimiteit wat transformasie aan hom bied, het hy tot dusver met mag en mening – en ongeag watter mooi versekerings deur ons liberale grondwet gegee word – eenvoudig die beginsel van toeganklikheid ten koste van moedertaalonderrig ingestoomroller. Wat in Ermelo gebeur het, is ‘n skokkende bewys hiervan. Ten spyte van die oordeel van die regter het die minister eenvoudig daar ingegryp, die regbank hersaamgestel om haar politieke voorkeure te dien, en so vir alle praktiese doeleindes ‘n ander beslissing afgedwing. Hier is geensins sprake van F.W. de Klerk se wigte en teenwigte nie. Transformasie is die god van die sekulêre staat waarvoor almal moet buig (om nog ‘n teologisme kwyt te raak).

Uiteraard gee dit aanleiding tot enorme spanning onder Afrikaners. Bok se lied is ook ‘n weerspieëling van dié spanning. Dit vertolk op die vlak van sentiment ‘n weerstand teen die eensydigheid waarmee ons toestand hanteer word.

3.3. Misdaad en geweld

Dit het maar eers onlangs in die literatuur oor die misdaad en geweld duidelik geword dat dit nie slegs kategorieë van kriminaliteit is wat ons kan help om die toestand te begryp nie. Buiten dat ʼn mens ook kategorieë uit die militêre moet gebruik om ʼn presiese greep op die situasie te kry, is hier ook – en niemand sê dit nie - duidelike kultuur-politieke en in die besonder rassistiese sentimente aan die werk. Hoeveel moorde het die afgelope jare op ons plase en stede gepaard gegaan met sulke dreigemente soos ‘Ons gaan julle wittes uitroei’? Dit is nie sentimente wat in enige instelling geformaliseer is en aktief daardeur uitgedra word nie. Maar dit is werklike sentimente wat mense se optrede kleur, hul houding jeens die werklikheid stempel en hulle waarskynlik ook motiveer om geweld te pleeg.

Uiteraard gee dit tot enorme spanning ook onder Afrikaners aanleiding. Waarmee ek glad nie te kenne gee dat die geweld slegs die Afrikaners tref nie. Natuurlik nie. Maar dit is ook Afrikaners wat sien hoe hulle oupas en oumas, pa’s en ma’s, broers en susters op die mees wreedaardige wyse denkbaar op die plase en stede vermoor word. Om die sentimente te grondslag van Bok se lied te begryp, moet ʼn mens ook die geweld verreken. ‘De la Rey’ is ‘n weerspieëling van en ook ʼn repliek daarop.

3. 4. Enkele voorbehoude

Die postmoderne politieke teorie verstaan nie die logika en die dinamika van identiteit nie. In terme van my eie antropologie is mense per definisie gemeenskapswesens. En as sodanig ook politieke wesens, omdat die politieke nie sonder gemeenskappe kan wees nie. Om die waarheid te sê, ‘n mens kon dit in hierdie konteks dit ook wyer getrek het: Die mens as gemeenskap- en politieke wese is ook by uitstek ‘n religieuse wese. Daar waar gemeenskappe hulself mobiliseer, het ons ook met die religie te doen. Religie is nie in die eerste plek ‘n  epistemologiese, ‘n privaat-innerlike of ‘n morele kwessie nie. Religie het met die identiteite van sosiale en politieke groeperinge te doen. Maar dit nou daar gelaat.

Die idee dat die politiek sonder identiteite kan wees, is natuurlik die illusie van die liberale wêreld. Laasgenoemde gaan bykans sonder uitsondering uit van die idee dat die vryswewende of ongebonde individu die hoogste gegewe is. Maar daarmee stel dit sigself teoreties buite die politiek, omdat die dinamika van die politiek nie met die logika van vryswewende individue te doen het nie. Die enigste rede waarom die liberale wêreld hoegenaamd ʼn politieke krag is, is omdat hy in stryd met sy eie individualistiese uitgangspunte juis die energie van gemeenskappe ten gunste van sy anti-gemeenskapsoogmerke mobiliseer. In feite is die liberale tradisie ʼn anti-gemeenskapsgerigte gemeenskapsbeweging, of ʼn anti-politieke politieke beweging. Dit wat betref die aporieë van die liberale wêreld.

Om ‘De la Rey’ te begryp, moet ʼn mens verstaan dat ons hier met die logika en dinamika van identiteitsvorming en politieke mobilisering te doen het. Om dit te ontken, is om by die gegewe verby te stuur. En dit is iets wat die liberale wêreld vanweë sy diepe renons in gemeenskappe, identiteite en politiek gereeld doen. Hulle kan eenvoudig nie die feit van identiteitsvorming in die oë kyk nie. Volgens hulle is dit (veral iets soos ‘etnisiteit’) altyd weer iets primitief wat agterweë gelaat moet word. Die vraag m.i. is egter nie of ons dit moet ontken of nie ontken nie, maar eerder hoe ons daarop moet reageer. Dit is hier waar ek ʼn voorbehoud – en nie soos in die liberale tradisie ʼn radikale afwysing nie - wil formuleer.

Identiteitsvorming en politieke mobilisering is onvermydelik. Maar ek dink ook dat ons die proses van identiteitsvorming aan bepaalde norme kan onderwerp. En die norm waarop ons onsself met betrekking tot ‘De la Rey’ beroep, is die norm van demokratiese pluraliteit.

Laat ek dit so reguit as moontlik formuleer: As die De la Rey-generasie met Bok se lied na ʼn geslote opvatting van wie en wat die Afrikaner is strewe, moet dit aan ʼn kritiese oordeel onderwerp word. Afrikaners moet hulself definieer. Maar ek dink nie Afrikaners kan dit bekostig om hulself op ʼn uitsluitende wyse te definieer nie. En in aansluiting hierby: Afrikaners moet nie die verwagting van of hoop op ʼn groot leier skep wat hulle as gemeenskap soos ʼn held op ʼn wit perd moet kom red nie.

Die demokratiese gemeenskapsidee steun op die gedagte dat gemeenskappe (ook etniese of kultuur-gemeenskappe) verwikkelde, dinamiese en plurale verskynsels is. In die pluraliteit lê die voorwaarde vir hul eie skeppingsdrif vervat. Dit moet beskerm word.

Nog meer, die demokratiese gemeenskapsidee steun nie op die gedagte dat daar een almagtige leier moet wees (en ek dink nie genl De la Rey het hom as sodanig gesien nie) wat gehoorsaamheid van almal kan eis nie. Dit steun veel eerder op die idee dat handeling in en deur ʼn veelstemmige dialoog gestalte moet kry. Anders gestel, dit steun op die idee van ʼn federasie van stemme, ʼn eenheid van uiteenlopende standpunte, ʼn parlement van opinies. Juis daarvoor moet ons voorspraak maak.

Die Bybel in die skilderkuns van Vincent van Gogh

Hierdie aanbieding van Eben is ook gepubliseer in die South African Journal of Art History, Volume 21, Number 2, 2006. Eben het enkele eksemplare beskikbaar. Indien iemand belangstel om dit te bekom, kan so 'n persoon dit by hom aanvra.
 

DIE BYBEL IN DIE SKILDERKUNS VAN VINCENT VAN GOGH

Eben Scheffler[1]
Departement Ou Testament en Nabye Oosterse Studies
E-mail: schefeh@unisa.co.za

In hierdie artikel word ’n oorsig van Van Gogh se lewe gegee met die fokus op sy religieuse belewing en die die rol van die Bybel daarin. Aandag word gegee aan die verandering in sy godsdienstige belewing en denke.Van sy skilderye met ’n Bybelse tema word bespreek. Aandag word gegee aan Die aartappeleters, Stillewe met Bybel, die Piëta, die Engel, die Opwekking van Lasarus, Die Barmhartige Samaritaan, en die Kerk in Auvers.

Inleiding

Verskeie redes sou genoem kon word waarom dit sinvol sou wees om die rol van die Bybel in Vincent van Gogh se skilderkuns te ondersoek. Eerstens sou genoem kon word dat dit Bybelkundiges betaam om uit te klim uit die ghetto van hulle eie oënskynlik wetenskaplik-begrensde wêreld en te luister na en in gesprek te tree met mense in die wêreld van die kunste en letterkunde wat ook self ’n pad met die Bybel geloop het.[2] Tweedens sou die moontlikheid dan oorweeg kon word of sodanige dialoog nie Bybellesers se hermeneutiek sou kon beïnvloed of hulle oë moontlik sou kon open vir aspekte in en oor die Bybel wat as gevolg van die brille van hulle vasgelegde metodes, kerklike tradisie of dogmatiese vooroordele misgekyk word nie. Derdens het die tema ten opsigte van Vincent van Gogh ’n besondere sin omdat hyself predikantseun was, self predikant wou word, evangelis was en etlike skilderye met Bybelse temas nagelaat het. Volgens sy eie getuienis het hy ook in sy lewe die Bybel in diepte bestudeer, “meer as die gewone mens” (Brief uit Parys aan sy jonger suster, Wilhelmina, 1987, in Van Gogh1958c:426). Vierdens daag die feit dat daar in Van Gogh se relatief kort lewe ’n ingrypende verandering ten opsigte van sy skrifbeskouing ingetree het enige Bybelkundige, “ortodokse” of “tradisionele” Christen in ’n besondere sin uit. Kan mens, nadat jy Van Gogh se werk werklik waardeer het, die tradisionele beskouing oor die Bybel soos dit in deursnee Christelike kringe funksioneer steeds handhaaf? Om aan al hierdie sake reg te laat geskied, is ’n kort oorsig oor sy lewe nodig, met die klem op die aspekte wat vir die onderhawige tema belangrik is. Die “biografie” dien dus as konteks vir die bespreking van enkele skilderye met Bybelse temas wat daarna volg.

Van Gogh: (Bybels-) biografiese opmerkings

Vincent van Gogh is op 30 Maart 1853 te Zundert, Nederland, gebore, presies een jaar na sy doodgebore broer met dieselfde naam. Nie net sy naam nie, maar die feit dat hy elke Sondag op pad kerk toe by sy broer se graffie verby moes loop, het sekerlik ’n sombere invloed op sy lewe gehad, alhoewel die dimensies daarvan nooit gepeil kan word nie. Op 1 Mei 1857 is sy broer Theo gebore, met wie hy lewenslank ’n baie hegte verhouding gehad het. Sy meer as 600 briewe aan sy broer (en sommige aan ander) waarin hy homself eerlik en direk uitspreek, nie net oor sy eie kuns nie maar oor die lewe self, verskaf ’n onuitputlike goudmyn om Van Gogh en sy kunswerk binne konteks te kan verstaan. Iets waarvan ’n Bybelkundige wat Jesus van Nasaret se lewe probeer navors (vgl Schweitzer [1906] 1984) maar net kan droom.[3]

Na skool het Vincent sewe jaar in die kunshandel gewerk in ’n familiefirma, ’n groot deel van die tyd in London. Sy onverskrokke eerlikheid en ongebreidelde geneigdheid om die samelewing teen te gaan, het gemaak dat hy nie meer bereid was om slegs ter wille van die winsmotief skilderye wat hy as swak beskou het aan mense vir hoë bedrae geld te verkoop nie. Besigheid was derhalwe nie vir hom besigheid nie. In Engeland het hy, na die intense pyn van ’n liefdesteleurstelling, hom verdiep in die lees van die Bybel, Thomas à Kempis se Navolging van Christus en John Bunyan se The Pilgrins Progress (Buser 1989:41). Gedrewe deur die behoefte (wat hy sy lewe lank gehad het) om vir sy medemens iets te beteken, het hy besluit om teologie te studeer. Sy familie het alles gedoen om dit vir hom moontlik te maak, maar ten spyte van privaatonderrig het hy sy studie in die klassieke tale gestaak omdat hy nie kon insien hoekom dit noodsaaklik kon wees om mense in nood te help nie. Vir iemand wat naas Nederlands ook Engels, Frans en Duits magtig was, kon dit onmoontlik nie gewees het as gevolg van ’n gebrekkige verstand nie. Mens sou eerder tot die gevolgtrekking kon kom dat dit vir Van Gogh eerder gegaan het om die eksistensiële essensie van wat hy as die evangelie beskou het as die objektiewe wetenskaplike bestudering van die “verskriftuurliking” daarvan – hoe belangrik laasgenoemde dan ook vir sommige sou wees.

Evangelis in België

Van Gogh volg dus nou ’n alternatiewe weg. Hy ondergaan ’n drie-maandelange opleiding om evangelis te word in België. As gevolg van sy eiesinnigheid en sogenaamde gebrek aan onderdanigheid word hy afgekeur. Nogtans vertrek hy na die koolmyne van die Borinage in die suide van België waar hy toegelaat word om te werk vir ’n proeftydperk van ses maande. Soos sy pa was hy meer ’n pastor as ’n retoriese prediker en hy vind ingang onder die arm mynwerkers wat in haglike toestande leef. As hy egter preek is die saal vol.[4]

Iets van wat deur die “normale samelewing” beskou kon word as “eksentrieke” gedrag – wat ook later meermale in sy lewe sou manifesteer – kom nou na vore. Hy vereenselwig hom met die koolmynwerkers se lot deur selfs sy gesig met steenkoolroet swart te smeer sodat hy ook soos hulle kon lyk. Sy meer luukse losies by die plaaslike bakker gee hy prys om ook in ’n gewone koolmynhut te woon. Hy deel sy min geld uit en ook van sy klere. Hy gee selfs sy bed weg vir wie hy dink dit meer nodig het en slaap op strooi. Hy praat met die mynowerhede oor die lot van die werkers maar word telkens met ’n kluitjie in die riet weggestuur. Boonop tref ’n ramp die myn en ’n klomp mense sterf. Om alles te kroon besoek afgevaardiges van die kerk Vincent en ontslaan hom omdat hyself in sulke haglike en vir die kerk onbetaamlike toestande leef.

Vincent doen nou afstand van sy (vorige) geloof. Later (in 1914) sou sy skoonsuster Johanna Van Gogh-Bonger (in Van Gogh 1958a:XXIX) dit so uitdruk:

His illusion of bringing comfort and cheer into the miserable lives of the miners through the Gospel had gradually been lost in the bitter struggle between doubt and religion which took placce within him at that time, and which made him lose his former faith in God. (The Bible texts and religious reflections, which had become more and more rare in his last letters, stopped entirely.)

Irving Stone se gedramatiseerde weergawe in sy 1935-roman Lust for Life (verfilm onder dieselfde titel in 1958) is nie net belangrik met die oog op die empatiese verstaan van wat met Van Gogh gebeur het nie, maar gee ook ’n blik op hoe skrywers en nie-teoloë die gebeure rondom die verlies van geloof interpreteer – dikwels tot beskaming van teoloë wat die uitdaging moeilik hanteer en dikwels apologeties die “verloor van geloof” – soos ’n Jobsvriend – wil rasionaliseer.[5] Stone se beskrywing daag ook diegene uit wat reken dat die verligting van menslike lyding met die Bybel in die hand maklik geskied. Sy Vincent karakter kom tot die volgende gevolgtrekking:

It was clearly evident that he was of no more use to the miners... Not even God could help them. God had turned a stone deaf ear to the miners, and Vincent had not been able to soften him.

Then suddenly he realized something he had known for a long time. All this talk about God was childish evasion; desparate lies whispered by a frightened, lonely mortal to himself out in the cold, dark eternal night. There was no God. Just as simply as that, there was no God. There was only chaos; miserable, suffering, cruel, tortuous, blind, endless chaos (Stone 1935:72-73)

Alhoewel hy voorheen reeds sketse gemaak het, besluit Vincent nou dat skilderkuns sy loopbaan is. Sy vader wil dat hy terugkom Nederland toe, maar hy bly tussen die myners en begin hulle teken. In sy sketse probeer hy uitdrukking gee aan hulle lyding. Hy preek nie meer vir hulle nie, maar assosieer hom nog met hulle. Verder verdiep hy hom in die letterkunde, veral Franse skrywers soos Emil Zola. Zola se La joie de vivre (sien Zola 1896) het ’n wesenlike indruk op Van Gogh gemaak. ’n Kopie van die boek word deel van ’n skildery (sien hieronder) en Stone lei die titel van sy biografie, Lust for life, hiervan af. Volgens Van Gogh se eie getuienis het hierdie konfrontasie met skrywers wat die realistiese angs van die mensdom teken hom gehelp om te oorlewe.

Later gaan Vincent wel terug na sy ouers in Etten, Nederland. ’n Verdere liefdesterleurstelling (wanneer sy niggie Kee Vos-Stricker hom die deur wys) verdiep die pyn en lyding in sy eie lewe. Hy gaan voort om eenvoudige werkers te teken in hulle alledaagse sukkelende bestaan. Hy bots met sy vader oor sy eksentriese lewenshouding, sy byna boemlaarsbestaan.

In Den Haag

Vincent se lewe as kunstenaar sou vir die volgende tien jaar duur (tot sy dood op 27 Julie 1890, vgl Walther & Metzger 2001:706). Hy gaan na Den Haag (Januarie 1882) waar vele jong kunstenaars saamtrek en hoop om in kontak met hulle so te verbeter dat hy vir homself kan sorg. Hy maak ’n ooreenkoms met sy broer: Laasgenoemde steun hom finansieël in ruil vir die kunswerke, ’n reëling wat nie Vincent nie, ook nie Theo nie, maar sy broerskind (wat sy naam dra) skatryk sou maak. Sy behoefte vir liefde lei tot ’n verhouding met ’n prostituut (Clasina Maria Hoornik, met die noemnaam Sien) wat anderhalf jaar by hom bly. Aanvanklik beteken sy baie vir hom, sodat hy – volgens Stone (1934:167) – in sy ongeloof begin twyfel. Hy sê vir haar: “Sien, sometimes you almost perform a miracle. You almost make me belief there is a God!” Dit laat mens onwillekeurig dink aan die gesegde van Jesus volgens Matteus aangaande die hoere en tollenaars wat die Fariseërs voorgaan in die koninkryk van God (Mt 21:31).[6]

Gedurende hierdie tyd het Van Gogh se oom, Cor van Gogh, twaalf sketse by hom bestel en dit het voorgekom asof Vincent op die drempel gestaan het om sy werke te begin verkoop. Nodeloos om te sê word die laaste ses van die sketse gekanselleer omdat Vincent saamleef met ’n prostituut. Tersteeg, die voorheen simpatieke kunshandelaar by wie Vincent voorheen gewerk het in die sewe jaar tydperk na skool, kommunikeer ook reguit aan hom dat hy weier om enige werk van hom te verkoop as gevolg van sy gedrag. Vincent reageer “naiewelik” dat hy nie geweet het dat die kwaliteit van jou werk deur jou privaatlewe bepaal word nie.

Vincent se toelaag van Theo was te min vir sy kuns en die onderhoud van ’n gesin, sodat Vincent en Sien se weë op ’n vriendskaplike basis uiteengaan. Nietemin was dit vir hom uiters pynlik aangesien hy haar kinders as sy eie aanvaar het en verknog aan hulle geraak het.

In Nuenen

Weer eens gaan Vincent terug na sy ouerhuis, nou te Nuenen, noord van Eindhoven (Desember 1883) waar hy vir twee jaar sou bly. Beroemd is sy skildery van die kerk van Nuenen. Hy gaan egeter veral voort om die eenvoudige werkers op die lande te teken in hulle armoede. Sy eerste groot meesterwerk, die Aartappeleters, kom hier tot stand. Die skildery is aangrypend omdat dit ’n arm gesin wat vir ’n aandete aansit wat slegs uit aartappels bestaan, uitbeeld. Empatie met armes was egter nie destyds ’n lofwaardige waarde van die dag nie. Inteendeel, Vincent is meermale deur medekunstenaars gekritiseer oor die keuse van sy objekte met hulle “gepynigde gesigte”, om D J Opperman se woordkeuse te gebruik.

Asof die martelslae nie genoeg was nie beleef Vincent nou sy derde liefdesterleurstelling. Ironies genoeg is Margot, die buurdogter, nou die een wat die inisiatief neem, hom in die veld volg as hy skilder, en haar liefde aan hom verklaar. Vanweë sy groot behoefte aan liefde is hy bereid om met haar te trou. Haar familie bied egter grenslose weerstand wat trou onmoontlik maak en Margot tot ’n selfmoordpoging dryf. Gelukkig het sy herstel maar Vincent se kans op ’n huwelikslewe was daarmee heen. Intussen sterf sy vader skielik, moontlik aan ’n hartaanval of beroerte, en alhoewel nie beweer kan word dat Vincent die oorsaak daarvan was nie, geskied dit te midde van insense bekommernis oor hom.

In 1885, steeds in Nuenen skilder Van Gogh sy Stillewe met die Bybel waarnaas die roman van Zola, La Joie de Vivre (Die vreugde van die lewe) lê (in Engels vertaal deur Jean Stewart as Zest for life). Hierdie skildery moet verstaan word binne die konteks van Van Gogh se lewe op hierdie stadium (sien hieronder).

Verblyf in Paris

In Maart 1886 vetrek Van Gogh na sy broer Theo in Parys, koppiglik en in weerwil van laasgenoemde se aanvanklik weerstand. Ironies genoeg is die beskikbare inligting vir hierdie twee jaar tydperk (1886-1888) beperk aangesien die twee broers nou saamwoon en dus nie gekorrespondeer het nie.

Parys het die voordeel gehad dat Vincent nou (deels deur bemiddeling van sy broer as gevestigde kunshandelaar) kontak kon maak en vriendskappe kon sluit met ander kunstenaars soos Gaugin, Sauret, Henri Reasseau en Emil Bernard. Die impressioniste het sy werk positief beïnvloed, alhoewel hy sy unieke styl gehad het. Deels van die tragedie van Van Gogh se lewe was juis sy oorspronklikheid. In Nederland was hy te progressief. Die standaard van ’n goeie kunswerk was dat dit, soos die skilderye van Rembrandt, realisties moes wees. Sonder dat hy die term “impressionisme” geken het, het Van Gogh egter gevoel dat ’n skildery meer moes wees as ’n fotoweergawe van die werklikheid. Die innerlike van die getekene figure of natuurtonele moes deur die skilder geïnterpreteer word en tot uitdrukking kom. In Parys was dit aan die orde van die dag en Vincent se kollegas het beweer dat hy steeds te realisties skilder en nog nie gevorder het tot hulle vlak nie.

Arles in die suide

Van Gogh was iemand met ’n groot liefde vir die natuur en die stadslewe was na twee jaar vir hom te veel. Hy het selfs oorweeg om na Afrika te kom omdat hy gehunker het na die son. As kompromis vertrek hy in Februarie 1988 na Arles in die suide van Frankryk waar hy van sy pragtigste natuurwerke maak (bv Sterrnag en Die Oes (Junie 1988). Noodlottige gebeure het egter op hom gewag, wat des te meer tragies was omdat dit ’n uitvloeisel was van sy goeie bedoelings. Paul Gaugin, met wie hy vriende geword het in Parys, was in nood in Port Aven, Brittany. Van Gogh wil help en reël met sy broer Theo dat Gaugin na Arles kom om saam met van Gogh ’n kunstenaarskolonie te begin. Gaugin sou dan ook skilderye in ruil aan Theo lewer.

Ten spyte van Van Gogh se optimisme en byna buitensporige voorbereidings met die oog op Gaugin se koms, was die gesamentlike onderneming tot mislukking gedoem. Die twee kunstenaars kon nie saam onder een dak leef nie en tydens ’n woede-aanval (moontlik ook aangehelp deur die voortdurende geskilder in die velde om Arles sonder ’n hoed) sny Van Gogh sy een oor af op 23 Desember 1888, draai dit toe in ’n doek en gee dit aan ’n prostituut (met die naam Rachel) in die plaaslike bordeel. Gaugin het onmiddellik, sonder om Vincent te groet of in die hospitaal te besoek, teruggekeer na Parys.

Na sy verblyf in die hospitaal (sy skildery van die hospitaal se binnehof is van sy beste werk) keer Vincent (oënskynlik herstel) terug na sy huis. Net toe dit lyk of hy die skok kon oorleef en weer normaal lewe, slaan die noodlot weer toe. Hy moet nou die psigologiese vernedering verduur dat die plaaslike inwoners deur ’n petisie wil hê dat hy nie in die openbaar in die dorp mag rondbeweeg nie. Uiteraard word dit nie deur die dokter ondersteun nie. Vincent besluit egter uit vrye wil om na die sanatorium te vertrek in St Rémy, ongeveer 30 km noord van Arles (Saint-Paul de-Mausole, cf Boulon 2003). Sy gaan daarheen op 8 Mei 1989 is pastoraal gefasiliteer deur die plaaslike protestantse predikant (Salles) wat getrou aan Theo verslag gedoen het oor sy toestand.[7]

Saint-Rémy-de-Provence

Van Gogh bly ongeveer ’n jaar in St Rémy (tot Mei 1890) en word toegelaat om die inrigting te verlaat om natuurtonele in die omgewing te skilder. Hy kry egter met gereelde tussenposes aanvalle (waarskynlik epilepsie) waarvan hy telkens herstel. Sy skilderkuns is op hierdie stadium al wat hom help om sy siekte en depressie te oorleef. Die winter van 1889-1890 is egter vir hom baie moeilik omdat hy nie buite die inrigting kon beweeg nie. Soms is hy deur die direkteur verbied om te skilder omdat hy tydens ’n aanval van sy skilderverf probeer drink het. Ondanks sy aktiewe lewe as kunstenaar en oënskynlike fisiese herstel is die pyn in sy binneste klaarblyklik nooit gestil nie.

Beperk tot die grense van die sanatorium as gevolg van die winter, maak Van Gogh onder andere kopieë van skilderye van ander kunstenaars, veral Rembrandt, Eugene Delacroix en Millet. Van hierdie werke handel oor Bybelse temas wat opsigself uiters insiggewend is in die lig van sy voorneme in Nuenen om na sy Stillewe met die Bybel Bybese temas te vermy. Die kopieë is van die Pieta (na Delacroix), die Halffiguur van ’n Engel (na Rembrandt), die Opwekking van Lasarus (na Rembrandt), die Barmhartige Samaritaan (na Delacroix) en twee verdere weergawes van Die Saaier (Millet).[8] Hierdie skilderye is egter kunswerke in hulle eie reg (nie eksakte kopieë nie) en veral aangrypend omdat Van Gogh self die lydensfiguur in die middel is.

Die einde in Auvers-sur Oise

Die laaste deel van sy lewe bring Vincent deur in Auvers-sur Oise, ongeveer dertig kilometer noord van Parys. Intussen het sy broer getrou met Johanna Bonger, wat ’n sleutelrol sou speel in die bekenstelling van Van Gogh se werk en die publikasie van sy briewe. Fisies het dit aanvanklik goed gegaan in Auvers en hy maak vele skilderye van die omgewing. Die een van die plaaslike Rooms-Katolieke kerk geld as een van sy meesterwerke.

Toe sy broer self in finansiële moeilikheid raak en sy kleinnefie (ook Vincent wat later al die oorblywende skilderye sou erf wat nou in Amsterdam se Van Gogh museum te sien is), word dinge vir Van Gogh te veel. Hy skiet homself in die bors met die begeerte dat sy broer hom nou nie meer oor hom hoef te bekommer nie.

Hy sterf op 29 Julie 1890 op sewe en dertig jarige leeftyd. Vir Theo was Vincent se eie opoffering van sy lewe egter geen redding nie. Hy het homself as ’t ware doodgetreur en sterf self ses maande later op 33 jarige ouderdom.

Sy skildery van die plaaslike Rooms Katolieke kerkgebou was een van Van Gogh se meesterwerke wat hy in Auvers gemaak het. Dit is die gebou van dieselfde kerk wat nie wou toelaat dat Van Gogh in die plaaslike kerkhof begrawe word nie – omdat hy selfmoord gepleeg het. Hy is wel in die naburige dorpie Mery se kerkhof begrawe – sonder ’n kerkdiens. Later laat Joanna Bonger haar man Theo langs Vincent herbegrawe. Met die publikasie van Vincent se briewe jare later dra sy dit op aan die nagedagtenis aan Vincent en Theo met ’n aanhaling uit 2 Sam 1:23: “En in die dood was hulle nie geskei nie.”

Die Aartappeleters as Nagmaal

Die Aartappelseters. Nuenen in April 1885.
(Rijksmueseum, Vincent van Gogh, Amsterdam)

Die Aartappeleters word allerweë beskou as Van Gogh se eerste meesterwerk. Behalwe vir die kruisbeeld teen die muur (Nuenen is geleë in die Katolieke Brabant) reflekteer dit oënskynlik geen Bybelse motief nie. Geïnspireer deur Millet skilder Van Gogh egter in hierdie tyd arm werkers van die land “to convey old religious feelings in secular terms” (Pollock & Orton 1978:30). Sonder direkte verwysing na Genesis 3:17 (die mens verdien sy brood in die sweet van sy aangesig), sê Van Gogh self (brief 404) dat hy met die werk probeer het om te beklemtoon dat die mense wat die aartappels so in die lamplig eet, die aarde bewerk het met dieselfde hande wat hulle nou in die skottel met aartappels steek. Hulle het dus hulle voedsel eerlik verdien. Alhoewel Van Gogh na sy ervaring in België sy vroeëre “tradisionele” geloof (veral wat die kerlike en dogmatiese aspekte betref) afgesweer het, het sy empatie met armes en lydendes behoue gebly en deur sy kuns tot uitdrukking gekom. Pollock & Orton (1978:30) verwys ook na Van Gogh se voorliefde vir Rembrandt se “Supper at Emmaus” (1648. Louvre, Parys) “which commemorated the simple meal at which Christ, resurrected, revealed himself in a glow of light to two disciples”. In die Emmausverhaal (veral Lk 24:40-45) kry die gemeenskaplike maaltyd waar voedsel gedeel word (soos in Ha 2:46) ’n religieuse betekenis en is dit ’n beeld van die nagmaal. Op dieselfde wyse kan die aartappeleters (waarin die eenvoud en armoede van die karakters empatie wek) geïnterpreteer word as ’n sekulêre weergawe van die nagmaalmotief, maar gestroop van die direkte konvensionele religieuse konnotasies. Om soos Shapiro (1951:34) die tafel as altaar en die maal as sakrament te sien is egter oordrewe en ondermyn juis die sekulêre aard van die religieuse motief. Geloofwaardiger (in aggenome Van Gogh se gebruik van geel) is Scherer (1986:77) se “religieuse” siening van die lamplig as ’n teken van bo-aardse krag wat die die gesin ondersteun en saambind (vgl ook Wessels 2000:81).

Stillewe met die Bybel

Stillewe met die Bybel. Nuenen in April 1885.
(Rijksmueseum, Vincent van Gogh, Amsterdam)

Op die skildery lê die die Bybel van Vincent se vader langs die werk van Emil Zola, La Joie de vivre. Van Gogh kontrasteer hiermee die Bybelse boodskap (die Bybel blyk oopgemaak te wees by Jesaja 53 wat handel oor die lydende Kneg) met Zola se roman. Na sy Borinage-ervaring het Van Gogh in opstand gekom teen die ortodokse Christendom soos deur sy predikantpa verteenwoordig. Hy ondervind onderskraging in die romans van die Franse naturaliste (Brief aan Wilhelmina, Van Gogh 1958c:426) wat volgens hom mens troos deurdat hulle die harde werklikheid van die lewe uitbeeld soos wat dit is. Die uitgedoofde kers langs die Bybel kan moontlik simbolies wees van die lig wat die Bybel nie meer gee in die moderne tyd nie, hoe grotesk “Die Boek” ook al mag wees. Die roman van Zola is kennelik deurgelees, soos uit die verwering van die boek op die skildery blyk. Dit het ook ’n geel kleur, wat in Van Gogh se werk liggewend (positief) is. Die skildery beeld dus die verandering van Van Gogh se siening ten opsigte van die Bybel uit.[9] Na hierdie skildery het Van Gogh ook hom voorgeneem om nie weer skilderye met direkte Bybelse temas te maak nie. Dit verander egter wanneer hy in Arles en in die sanatorium in St Rémy is.

Die Saaier

Die Saaier. Buitewyke van Arles in die agtergrond. Arles, September 1888.
(The Armand Hammer Museum of Art, Los Angeles)

Van Gogh gebruik vir die eerste keer ’n Bybelse motief (Mk 4:3-8,13-20,26-29; Mt 13:4-8,18-23,24-30,37-43) wanneer hy in Arles verskeie “Saaiers” skilder na aanleidng van Jean Francois Millet se Die Saaier (1850). Sund bespreek uitvoerig die invloed van Millet op van Gogh se werk (1988:660-664) en ook die religieuse motief van die Die Saaier. Van Gogh se belangstelling in Millet en laasgenoemde se kommunikasie van Bybelse motiewe deur middel van die skilderkuns kom al van Van Gogh se Londondae af toe hy nog self tradisioneel oor godsdiens gedink het. Hy het ook toe reeds sketse van die saaiermotief gemaak. Soos met Die Aartappeleters (en ook ander werke waar die skildering van die kleinboerlewe en die natuur religieuse motiewe uitbeeld) verloor Van Gogh na sy religieuse kentering nie sy bewondering vir Millet nie maar word juis deur hom geïnspireer. In ’n brief aan Theo (no 337) kontrasteer hy juis die religieuse wat hy by Millet beleef met tradisionele godsdiens (soos verteenwooordig deur sy predikantpa: “I see that Millet believed more and more firmly in ’Something on High’. He spoke of it in a way quite different than, for instance, Father does. He left it more vague, but for all that, I see more in Millet’s vagueness than in what Father says” (Van Gogh 1858:192).

Van Gogh se eerste Saaier op doek word gedoen in Junie 1888 na vier maande in Arles. Anders as in Millet se skildery, “the prominence of the sower is diminished by an expansion and enrichment of the surroundings….the labourer is overpowered by the vibrant sun and richly impastoed ground plane (Sund 1988:666). Die afdruk hierbo is Van Gogh se tweede Saaier (September 1888 en nie bespreek deur Sund nie) waarin die son nie meer direk te sien is nie en die buitewyke van Arles in die prentjie kom. Sou dit wees dat Van Gogh hier meer ’n harmonie tussen die stad en natuur uitbeeld? Of kontrasteer hy dit juis? Die kleure is meer somber (moontlik ’n skemertoneel) en alhoewel die landskap steeds die grootste deel van die skildery beslaan, is die figuur van die saaier prominent (eintlik uit proporsie) daarin.

Sund (1998:673) beweer myns insiens tereg dat Van Gogh se Koringlande met maaier met sonopkoms (geskilder in St Rémy in September 1889) Die Saaier komplementeer. Beide motiewe kom ook in die Bybelse gelykenis voor. Die saaier verteenwoordig die mens se pogings in hierdie lewe, die maaier is die dood en die oes die lewe hierna. In ’n brief aan Theo (brief 604, gedateer September 1989) is Van Gogh hier sy eie beste interpreteerder (1958c:202):

I am writing this letter little by little in the intervals when I am tired of painting. Work is going pretty well – I am struggling with a canvas begun some days before my indisposition, a “Reaper”; the study is all yellow, terribly thickly painted, but the subject was fine and simple. For I see in this reaper – a vague figure fighting like a devil in the midst of the heat to get to the end of his task – I see in him the image of death, in the sense that humanity might be the wheat he is reaping. So it is – if you like – the opposite of the sower I tried to do before. But there is nothing sad in this death, it goes its way in broad daylight with a sun flooding everything with a light of pure gold.

Kort daarna skryf hy (brief 607, 1958c:218):

Do you know what I think of pretty often, what I already said to you some time ago – that even if I did not succeed, all the same I thought that what I have worked at will be carried on. Not directly, but one isn’t alone in believing in things that are true. And what does it matter personally then! I feel so strongly that it is the same with people as it is with wheat, if you are not sown in the earth to germinate there, what does it matter? – in the end you are ground between the millstones to become bread. The difference between happiness and unhappiness! Both are necessary and useful, as well as death or disappearance … it is so relative – and life is the same. Even faced with an illness that breaks me up and frightens me, that belief is unshaken.

Volgens Guitteny (2004) “Vincent sows till the very end. His worn out head, where all passions of men jostle with each other, will know not a moment’s respite.”

Die Pietà in St-Rémy

Die Pietà in St-Rémy (na Delacroix). Saint-Rémy, September 1889.
(Rijksmuseum Vincent van Gogh, Amsterdam)
 

Van Gogh was eintlik gekant teen die direkte skildering van Bybelse tonele soos gedoen deur Delacroix en Rembrandt, alhoewel hy ’n bewonderaar van beide laasgenoemde se werk was. Soos Millet het hy geglo dat die maak van natuurtonele as sodanig ’n religeuse motief kan kommunikeer. Die kopieë wat hy dus van Rembrandt en Delacroix in Saint-Rémy maak is dus uitsonderings op die reël. Daar is verskeie redes wat dit verklaar. Van Gogh was die ses weke vantevore uiters siek en nie toegelaat om die sanatorium te verlaat nie. Tot sy kamer beperk wend hy hom nou tot die maak van afdrukke wat hy byderhand gehad het.[10]

’n Verdere rede hou verband met die tema van die werk. Van Gogh bevind hom nou in ’n situasie van intense mentale lyding en dit is asof hy verligting soek in Bybelse temas wat hiermee verband hou. Wat heel eerste opval van die Pietà is dat die dooie Christus in die arms van Maria Van Gogh self is. Dit self al gesuggereer dat die Mariafiguur sy moeder is, alhoewel dit nie so duidelik is nie. Waar Van Gogh vroeër in sy lewe ’n ywerige “sendeling“ was wat ander se lyding wou besweer, is hy nou self die die een wat ly. Die Pietà is “the (rather crude) encoding of Van Gogh’s own passion” (Walther & Metzger 2001:542). Oor die Pietà skryf hy op 19 September 1989 aan sy suster Wilhelmina (1958c:457):

The Delacroix is a “Pietà,” that is to say the dead Christ with the Mater Dolorosa. The exhausted corpse lies in the ground in the entrance of a cave, the hands held before it on the left side, and the woman is behind it. It is the evening after a thunderstorm, and that forlorn figure in blue clothes – the loose clothes are agitated by the wind – is sharply outlined against a sky in which violet clouds with golden edges are floating. She too stretches out her empty arms before her in a large gesture of despair, and one sees the good sturdy hands of a working woman. The shape of this figure with its streaming clothes is nearly as broad as it is high. And the face of the dead man is in the shadow – but the pale head of the woman stands out clearly against a cloud – a contrast which causes two heads to seem like one somber-hued flower and one pale flower, arranged I such a way as mutually to intensify their effect.[11]

Die halffiguur van ’n engel

Mens sou kon wonder hoekom Van Gogh hierdie etswerk van Rembrandt kopieer aangesien die motief van lyding nie prominent is nie. Die engel is ook ’n vroulike figuur sodat einige identifikasie met Van Gogh nie ter sprake is nie. Of hy sy moeder in gedagte gehad het berus ook slegs op bespiegeling. Soos die Mariafiguur in die Pietà is die figuur sowel as die agtergrond in ’n positiwe blou geteken. Buser (1989:47) merk op dat die engel se gesig “radiates like the sun or stars that [Van Gogh] painted.” In briewe aan Theo (601 en 602) noem Van Gogh die ets van Rembrandt “amazing” en “lovely” en behorende tot “a special category in which the portrait of a human being is transformed into something luminous and comforting”. Juis as iemand wat ly, sug en verlang Van Gogh na ’n beter bestaan soos verteenwoordig deur die engelfiguur.

Die halffiguur van ’n engel. Saint-Rémy, September 1889. (Lokaliteit onbekend)

Die opwekking van Lasarus

Die opwekking van Lasarus (na Rembrandt). Saint-Rémy, Mei 1890.

(Rijksmuseum, Vincent van Gogh, Amsterdam).

Hierdie (saam met die Barmhartige Samiritaan) is een van die laaste skilderye wat Van Gogh in die sanatorium van Saint-Rémy maak voordat hy op 14 Mei na die noorde terugkeer. Hy is toegelaat om te gaan omdat hy enigsens herstel het van sy siekte en die skildery gee uitdrukking aan hierdie herstel. Die Rembrandtskets beeld Johannes 11:1-44 uit, maar Van Gogh kontekstualiseer dit en maak dit op homself van toepassing. Die Lasarusfiguur het dus ’n Van Gogh-gesig. Die skildery handel dus oor genesing, en die geel van die son (die helende krag) oorheers die toneel. Die Christusfiguur is afwesig en word deur die son vervang, die simbool van stralende lewe soos dit ook in sy ander skilderye (bv die eerste saaier) funksioneer (Buser 1989:46). Hierdie “vervanging” van die Christusfiguur is sprekend van Van Gogh se verandering in religieuse denke van ’n ortodokse na ’n meer “panteïstiese godsdiens” waarin die natuur ’n groter rol speel. Die Christusfiguur word egter nie noodwendig heeltemal verdring nie want in die middel van die getekende son is die opgestane Christus moontlik sigbaar. Wessels (2001:106) se siening dat die son nie die Christusfiguur vervang nie maar simbolies daarvoor staan laat egter nie reg geskied aan nie religieuse opvattings van Van Gogh tydens die laaste deel van sy lewe nie. Dat Van Gogh egter nou (skaars drie maande voor sy dood) hom tot Bybelse tonele wend kan egter wel geïnterpreteer word as ’n soort “terugkeer“ of dialoog met sy vroeëre godsdienstige fase.[12] Oor hierdie werk (“of three figures which are in the background of the etching of ‘Lazarus’”) skryf Van Gogh (brief 632, 1958c:105):

…[the] three figures are … the dead man and his two sisters. The cave and the corpse are white-yellow-violet. The woman who takes the handkerchief away from the face of the resurrected man has a green dress and orange hair, the other has black hair and a gown of striped green and pink. In the background a countryside of blue hills, a yellow sunrise.[13]

Die barmhartige Samaritaan

In sy briewe gee Van Gogh geen beskrywing of interpretasie van Die barmhartige Samaritaan nie maar noem slegs dat “I have tried a copy of the ‘Good Samaritan’ by Delacroix.” (brief 632, 1958c:269). Buser (1989:47) haal Chetham (1976:193) aan: “...[being] the last copy of the Saint-Rémy period [it] depicted an event always meaningful in his life. The theme had haunted him. Usually he tried to save others, but in St. Rémy he understood that Theo was his salvation, and that he was the beaten and weakened man lovingly cared for by the good Samaritan.”

In die skildery word die Bybelse verhaal (soos met Die opwekking van Lasarus en Pietà) gekontekstualiseer in Van Gogh se lewe. Dit kan afgelei word nie net uit die feit dat Van Gogh die man is wat op die donkie getel word nie maar ook deur die gebruik van onstuimige kleure. Die kleure verteenwoordig glad nie die woestynlandskap van Palestina nie[14] maar die chaotiese wêreld waarin Van Gogh hom bevind. Chetham is egter myns insiens nie korrek aas hy Theo alleen tot die Samaritaan verklaar nie. Hiervoor kom meerdere mense in ag: naas Theo ook die dokter en predikant van Arles en die personeel van die sanatorium in Saint Rémy (vgl bv die medisynekissie links op die skildery).

Die skildery is aangrypend en verteenwoordig die volle spektrum van Van Gogh se religieuse ervaring oor sy lewe as geheel.

Die barmhartige Samaritaan (na Delacroix). Saint-Rémy, Mei 1890.
(Rijksmuseum Kröller-Müller, Otterlo)

Kerk in Auvers sur Oise

Kerk in Auvers sur Oise. Auvers, Junie 1890.

Hierdie skildery van die plaaslike Rooms Katolieke Kerk handel nie oor ’n Bybelse tema nie (kerkgeboue het nie bestaan in die Bybelse tyd nie) maar word wel kortliks hier genoem vanweëe die moontlike belang daarvan vir Van Gogh se religieuse ontwikkeling. Indien hierdie skildery vergelyk word met die een van die Kerk te Nuenen is die helder kleure wat hier gebruik word opvallend. Die kerk is as’t ware in goud gehul (die lewegewende kleur van die son) en vorm ‘n eenheid met die natuur (anders as in Sterrenag waar – in kontras met die omringende geboue – geen lig in die kerk is nie). Sou Van Gogh se moontlike “terugkeer” na Bybelse temas ook uitdrukking vind in ’n meer positiewe siening van die kerk? Indien dit so was is dit uiters ironies en tragies want die ampsdraers van die einste kerk wat Van Gogh so positief geskilder het, het nie alleen geweier (vanweë sy selfmoord) dat hy in die kerkhof begrawe word nie, maar wou ook nie ’n lykswa vir die begrafnis tot beskikking stel nie. Omring deur nabye familie en vriende is Van Gogh sonder ’n erediens begrawe ....

Gevolgtrekking

Verskeie op of aanmerkings sou gemaak kon word oor die relevansie van Vincent van Gogh se kuns vir Bybelinterpretasie. Hier gaan die ook nie slegs oor sy skilderye nie, maar ook oor sy skryfkuns, naamlik sy briewe.

(1) Van Gogh het in ’n brief aan sy jonger suster Wilhelmina beweer dat hyself, meer as die gewone mens, die Bybel in diepte bestudeer het. Volgens hom gee die Bybel egter nie finale antwoorde op lyding nie. Nie die boek Job nie en selfs ook nie die Jesusverhaal nie. Hy beveel sy suster aan om wyd te lees en waar te neem (Van Gogh 1958c:425-426).

(2) Uit Van Gogh se verhaal kan ons aflei dat tradisionele Bybelkundiges en Bybellesers dalk ernstig moet besin oor hulle Skrifbeskouing. Die Bybel is nie ’n myn wat die goue antwoorde verskaf wat vergoed vir die lyding, pyn en dillemma van die menslike bestaan nie. Om dit van die Bybel te verwag is om ateïste te skep.

(3) Volgens Van Gogh is die Franse letterkundige meesterwerke van byvoorbeeld De Goncourt en Zola relevant want “they paint life as they feel it themselves, and thus they satisfy the need we all feel of being told the truth” (1958c:426). Boeke uit die verlede of die toekoms “concern us only indirectly”. Die Bybel kan egter wel gelees word as ’n boek of boeke met uiteenlopende uitbeeldings en pogings om die lyding en pyn en sinloosheid van die lewe te analiseer, oor te reflekteer en te probeer hanteer. Die Bybel gee dus nie finale antwoorde nie maar is ’n refleksie van die gebrokenheid van die lewe en help om dit te diagnoseer. So ’n werklikheidsgetroue of realistiese omgang met die Bybel hef nie lyding op nie, maar kan moontlik help om dit te verduur.

Laastens, maar nie die minste nie, is dit moontlik gepas vir alle betrokkenes by die Bybel (Bybelkundiges, teoloë, predikante en gewone Bybellesers) om van hulle Jobstroosterrol af te sien en tog ’n keer eksistensieel in verwondering sprakeloos te staan voor die lewe met sy skoonheid en lyding. As mens niks te sê het nie moet mens dit soms sê. Vincent van Gogh het D J Opperman (1947:83) tot die volgende gedig geïnspireer:

Vincent van Gogh

Jy het as ’n miskende
heilige vergeefs geveg teen die ellende
en die onreg in die krotte van die myn,
in agterbuurte en op landerye; slegs die pyn
en skriklike stryd van God
leer ken, wat mens en boom verknot
in Sy kramptrekke; maar eers toe jy die koringgerwe
in aanbidding van die son kon verwe,
boere, wasvrouens en gepynigde gesigte,
die kantelende landskap in die snelle ligte
geel en groen en blou – alles met koorsige gevlek
tot branding van die skone kon verwek,
toe is Sy hartstog eers in jou volbring
soos groen sipresse tot ’n vlam verwring.

Bibliografie

Boulon, J M 2003. Vincent van Gogh in Saint-Paul de-Mausole. St Remy: Association Saint-Paul-de-Mausole.
Buser, T 1989. Van Gogh as a religious artist. Gazette des Beaux-Arts 114, 41-50.
Chetham, C 1973. The role of Van Gogh’s copies in the development of his art. New York: Garland.
Guitteny, M 2004. Van Gogh in Provence. Monaco: Ajax Monaco.
Opperman, D J 1947. Heilige Beeste. Kaapstad: Nasionale Pers.
Pollock, G & Orton, F 1978. Vincent van Gogh: Artist of his time. Oxford: Phaodon.
Renan, E 1991. The life of Jesus. New York: Prometheus Books.
Scherer, S 1986. Religöse Motive im Bildwerk Vincent van Goghs. Wisenschaftliche Prüfungsarbeit, Landau.
Schweitzer, A [1906] 1984. Geschichte der Leben-Jesu-Forschung. Tübingen: Mohr Siebeck..
Shapiro, M 1951. Vincent van Gogh. London: SCM.
Stone, I 1935. Lust for life: A life of Vincent van Gogh. London: The Bodley Head.
Van Gogh, Vincent 1958a. The complete letters of Vincent van Gogh with reproductions of all the drawings in the correspondence. Vol 1. London: Thames and Hudson.
Van Gogh, Vincent 1958b. The complete letters of Vincent van Gogh with reproductions of all the drawings in the correspondence. Vol 2. London: Thames and Hudson.
Van Gogh, Vincent 1958c. The complete letters of Vincent van Gogh with reproductions of all the drawings in the correspondence. Vol 3. London: Thames and Hudson.
Sund, J 1988. The sower and the sheaf: Biblical metaphor in the art of Vincent van Gogh. The Art Bulletin 10, 660-676.
Walther, I F & Metzger R 2001. Vincent van Gogh: The complete paintings. Köln: Taschen.
Wessels, Anton 2000. ’A kind of Bible’: Vincent van Gogh as evangelist. London: SCM Press.
Zola, E 1896. La Joie de vivre. Paris: Charpentier.

Die tradisionele Christelike mensbeskouing

Sakkie Spangenberg
21 Januarie 2007

“It is time to move Christianity beyond that historically inaccurate and psychologically damaging definition of humanity that has resulted in a constant denigration of human life as helpless, depraved, sinful, and in need of divine rescue.” (John Shelby Spong)

1          Augustinus die grondlegger

Wanneer ons oor die tradisionele Christelike mensbeskouing praat, kan ons nie anders as om kennis te neem van die sienings van Augustinus (354–430) nie. Hierdie kerkvader se lees en verstaan van Genesis 1–3 vorm die grondslag van die tradisionele Christelike mensbeskouing. Volgens hom het God aanvanklik 'n perfekte wêreld geskep. Binne hierdie perfekte wêreld was die mens die toppunt of kroon. Die mens is immers laaste geskep (Gen 1:26–27) en het die opdrag gekry om oor alles te heers (Gen 1:28). Wat die mens (man en vrou) verder besonders maak, is die feit dat God hulle "na sy beeld" geskep het. Mense is dus afbeeldings van God. Volgens die tradisionele Christelike mensbeskouing (gebasser op die lees van Genesis 1) is die mens:

• die kroon of die belangrikste entiteit in die skepping;
• heerser (koning) oor alles op aarde;
• 'n afbeelding van God.

Hiermee word heelwat positiewe dinge oor die mens gesê. Kyk ons egter na mense dan blyk dit dat daar êrens fout moes gegaan het. Mense doen allerlei bose dinge. Hulle vertoon nie meer ondubbelsinnig God se beeld nie. Waar het die fout ingesluip? Die fout het ingesluip toe die eerste man en vrou die duiwel vatkans in hulle lewe gegee het. Ons lees hiervan in Genesis 2–3. God het aan die mens 'n proefgebod gegee. Hy wou hulle lojaliteit as ’t ware toets. Hulle kon van alle bome se vrugte in die tuin van Eden eet behalwe die boom wat in die middel van die tuin gestaan het. Indien hulle eendag daarvan sou eet, sou hulle sterf. Ons ken die verhaal en die afloop daarvan — of liewer ons ken Augustinus se vertolking van die verhaal. Volgens hom was Adam en Eva ongehoorsaam aan God en dit het ernstige gevolge ingehou. Dit het nie alleen hulle verhouding met God versteur nie — hulle was ook die beeld van God kwyt. Hulle was nou sondaars wat van toe af sondige kinders voortgebring het. Alle mense erf nou 'n sondige natuur van hulle voorouers. Hulle is immers besmet met die "virus" bekend as die erfsonde. Guido de Bres verwoord hierdie gedagte soos volg in artikel 15 van die Nederlandse Geloofsbelydenis  (opgestel in 1561):

Ons glo dat deur die ongehoorsaamheid van Adam die erfsonde uitgebrei het oor die ganse menslike geslag. Dit is ’n verdorwenheid van die hele natuur en ’n erflike gebrek waarmee die klein kinders selfs in die moederskoot besmet is en wat in die mens allerhande sondes voortbring, omdat dit in hom soos ’n wortel daarvan is; dit is daarom so lelik en gruwelik voor God dat dit genoegsaam is om die menslike geslag te verdoem. Ook word dit selfs deur die doop nie geheel en al uitgeroei nie ....

Hier is die Heidelbergse Kategismus (opgestel in 1563) se verwoording daarvan:

Vraag 7: Waar kom hierdie verdorwe aard van die mens dan vandaan?

Antwoord: Uit die val en ongehoorsaamheid van ons eerste voorouers, Adam en Eva, in die paradys, waar ons natuur so bederwe is dat ons almal in sonde ontvang en gebore word.

Die Dordtse Sinode (1618–1619) bespreek hierdie kwessie in die derde leerstuk:

Die mens is van die begin af na die beeld van God geskape, versierd in sy verstand met ware en salige kennis van sy Skepper en van ander geestelike sake; in sy wil en sy hart met geregtigheid en in al sy geneenthede met suiwerheid; sodat hy dus heeltemal heilig was. Maar toe hy deur die ingewing van die duiwel en deur sy eie vrye wil van God afgewyk het, het hy homself van hierdie uitnemende gawes beroof; en hy het daarenteen in die plek daarvan oor homself gebring blindheid, verskriklike duisternis, ydelheid en verkeerdheid van oordeel in sy verstand; boosheid, wederspannigheid en hardheid in sy wil en sy hart, sowel as onsuiwerheid in al sy geneenthede.

Net soos die mens ná die val gewees het, was ook die kinders wat hy voortgebring het: hy het as verdorwene verdorwe kinders voortgebring; sodat die verdorwenheid, volgens die regverdige oordeel van God, van Adam op al sy nakomelinge — Christus alleen uitgesonderd — oorgegaan het, nie deur navolging soos eertyds die Pelagiane beweer het nie, maar deur voortplanting van die verdorwe natuur.

Volgens Phlip Theron (2005:578) het die kerk met die leerstuk van die erfsonde slegs maar Paulus nagepraat. “Op die vraag ‘sê wie?’, het Augustinus, die Reformatore, en die kerklike belydenis, op grond van God se openbaring van Homself en onsself in die Gekruisigde, geantwoord: God sê so” (Therron 2005:578). Hy hou geensins rekening met die feit dat Augustinus, die Reformatore en vele ander latere teoloë Genesis 1–3 en Paulus se uitsprake in Romeine 5–8 verkeerd gelees en geïnterpreteer het nie.

2          Pelagius en Julian van Ecclanum

Aldrie die bostaande gereformeerde belydenisskrifte volg die sienings van Augustinus klakkeloos na. Pelagius, 'n Britse teoloog en tydgenoot van Augustinus, het sy sienings egter teengestaan en beklemtoon dat daar nie iets soos erfsonde bestaan nie. Babas word nie as sondaars gebore nie, maar hulle doen uit vrye wil die verkeerde wanneer hulle groter word, het hy betoog. Vandag weet ons dat Pelagius se siening meer in lyn is met hoe die Bybel sonde voorhou. In die woorde van Cas Labuschagne: "In de bijbelse zondeleer staat centraal dat de mens niet zondigt door wat hij krachtens zijn geboorte is, maar door wat hij tijdens zijn leven doet, door de (foute) keuzes die hij maakt" (1994:129). Vergelyk ook Cees den Heyer se uitspraak: "In de oudtestamentisch-joodse traditie doet de mens zonde, terwijl in de christelijke traditie de gedachte van erfzonde ertoe heeft geleid dat de mens van nature een zondaar is" (2003:238).

In die jaar 415 het 'n hewige teologiese stryd oor die kwessie van erfsonde uitgebreek. Dit was duidelik dat die Christendom in twee kampe verdeel was: Augustiniane teenoor Pelagiane. Augustinus se sienings het triomfeer en Pelagius en sy volgelinge is by twee sinodes in Noord-Afrika veroordeel. Dis deels te verstane, want Augustinus was biskop in Noord-Afrika en het sy invloed deeglik laat geld. Maar dit was nie die einde nie. Op 'n stadium het daar onrus in Rome uitgebreek tussen die voorstanders van die siening van Augustinus en voorstanders van die siening van Pelagius. Keiser Honorius het in 'n edik die Pelagiane veroordeel en hulle Rome belet (April 418). Soos voorheen (onthou keiser Konstantyn en die belydenis van Nicea) was dit 'n Romeinse keiser wat tussenbeide getree en 'n teologiese dispuut in die Christendom beëindig het.

Maar dit was nie net Pelagius wat Augustinus se sienings bestry het nie, daar was ook die Italiaanse biskop Julian van Ecclanum. Hy het Augustinus daarop gewys dat sy standpunt benede peil is. Richard Sorabji is van mening dat Pelagius en Julian van Ecclanum die filosofiese argument gewen het, maar Augustinus die politieke een. Hy vervolg verder en sê dan: “If Pelagius had prevailed on this [seksuele begeerte is nie sondig nie] and more generally on original sin, a British theologian would have been at the centre of western theology, and western attitudes to sexuality, and to much else besides, might have been very different” (aangehaal in Freeman 2003:416).

3           Die sondeval se gevolge

Uit die voorafgaande behoort dit duidelik te wees dat die tradisionele Christelike mensbeskouing wel positiewe elemente bevat, maar dat die positiewe elemente ondermyn word deur wat oor die sondeval geglo word. Mense is na die sondeval:

• God se beeld kwyt vanweë Adam en Eva se ongehoorsaamheid;

• vir ewig van God afgesny en woon "oos van Eden";
• besmet met sonde en dra deur die seksdaad hierdie smet aan hulle kinders oor;
• strafwaardig en leef onder God se permanente oordeel — daarom gee vroue swaar geboorte, moet mans hard werk, en sterf almal.

In die tradisionele Christelike mensbeskouing word voorts uiters negatief na vroue gekyk. Hulle is na regte slegter mense as mans. Eva was immers verantwoordelik dat Adam in sonde geval het. Klaarblyklik is Augustinus deur die volgende woorde van Jesus Sirag (’n apokriewe wysheidsgeskrif uit die jaar 180 vC) beïnvloed: “Deur ’n vrou het die ongeregtigheid begin, en omrede van haar moet elkeen van ons sterwe” (Sirag 24:33 [25:24]). Augustinus het die idee dat erfsonde via die seksdaad oorgedra word in die Christendom ingedra. Hy het selfs so ver gegaan deur te sê dat seksuele begeerte (libido) as sodanig sondig is. Jesus moes daarom uit 'n maagd gebore word sodat sy nie seksuele begeerte beleef nie. Voorts het Maria sonder geboortepyne geboorte gegee, want geboortepyne hang saam met God se straf op Eva se ongehoorsaamheid. Dit is van die redes waarom die Katolieke Kerk so ’n hoë agting vir Maria het.

Christene wat die tradisionele dogmas aanhang, sal egter onmiddellik daarop wys dat Jesus met sy kruisdood al die negatiewe gevolge van die sondeval omgekeer het. Hy is sonder erfsonde gebore, want hy is nie op 'n normale manier verwek nie. Daar was nie ’n manlike spermsel wat ’n vroulike eiersel bevrug het nie. Jesus sterf aan die kruis en dra God se oordeel op die sondes (van Adam tot die laaste mens wat op aarde gebore gaan word). Die kruis dien as ‘t ware as die weerligafleier vir God se woede. Jesus oorwin die dood en maak so die straf ongedaan. Hy staan op uit die graf en triomfeer oor die dood. Wie sy verlossing aanvaar, staan nie meer onder God se oordeel nie. Hulle word deur die Gees vernuwe om nuwe mense te wees. Al die “nuwe mense” behoort deel van die Kerk te wees. Die Kerk is “te vroeg vir die hemel en te laat vir die aarde” (Theron 1978:97). Die nuwe moet nog finaal aanbreek, daarom is Christene en die Kerk nie perfek nie en sien ons nog nie die nuwe skepping nie. Eers met die terugkeer van Jesus sal hy alles nuut maak. Daarom sing Afrikaanssprekende Christene van die gereformeerde tradisie: “Ek sien ’n nuwe hemel kom, ’n aarde nuut en vry” (Lied 602 in Liedboek van die Kerk).

4          Redding en dankbaarheid

Die tradisionele Christelike mensbeskouing (in sy gereformeerde baadjie) gaan egter verder. Dit beklemtoon dat diegene wat aanvaar dat Jesus namens hulle God se straf aan die kruis gedra het, uit dankbaarheid volgens God se wil behoort te leef. Wat is God se wil? Dat ons Hom moet liefhê en ons naaste soos onsself. Dit word duideliker uitgespel in die Tiengebooie (Eks 20 & Deut 5). Johan Heyns stel dit soos volg: “En die pelgrimerende mens deur die hede op weg na die toekoms — wat doen hy eintlik op sy weg? Hy rig tekens op van die naderende toekoms, d.w.s. tekens van die koninkryk wat in sy heerlikheid en ryke volheid verwesenlik word” (1974:177).

Uit die Tiengebooie leer Christene om hulle ouers te gehoorsaam en hulle dus aan gesag te onderwerp. Skoolkinders moet onderwysers en die skoolhoof respekteer en erken as gesagdraers oor hulle. Christene behoort as die burgers van ’n land nie aan revolusies deel te neem nie, maar die owerheid te erken as gesagdraer van God. Vroue moet hulle in gehoorsaamheid aan hulle mans onderwerp, want sê die Bybel: “Adam is eerste gemaak en daarna Eva”.

• Die gevolge van hierdie mensbeeld

Wanneer ’n mens oor alles wat hier geskryf is nadink, kan jy nie anders nie as om te vra: Watter effek het hierdie mensbeskouing op jouself en ander Christene gehad, en watter effek het dit steeds op Christene wat die tradisionele sienings huldig? Ek lys ’n paar vrae:

• Red God slegs diegene wat Jesus as verlosser aanvaar en is hulle die uitverkorenes en die res van die mensdom gedoem tot die hel? Watter effek het hierdie beskouing op Christene se menseverhoudings?
• Is die Christelike mensbeskouing die enigste ware en korrekte een? Wat doen ons met ander mensbeskouings en ander godsdienstige tradisies?
• Gaan daar werklik ‘n nuwe hemel en ’n nuwe aarde kom? Watter effek het hierdie soort toekomsverwagting op Christene se omgang met die aarde?
• Word babas “in sonde ontvang en gebore”? Het hierdie soort kyk op jou eie kind jou verhouding met hom/haar beïnvloed?
• Is die dood God se straf en moet ons daarvoor in vrees leef?
• Is homoseksualiteit die gevolg van die sondeval?
• Is seksuele drange sondig en behoort die seksdaad net beoefen te word om kinders te verwek? Is seks as rekreasie sonde?
• Hoekom het blanke vroue eers in 1930 in Suid-Afrika stemreg verkry? Was vroue slegter burgers as mans?
• Hoekom is vroue eers laat in die tagtigerjare van die vorige eeu tot kerkampte toegelaat?
• Is hierdie aarde en alle plant- en dierespesies vervloek en toon hulle tekens van die sondeval? Wat behoort ons verhouding met alle lewende dinge te wees?

Bibliografie

Den Heyer, C J 2003. Van Jezus naar christendom: de ontwikkleing van teks tot dogma. Zoetermeer: Meinema.

Freeman C 2003. The Closing of the Western Mind: The Rise of Faith and the Fall of Reason. London: Pimlico.

Heyns, J A 1974. Die Mens: Bybelse en Buite-Bybelse Mensbeskouinge. Bloemfontein: Sacum.

Hunt, J 2004. Bringing God Back to Earth: Confessions of a Christian Publisher. Winchester: O Books.

Labuschagne, C J 1994. Zin en onzin over God: Een kritische beschouwing van gangbare godsvoorstellingen. Zoetermeer: Boekencentrum.

Liedboek van die Kerk 2001. Wellington: NG Kerk-Uitgewers.

Spangenberg, I J J 2007. Can a major religion change? Reading Genesis 1–3 in the Twenty-First Century. Old Testament Essays (verskyn later vanjaar).

Theron, P F 1978. Die ekklesia as kosmies-eskatologiese teken. Pretoria: NG Kerkboekhandel.

Theron, P F 2005. In sonde ontvang en gebore, sê wie? Ned Geref Teol Tydskrif 46, 576–586

Eietydse lewensgeluk

Daleen van Zyl
15 Apr 2007

Inleiding

Die fokus val vandag op die beskouing van lewensgeluk vanuit die sielkunde, en meer spesifiek, vanuit die positiewe sielkunde. Ek glo baie sal wat vertel, bevestig wat julle reeds weet. Maar dis vir my gaaf dat iemand seker gemaak het van die feite (die navorsers). En dan is dit waardevol as ‘n mens feite het om mee te werk(en nie net instink / intuïsie nie), asook ‘n konstruktiewe fokus in die heroorweging van jou lewe en keuses.

Die primere fokus in hierdie gsprek val op Seligman se boek: Authentic happiness. Ander bydraes waarop ek fokus is die werk van Mihaly Csikszentmihalyi en Jonathan Haidt.

Agtergrond:

Positewe sielkunde is ‘n relatief nuwe toevoeging tot die wetenskap en soos met die meeste nuwe ontwikkelings word dit nog nie noodwendig oral met dieselfde agting bejeën nie. Hierdie benadering kyk na mense met nuwe oë: op soek na ‘n meer gebalanseerde lewensbeskouing. Dis egter nie onrealistiese ‘positiewe gedagtes’ (positive thinking) nie.

Die rasionaal van die positiewe sielkunde is dat kwaliteit-lewe méér is as net die afwesigheid van ‘n patologie. Dit was die aard van sielkunde in die verlede. Sielkunde as wetenskap het eers in die vorige eeu tot sy reg gekom, toe die wêreld uit die groot oorloë uitgestrompel het met baie ‘gewonde’ mense en gemeenskappe. Die oogmerk was om mense te help om weer normaal te funksioneer – die reeds normaal / goed funksionerendes het nie baie aandag gekry nie. Die sielkunde het primêr gefokus op die aanwesigheid en voorkoming van patologie. Oftewel, hoe kry ons mense van -8 na -2. Die positiewe sielkunde beoog: hoe kry ons mense van -8 na +8.

Die bydraers op wie ek veral fokus is:

Martin Seligman

Martin Seligman word beskou as die vader van positiewe sielkunde. Hy beskryf homself as ‘n natuurlik pessimis en iemand met ‘n ‘rainy soul’. Sy reis na ‘n ander beskouing in sielkunde het begin toe sy 5-jarige dogtertjie, Nikki, hom konfronteer. Sy het gesê dat sy ophou neul het en daarom kan hy ophou om so knorrig te wees. Die konfrontasie laat hom nie net oor homself wonder nie, maar ook hoe hy die sterkpunte van sy dogtetjie kan ontwikkel. As voorsitter van die American Psychological Association in 1998 inisieër hy hierna die soeke na wát mense laat floreer.

Mihalyi Czikszentmihalyi

Cziksentmihalyi het tydens die tweede wereld oorlog in Italië grootgword. Sy pa, ‘n Hongaarse aristokraat, was ambassadeur in Rome. Toe Stalin Hongarye oorneem, het sy Pa die ambassade verlaat. As ‘net nog ‘n sukkelende burger’ het hy ‘n restaurant in Rome ge-open. Sommige van die volwassenes in Mike se wêreld het ineengestort en hulpeloosheid en wanhoop tot gevolg gehad. Hy sien dat hulle leë skulpe word, so sonder werk en sonder geld. Ander volwassenes, wat voor die oorlog net ‘gewone’ mense was, het integriteit uitgestraal, was opgeruimd en vol moed met doelwitte vir hulle lewens.

In sy pogings om te verstaan hoe dit werk het hy filosofie en godsdiens in Italië bestudeer. Sielkunde was nie op daardie stadium ‘n erkende vakgebied in Italië nie en hy verhuis na die VSA waar hy Carl Jung se werk bestudeer. Hy doen beeldhouwerk, skilder en skryf vir die New Yorker. In ‘n derde taal verdien hy ‘n doktorsgraad en dan begin sy lewenslange reis om op ‘n wetenskaplike manier te bepaal wat die sleutel is tot die beste in mense. Sy grootste bydrae tot die veld was sy werk rondom ‘ flow’.

Sy wêreldbeskouing wat sy werk onderlê, beskryf hy so: ‘We cannot expect anyone to help us live, we must discover how to do it ourselves…. to live is more than biological survival. It means to live with fullness, without waste of time and potential, expressing one’s uniqueness, yet participating intricately in the complexity of the cosmos…’Live’ refers to what we experience from morning to night, seven days of a week, for about seventy years, if we are lucky. The best choice is to assume that this is the only opportunity we’ll have to experience the cosmos and to make full use of it’

Die Konteks waarin ons leef

Om die “formule” vir geluk te verstaan (H = S x C x V), moet ons ‘n oomblik stilstaan by die konteks waarbinne one lewe en wat eie is aan ons konteks. Csikszentmihalyi noem die volgende faktore wat ons ervaring vorm:

1. Die siklusse van lewe (produksie, onderhoudstake (maintenance) en ontspanning). Die helfte van ons energie gaan in produksie in. Ontspanning behels meestal televisiekyk. Maar belangrik: dit waaruit ons lewe bestaan, word bepaal deur ervarings wat verband hou met werk, hoe jy jou lewe bymekaar en agtermekaar hou en wat jy in jou vrye tyd doen.
2. ‘The accident of birth puts you in a slot which greatly determines which sort of experiences his/ her life will consist of’.
3. Ten einde ons hedendaagse konteks te verstaan moet ons weer kyk na veranderlikes wat ons die afgelope tyd aangeraak het naamlik: individualisme, globalisering en kapitalisme. Die dinge wat gelukkig-wees méér van ‘n uitdaging maak is:
   1. Ons lewe binne die paradokse van ‘n private, indviduele lewe wat primêr gedefinieer word deur soiale en ekonomiese magte.
   2. Mense en instellings het ‘n gejaagde korttermynfokus (teenoor ‘n geduldiger langtermyn-fokus.) Tipe A persoonlikhede het plek gemaak vir tipe A kulture en verwagtinge.
4. Ons het meer keuses en minder vaste strukture en tradisies. Hierdie ‘vryheid’ het betekenisvolle implikasies vir ons lewe:
1. Meer dele van ons lewe is tydelik.
2. Grense tussen die verskillende dele is meer poreus en buigbaar. Dit skep meer geleenthede, maar dit maak ongebalanseerdheid meer waarskynlik.
3. Ons maak minder hegte verbintenisse in die lewe en ons hou aan ‘beweeg’.
4. In ag genome al die opsies, moet ons nie net ons eie kontekste kies nie, maar dikwels ook self definiëer (bv verhoudings waarna ons verlede keer gekyk het).
5. Ons het meer angs oor die groter hoeveelheid keuses wat ons self moet maak met minder riglyne / vaste strukture/ tradisies in die maak van die keuses. Dit maak lewe meer eksperimenteel van aard.
6. In hierdie buigbare wereld is ekonomiese dryfvere dikwels ‘n sterker en belangriker bepaler van hoe ons ons tyd, energie, ens spandeer. Dink bv aan hoeveel energie, geld en tyd gaan in die voorbereiding vir, en bestuur van ons loopbane en hoe min tyd, energie en geld aan enige van ons ander dimensies. Ons koopvermoë of vermoë om geld te genereer, is wat ons primêre waarde in die samelewing bepaal.
5. Ons is tyd-arm (lang werkure, verkeer) Charles Handy se die formule is 1/2 x 2 x3 – die helfte van die mense word twee keer soveel betaal om drie keer meer werk te doen.
6. Binne die Suid Afrikaanse konteks is daar misdaad en ander trauma, HIV, armoede. Ons het nie wetgewing wat kwaliteit-lewe reguleer nie –soos Europa.
7. Ander (oor die wêreld)
1. Volgens die World Health Organisation neem depressie as oorsaak van siekte en gestremdheid toe. Depressie kom 10 keer meer voor as in 1960 en by jonger mense. 40 Jaar gelede was die gemiddelde ouderdom vir die eerste depressiewe episode 29 jaar, nou is dit 14 jaar.
2. Ontwikkeling vorder (ekonomies ens) maar subjektiewe lewens-satisfaksie neem af. Selfmoord, egskeiding, dwelmsmisbruik neem toe.
8. Vanuit ‘n evolusionere oogpunt is ons geprogrammeer om sterker op die negatiewe te reageer. Stres en uitputting is dikwels die gevolg van konstante reaksies op wat ons as bedreigings beskou. Die amygdala aktiveer die afskeiding van veg- of vlug hormone, wat ons voorvaders gebruik het om vir leeus weg te hardloop. Die verskil is dat ons deesdae ‘in die leeuhok’ leef.
9. Negatiewe emosie het ‘n groter impak op ons as positiewe emosie vir oorlewingsdoeleindes. Soos negatiewes toeneem het ons meer positiewes nodig om die negatiewes te balanseer. Verhoudingsnavorsers kan voorspel of ‘n verhouding gaan hou – deur te kyk na die verhouding tussen postiewe ene negatiewe wat gesê word. Vir elke negatiewe ervaring het ons vyf positiewe ervarings nodig om die effek van die negatiewe opmerking te neutraliseer.

Ons moet dus meer doelbewus meer verantwoordelikheid neem vir die skep van positiewe emosie en geluk in ons lewe.

Die formule vir geluk: H = S x C x V

H = voortdurende geluk. (Nie dieselfde as momentele geluk nie)

S = ‘ Set point’

Ons het meestal ‘n stabiele (set point) kapasiteit vir geluk (daar is eers gedink dat dit ‘n ‘set point’ is, nou is die gevoel dat dit meer van ‘n ‘set range’ is). Al variëer dit soms, kalibreer ons vlak van lewensgeluk gewoonlik min of meer rondom dieselfde vlak. Navorsing wys dat selfs ná ekstreme hoogtes (bv wen van die lotto) en - laagtes (bv verlamming), pas ons tog weer aan. (Aanpassings beginsel).

Mense is egter geneig om hulle emosionele reaksie op potensiele lewensgebeure totaal te oorskat.

Mense se oordeel van hulle huidige omstandighede word bepaal deur hulle gevoel dat dit beter of slegter is as hulle vorige ervarings. Hulle pas hul doelwitte aan by hul nuwe omstandighede. Daar daar is natuurlik perke bv wanneer ons ons geliefdes verloor, of wanneer mense Alzheimers-pasiënte versorg.

C - Omstandighede (Circumstances)

Geld/ Welvaart

I’ve been rich. I’ve been poor. Rich is better. Sophie Tucker

Mense in die middel- of hoër klas se vlak van lewensgeluk word nie verhoog deur meer geld nie. Maar mense wat elke dag moet wonder waar geld vandaan gaan kom vir kos en skuiling se lewens word wel geaffekteer deur die gebrek aan geld. Dit kan ook wees dat gelukkiger mense dit makliker vind om meer finansiële sekuriteit te skep omdat hulle makliker werk kry, makliker met ander oor die weg kom ens.

Wêreldwyd is welvaart in geïndustrialiseerde lande, twee of drie keer meer as vyftig jaar gelede, maar mense se lewens-satisfaksie is nie méér nie. Inteendeel, depressie kom meer voor as vantevore. Ons het aangepas by die groter gerief wat meer geld bring.

Maar is dit te sê dat geld nie geluk kan koop nie? Jonathan Haidt verwys na die werk van die ekonoom, Robert Frank – veral sy laaste boek Luxury Fever. Hy sê dis heeltemal mootlik om meer geluk te koop - jy moet net weet waar om jou geld te spandeer: nie luukshede nie- ons pas vinnig daarby aan. Eerder vakansies saam met familie en vriende, ‘n huis nader aan die werk ens.

Conspicuous consumption (opvallende verbruik) -verbruik wat sigbaar is vir ander word vandag gereken as ‘n aanduiding van jou status of relatiewe sukses. Maar dis maar deel van die status-speletjie – elke keer as iemand iets beter koop is die besittings van ander gedevalueer. Inconspicuous consumption (onopvallende verbruik) is die verbuiking van goedere vir die inherente waarde daarvan en word meer privaat gebruik, nie vir die verkryging van status nie.

Die subjektiewe belewenis van geluk is wêreldwyd geevalueer. Denemarke is na bewering die gelukkigste land in die wêreld. Kanada, Nederland, Switserland is ook van die gelukkigste. Maar al is die relatiewe inkomste in lande soos Ierland, maar veral in Brasilie, en Chilli laer is hulle tog van die gelukkigste nasies in die wereld! Japan en Rusland daarenteen het relatief lae subjektiewe lewens-satisfaksie ten spyte van hoë inkomste. Welvaart dra dus by tot ‘n nasie se geluk. Die rykstes in die wereld (Forbes 100) is net effens gelukkiger as die res van ons.

Die huwelik:

Is dit ‘n strop-om-die-nek of lewe-vir-altyd-gelukkig-saam?

Anders as ‘n mens se finansies het getroudwees ‘n sterk korrelasie met lewensgeluk. (in die VSA sê 40 % van getroudes dat hulle baie gelukkig is teenoor 24% van geskeide, ‘seperated’ en weduwees / wewenaars. In die westerse wereld word saamwoon ook geassosieer met groter geluk. Dit geld minder vir Oosterlinge. Indien iemand egter ongelukkig getroud is, is hul vlak van lewensgeluk selfs laer as die van die ongetroudes and geskeides.

Beteken dit dat die ongetroudes onder ons moet hardloop en ‘n lewensmaat gaan soek? Nee, nie noodwendig nie. Dit is moontlik dat mense wat reeds gelukkig is éérder iemand sal ontmoet met wie hulle dan trou en dat hulle ‘n groter kans het om ‘n gelukkige huwelik te hê . Of daar kan ‘n derde faktor wees (soos ‘n sosiale persoonlikheid) wat bydra tot albei.

Sosiale lewe:

Mense wat baie gelukkig is, spandeer minder tyd op hul eie en meer tyd saam met ander. Hulle geniet hul verhoudinge met ander, en die met wie hulle verhoudinge het voel ook so. Hegte verhoudings versterk jou immuniteit, verleng jou lewe (selfs meer as wanneer jy ophou rook), bevorder vinniger herstel na ‘n chirurgie en verminder die risiko vir depressie en angs. Om te gee vir ander het ook meer sosiale – en gesondheidswaarde as om te ontvang.

Haidt beweer dat een van die mees voorspelbare maniere om lewensgeluk te laat afneem is die teenwoordigheid van konflik – of dit is met jou eggenoot of ‘n irriterende kollega. ‘n Mens pas nie by konflik aan nie en selfs wanneer jy nie die persoon sien nie, kan jy die konflik ervaar.

Weereens kan ‘n derde faktor, soos dat jy ‘n ekstroverte persoonlikheid het, of dat jy ‘n goeie storieverteller is, ‘n rol speel.

Negatiewe emosie

Moet ‘n mens die negatiewe emosie in jou lewe verminder ten einde gelukkiger te wees? Ironies genoeg, nee. As mens jou deel van hartseer ervaar, beteken dit nie dat jy nie vreugde óók kan ervaar nie. Daar is net ‘n matige korrelasie tussen die twee: as daar baie negatiwiteit in jou lewe is, sal jou positiewe emosie waarskynlik effens minder wees – dit hoef nie radikaal minder te wees nie. En: as ‘n mens baie geluk ervaar, beskerm dit jou nie noodwendig van hartseer nie.

Vrouens is twee keer meer geneig om depressief te wees en ervaar meer negatiewe emosie. Maar vroue ervaar ook meer positiewe emsosie en ervaar dit meer intens as mans. Dis nog onseker of dit deel van vrouens se biologiese aard is en of vroue net meer bereid is om dit ervaar / erken.

Ouderdom:

35 jaar gelede het jeug die teenwoordigheid van geluk voorspel. Vandag is dit nie meer die geval nie.‘n Studie wat 60 000 mense in 40 lande betrek het, het bepaal dat lewens-satisfaksie effens meer word soos ons ouer word, terwyl die intense gevoelens van ‘in die wolke wees’ of intense teneergedruktheid, minder word soos ons ouer word.

Gesondheid:

Aldus Seligman is daar nie noodwendig ‘n verband tussen objektiewe ‘ gesondheid’ en lewensgeluk nie. Ons subjektiewe belewenis van ons gesondheid speel ‘n groter rol, wat beinvloed word deur negatiewe emosie. Wanneer siekte langdurig en ernstig is, neem geluk en lewens-satisfaksie gewoonlik af, maar blykbaar baie minder as wat ons sal vermoed. .

Kwalifikasies

Kwalifikasies per sé maak nie ‘n groot verskil nie – behalwe vir die mense wat baie min geld verdien. Intelligensie speel ook nie ‘n groot rol nie.

Godsdiens:

Van Freud se dae word gosdiens in sielkundige sirkels bespreek itv die skuldgevoelens wat dit veroorsaak: onderdrukte seksualiteit wat dit tot gevolg het, onverdraagsaamheid waarmee dit gepaard gaan, ens. Ongeveer 20 jaar gelede het navorsers ook begin fokus op die positewe effek van godsdiens / geloof. Godsdienstige mense is minder geneig on dwelms te gebruik, misdaad te pleeg, te skei en selfmoord te pleeg. Hulle is fisies gesonder en leef langer. Godsdienstige mense word minder ‘gegooi’ deur egskeiding, werkloosheid, siekte en dood. Oor die algemeen is godsdienstige mense gelukkiger en meer tevrede as mense wat nie godsdienstig is nie. Die verhouding tussen godsdiens en meer sosiaal aanvaarbare gedrag maak sin: die meeste godsdienste is gekant teen dwelmmisbruik, egskeiding ens. Hoe werk dit? Daar word gereken dat die sosiale ondersteuning in die godsdienstige gemeenskap ‘n rol speel. Andersins skep godsdiens ook hoop en gee betekenis.

Opsomming van die ideale omstandighede volgens Seligman:

1. Woon in ‘n welvarende demokrasie, nie ‘n arm diktatoriale staat nie (groot effek)
2. Trou (groot effek, maar dalk meer kompleks as wat dit voorkom)
3. ‘n Sterk sosiale netwerk ( groot effek, maar dalk meer kompleks)
4. Vermy negatiewe omstandighede en negatiewe emosie (matige effek)
5. Geloof/ godsdiens (matige effek)

Die volgende het nie ‘n groot effek nie

1. Maak van meer geld
2. Gesondheid
3. Nog kwalifikasies

Jonathan Haidt noem ook:

1. Geraas: Bv om in ‘n besige straat te woon, veroorsaak onderbreking van konsentrasie en stres. Dit is die moeite werd om van geraas in jou lewe ontslae te raak.
2. Daaglikse verkeer: Selfs al is ‘n mens gewoond aan die verkeer werk toe, veroorsaak dit steeds die afskeiding van hoër hoeveelhede van die streshormone. Om te bestuur in ideale omstandighede kan aangenaam en ontspannend wees.
3. Gebrek aan beheer: Wat bv geraas en verkeer so erg maak is die feit dat ons geen beheer daaroor het nie. Wanneer daar groot dele van jou lewe is wat buite beheer is / voel dan affekteer dit jou energie en vlak van geluk.
4. Verleentheid: Voorkoms per sé maak mense nie veel gelukkiger of ongelukkiger nie, maar wanneer iemand ongemaklik is met iets aan sy / haar voorkoms, en dit verander, rapporteer hulle verhoogde lewens-satisfaksie. (Plastiese chirurgie word ook egter met depressie geassosieer.)
5. Csikszentmihalyi noem ook keuses as invloed op ons geluk. As mense meer keuses het (bv 30 i.p.v 6) is die waarskynlikheid minder dat ons ‘n ‘goeie’ keuse sal maak en as ons wel die keuse maak, dat ons minder gelukkig daarmee sal wees. Hoe meer keuses jy het, hoe groter jou verwagting dat jy ‘n perfekte pas sal kry. Terselfteryd, hoe meer keuse jy het, hoe kleiner is die waarskynlikheid dat jy sal voel dat jy die beste keuse gemaak het. Jy het minder vertroue in jou keuse en dis meer waarskynlik dat jy spyt sal wees en dink oor die opsies wat jy nie gekies het nie. Dit geld veral vir mense wat ‘maximise’ – wat al die opsies wil probeer en ‘die beste keuse’ wil maak. ‘Satisficers’ evalueer die opsies en kies die een wat goed genoeg is en hou dan op soek. ‘Maximisers’ se besluite is oor die algemeen effens beter, maar hulle is minder gelukkig met hulle besluite en meer geneig tot depressie en teneergedruktheid

V – Voluntary (Vrywillig)

Hierdie deel van die “formule” handel oor daardie aspekte waaroor ons meer beheer het; die dinge wat ons vrywillig doen. Dit is hierdie aksies / keuses wat ons kan maak, wat dit meer waarskynlik maak dat ons vreugde kan vind in ons verlede, hede en toekoms.

Vind meer vreugde in jou verlede:

Een van die faktore wat ons geluk in die oomblik bepaal, is hoe ons voel oor ons verlede: Jy kan in jou skik wees met jou verlede of bitter met wraakgedagtes. Dit kan ook andersom werk : as jy depressief is, is jy meer geneig om die hartseer ervarings in sy verlede te onthou en mistroostig te voel oor die toekoms. Die logika hier is dat jou manier van dink jou emosie vorm, wat anders is as die Freudiaanse geloof dat emosie aanleiding gee tot gedagtes. Dit blyk dat albei soms aan die stuur is.

So die vraag is dan: vorm jou verlede jou hede? Ons wêreldbeskouing word in ‘n groot mate beïnvloed deur determinsitiese denkers van die vorige eeu. Freud en sy volgelinge het geglo dat elke ding wat gebeur in ons lewe, die produk is van ons verlede. Maar Seligman en sy mede-navorsers reken sterk dat die effek van ons kinderjare (en geskiedenis oor die algemeen) op ons lewe oorskat word. Volgens hom speel kinderjare ‘n klein rol en defnitief nie ‘n determinstiese rol nie. (Gene speel ‘n groot rol). Wat hartseer is, is dat baie mense met ‘n deterministiese wêreldbeskouing deur die lewe gaan met bitterheid oor hul verlede en passiwiteit oor hul toekoms!

Die behaviorist Aaron Beck, aanhanger van die deteministiese teorie, gebruik dit in sy navorsing met depressiewe mense. Hy het bevind dat wanneer hy mense sovêr kan kry om hule gedagtes te ‘ventileer’, ‘ontrafel’ hulle maklik maar dis moeilik om hulle weer ‘bymekaar te maak’. Kognitewe terapie het ontwikkel in reaksie hierop om mense te help fokus op die hede en die toekoms, sonder om al die pyn in jou verlede te ontleed en ontrafel. Dit werk net so goed as anti-depressante en word dikwels in tandem gebruik.

Die vraag rondom die gesonde hantering van woede is nog ‘n voorbeeld van die deterministiese beskouïng. Daar word gereken dat dit nodig en selfs gesond is om uitdrukking aan woede te gee. Ons glo as ons nie uitdrukking daaraan gee nie, gaan dit elders kop uitsteek. Maar, volgens Seligman en genote is die teorie vals. Trouens, die teenoorgestelde kan gebeur: wanneer jy vashaak by dit wat jou kwaad gemaak het, veroorsaak dit kardiovaskulere probeleme en nog woede. (Daar is sterk verband tussen vyandigheid en hartaanvalle). Maw emosie wat net gelos word, sal vanself ‘wegvloei’ deur ‘n proses van emosionele osmose. Wanneer jy tob oor en uiting gee aan die emosie vermenigvuldig die emosie en word jy vasgevang in ‘n emosionele tronk.

Czikszentmihalyi gee die beste advies oor hoe om die omstandighede te hanteer: die effek van fisiese pyn, finansiële verlies, of ‘n sosiale vernedering word bepaal deur die hoeveelheid aandag wat jy daaraan skenk en die hoeveelheid ruimte wat jy daaraan skenk in jou bewussyn. Hoe meer aandag jy daaraan skenk, hoe meer entropie bring dit na ons bewussyn. Wat nie beteken ‘n mens moet dit ignoreer nie. Dis beter om die negatiewe gebeurtenis in die oë te kyk, te erken en te respekteer en dan besig te raak met dinge wat jy KIES om op te fokus.

Wat geluk in terme van die die verlede aanbetref is daar dus twee moontlike saboteurs:

1. onvoldoende waardering en genot van die goeie gebeure in jou verlede
2. oorbeklemtoning van die slegte ervarings.

Hoe kan ons dit teëwerk?

1. Dankbaarheid. Dit maak waardering en vreugde oor die verlede meer waarskynlik. Martha Beck sê die brein kan nie dankbaarheid en vrees gelyktydig akkomodeer nie. Metodes hiervoor: verhoog jou dankbaarheid deur bv ‘n dankbaarheidsbrief aan iemand teenoor wie jy dankbaar is te skryf of die byhou van ‘n dankbaarheidsdagboek. Mense wat ‘n dankbaarheidsdagboek hou en elke dag boekhou van dinge om oor dankbaar te wees se lewensvreugde en lewens-satisfaksie is groter as dié wat bloot ‘n dagboek van gebeure byhou.
2. Vergewe, vergeet of onderdruk. Dit is ‘n sensitewe saak. Hoe jy oor jou verlede voel, hang uitsluitlik af van jou herinneringe. Daar is geen ander bron nie. (Die rede hoekom dankbaarheid ons satisfaksie verhoog is omdat dit die positiewe in ons verlede uitlig.) Gereelde negatiewe gedagtes of tob oor negatiewe ervarings oor die verlede ondermyn vrede en kalmte van gees. Dit geld vir individue en vir nasies. Die herinneringe wat ons aanhang as ‘n nasie vorm ook ons ervaring van die verlede. Slobodan Milosovich het ses eeue se onreg teenoor sy mense misbruik om ‘n dekade van oorlog en nasiemoord te regverdig. Voorbeelde van mense wat daardie sirkel probeer verbreek is Madiba en Mahatma Ghandi.

Die menslike brein is van so aard dat negatiewe emosie maklik oor die meer brose positiewe emosie triomfeer. (Daniel Goleman, in sy werk oor emosionele intelligensie, noem dit ‘neurale kaping’ wanneer ons negatiewe emosie ervaar.) Die enigste manier om uit ‘n negatiewe kringloop oor die verlede te kom is om jou herinneringe te ‘herskryf’ deur te vergewe, vergeet of om slegte herinneringe te onderdruk. Laasgenoemde is egter gewaarborg om te ‘backfire’. En vergeet is baie moeilik. Dit laat ons nét met vergifnis!!

Hoekom hou mense van aan negatiewe, bitter herinneringe oor hul verlede? Tipiese redes sluit in:

1. Hulle wil die energie behou die om die oortreder te vang en aan die pen te laat ry verminder.
2. Vergifnis word gesien as ‘n geskenk aan die oortreder en hy/sy verdien dit nie.

Maar, om te vergewe het die potensiaal om bitterheid na neutraliteit of selfs positiewe emosie te verander, wat groter lewens-satsifsaksie moontlik maak én kardiovaskulere gesondheid positief beinvloed. Die proses van vergifnis is egter nie eenvoudig nie: Jou waardes sal bepaal of jy kan assosieer met vergifnis of nie. Jou persoonlikheid bepaal ook hoe jy sal optree teenoor iemand wat jou benadeel het.

Hoe om te vergewe? Seligman het advies vir dié wat sukkel om te vergewe: kry sporadies groter perspektief op jou lewe. Dis belangrik om op jou lewe groter perspektief te kry ten einde die invloed en die emosie van jou huidige omstandighede van die oomblik teen te werk.. Evalueer jou lewens-satisfaksie in terme van liefde, loopbaan, finansies, speel / pret, vriende, gesondheid, ‘generativity’.

Geluk in die toekoms:

Die mens genereer geluk met die oog op die toekoms deur hoop en (redelike / gepaste) optimisme. Dit vorm ‘n mate van weerstand teen depressie in die aangesig van teëspoed. Dit dra ook by tot beter gesondheid en beter prestasie by die werk - veral wanneer werk uitdagend is.

Optimisme:

Optimisme word bepaal deur die permanensie en deurdringendheid van jou interpretasie oor veral uitdagende / negatiewe gebeure in jou lewe. Pessimiste glo dat negatiewe ervarings meer permanent en deurdringend is (maw dit beïnvloed meerdere aspekte van ons lewe) en dat positiewe ervarings tydelik en spesifiek is. Die pessimis reken: diëte werk nie vs die optimis: diëte werk nie wanneer jy konstant uiteet nie; of: positiewe ervarings is tydelik, ek probeer hard, was gelukkig vs ek is talentvol, ek is altyd gelukkig. Hoe jy die lewe en negatiewe gebeure interpreteer, bepaal hoe lank jy ongelukkig gaan wees. Permanente en deurdringende verklarings veroorsaak landurige hulpeloosheid. Kortermyn verklarings veroorsaak meer ‘resilience’.

Seligman gee vraelyste in sy boek om hoop en optimisme te meet en beskryf tegnieke om hoop en optimisme te optimiseer.

Geluk in die oomblik / Plesier:

Ten einde geluk in die oomblik te verstaan, fokus Seligman en kie op ‘Plesier’ en ‘Gratifikasie’.

Die terme word op plekke as sinonieme gebruk maar vir die doel van die gesprek gaan ons ‘n onderskeid tref tussen die twee. Plesier:

1. Het sterk sensoriese en emosionele komponente – ‘rou gevoelens’.
2. Is vlietend en benodig nie baie intellektuele ontleding nie.
3. Nie regtig te veel daarvan kan op ‘n slag geniet word nie.
4. Kan maklik gewoontevormend wees.
5. Is in die oomblik / momenteel.
6. Benodig min interpretasie.
7. Sluit al die lekker sensassie in wat ons sintuie moontlik maak – van die seksuele tot die die sensuele ervaring van ‘n helder herfsoggend op die hoëveld, gunsteling musiek, foto’s van klein diertjes, babas, mooi sonsondergange. Soms is die kompleksiteit so bietjie meer: as jou nuwe baba jou vinger vashou, of die waardering van ‘n gedig of film.

Dis moeilik om lewensgeluk op plesier te bou, want dis net iets wat jy in die oomblik ervaar. Ons pas maklik aan daarby, en het dalk binnekort hoër dosisse nodig vir dieselfde effek as vroeër. Die eerste happie sjokelade is die lekkerste – die laaste happie is net kalorieë. (Dit word gewoontevorming / aanpassing genoem.)

Hoe kry mens die meeste uit plesier:

1. Hê uiteenlopende plesier ervarings.
2. Versprei hulle oor tyd.
3. Onderskei plesier van verslawing: laat meer tyd as gewoonlik tussenin verbygaan. As jy ervaar dat jou behoefte aan die betrokke plesier afneem wanneer jy dit minder doen – dan kan dit dui op ‘n verslawing en nie iets wat werklik plesier verskaf nie.
4. Baie mense put vreudge put uit eet (die Franse is hier ‘n voorbeeld, eet langer maar minder). Maar eet, soos ander passiewe aktiwiteite, bring net vreugde as ons nie meer as 5% van ons tyd daaraan spandeer nie.
5. Twee tegnieke uit Buddisme om plesier te verhoog is “savoring” en “mindfulness” (oplettendheid).

"Savoring"

Ons lewe teen ‘n groot spoed en ons poog konstant om meer effektief te wees met ons tyd. Byna elke nuwe tegnologiese ontwikkeling gaan daaroor om meer dinge vinniger te doen. Die benadering affekteer ook ons sosiale interaksies - ons luister bv nie ordentlik nie. Deur al die effektiwteit verloor ons groot dele van die huidige oomblik.

‘Savoring is the awareness of and the deliberate conscious attention to the experience of pleasure.’

Bv die Franse wat kleiner porsies van ‘n groter verskeindheid kosse eet teenoor die groot porsies van die Amerikaners. Franse neem ook meer tyd en maak meer ruimte vir die geniet van die kos. Hulle is baie skraler maar eet baie langer.

Mindfulness (Oplettenheid, opmerksaamheid)

Volgens Seligman is onoplettenheid die storie van die mensdom is. Daar is groot dele van ons ervarings wat ons nie oplet nie. Ons aksies en interakies is dikwels automaties. Om mindful (oplettend) te wees in die hede vereis ‘n stadiger manier van dink. Meditasie is een manier om meer oplettend te raak.

Gratification (Bevrediging, voldoening):

Gratifikasie is iets wat ons veral, ervaar wanneer ons in ‘flow’ (want dit voel soos moeitelose beweging) is. Dit is aktiwiteite waarvan ons hou, maar dit word nie noodwendig vergesel deur emosie nie. Dis iets wat ons totaal absorbeer en ons verloor ons bewsutheid van self – bv ‘n stimulerende gesprek wat lei tot uitdrukking van idees wat ons nie geweet het ons het nie, lees van ‘n goeie boek, sport aktiwiteite, fotografie, skilder, ‘n akademiese ontleding, lees van ‘n boek op soek na nuwe insigte. Gratifikasie:

1. Hou langer as plesier;
2. Vereis meer dinkwerk en interpretasie;
3. Word nie maklik gewoontevormend nie;
4. Word versterk deur ons sterkpunte en waardes.

Die gratifikasie waarvan Seligman praat, kan sosiaal, intellektueel, fisies wees. Dit is iets wat in die meeste fasette in jou lewe benut kan word – ook by die werk en in verhoudings. Hoe meer ‘flow’ inwerk in hoe jy jou werk doen, hoe meer kan jy dit potensiëel geniet.

“Flow” het die volgende komponente:

1. Die taak is uitdagend en vereis ‘n sekere hoeveelheid vaardigheid;
2. Jy moet konsentreer;
3. Die doelwitte is duidelik;
4. Jy kry onmidddelik terugvoer;
5. Jy is ten diepste betrokke;
6. Daar is ‘n gevoel van beheer;
7. Jy verloor selfbewustheid;
8. Tyd stop vir jou.

Let op – positiewe emosie is nie ‘n voorwaarde nie – alhoewel dit soms deel van die ervaring is. Die afwesigheid van emosie en bewussyn vorm die fondasie van ‘n flow ervaring. ‘Consciousness and emotion are there to correct your trajectory; when what you are doing is seamlessly perfect, you don’t need them’. As voorbeeld vertel Csikszentmihalyi die volgende storie vir Seligman oor sy 80-jarige broer: ‘I visited my brother in Budapest recently. He is retired and his hobby is minerals. He told me that a few days before he had taken a crystal and started studying it under his powerful microscope shortly after breakfast. A while later, he noticed it was becoming harder to see the internal structure clearly and he thought a cloud must have passed in front of the sun. He looked up and saw that the sun had set. ‘

‘n Ekonomiese model kan help om dit nog beter te verstaan: wanneer ons plesier ervaar, is ons verbruikers ( parfuum, roomys, iets mooi’s) – dit is momentele vreugdes en bou niks vir die toekoms nie. Flow is anders: wanneer ons so betrokke is by iets wat ons doen, maak ons ‘n belegging – ons bou sielkundige kapitaal in onsself vir die toekoms. Dus ‘n aanduiding van sielkundige groei.

Sommige mense ervaar flow gereeld, ander mense ervaar dit byna nooit. In ‘n Flow-studie met tieners het Seligman 250 hoë-flow en 250 lae flow tieners bestudeer . Die lae-flow tieners kyk baie televisie en loop rond in winkelsentrums. Hoë-flow tieners het stokperdjies, neem deel aan sport en spandeer meer tyd aan hulle huiswerk. Op elke vlak van sielkundige welstand (insluitend selfbeeld en betrokkenheid (engagement) doen die hoë -low kinders beter. Die enigste uitsondering in die positiewe uitslae is dat die kinders dink dat die lae–flow kinders meer pret het as hulle. Dit is ook lonend later in die lewe – die hoë-flow kinders het gewoonlik beter akademiese uitslae, het sterker en beter verhoudings en is later in hule lewens meer suksesvol.

Dit geld vir grootmense ook. Interessant dat ons dikwels plesier bo flow kies – baie mense verkies dit om tv te kyk bo die lees van ‘n goeie boek alhoewel navorsing vir ons bewys het dat die gemiddelde bui van ‘n televisie kyker ‘n matige depressie is. Aktiewe stokperdjies/ sport skep BAIE meer positiewe ervarings, in vergelyking met meer passiewe aktiwiteite.

Die soeke na plesier kan ‘n sterk motivering wees, maar dit skep nie verandering nie. Plesier is ‘n dryfveer na bevrediging van behoeftes, gemak en onstpanning. Flow kan by tye baie ongemaklik wees.

Flow en romanse

Die konsep van flow kan ons ook laat verstaan hoe romanse en seksualiteit buite die konteks van ‘n langdurige verhouding bloot plesier is vs die flow in ‘n stabiele, langdurige verhouding. In sy boek bespreek hy sterkpunte en ‘virtues’. Wanneer jy weet wat jou sterkpunte is en hoe dit op jou lewe inwerk, is dit meer waarskynlik dat jy flow kan skep. Julle kan julle eie sterkpunte vasstel op www.authentichappiness.org. Hy dui ook aan hoe om geluk by die werk te verhoog en kinders realisties optimsime en flow as lewensvaardighede te leer.

Ten slotte:

As ons dus die depressie in ons lewe wil verminder en geluk meer wil maak, noem Seligman die volgende:

Faktore wat nie depressie veroorsaak nie

1. Die epidemie is nie biologies van aard nie – ons gene en hormone het nie genoeg verander in die afgelope 40 jaar om dit te verklaar nie,
2. Dis nie ekologies nie – die Armish, wat dieselfde natuurbronne gebruik as die res van die VSA het tien keer minder depressie, en dit het nie te doen met ekonomiese swaarkry / lewensomstandighede nie.

Faktore wat depressie veroorsaak:

1. Individualisme en die kort paaie wat ons soek na lewensgeluk (TV, dwelms, inkopies) die primêre veranderlikes is wat ons ongelukkig maak.
2. Een van die primere simptome van depressie is jou emosie van jou beslag neem. Flow is die teenstelling – dit sluit in die afwesigheid van emosie, afwesigheid van selfbewustheid. Hoe meer flow jy skep in jou lewe, hoe minder depressief sal jy wees.

Die resep om depressie teë te werk:

1. Streef na meer gratifikasie / flow.
2. Verminder die outomatiese najaag van plesier.
3. Plesier kom maklik maar gratifikasie vereis die benutting / beoefening van persoonlike sterkpunte en is moeiliker haalbaar.
4. Die determinasie om jou sterkpunte te vind en ontwikkel is ‘n groot buffer teen depressie.

Om te beweeg van najaag van plesier na meer gratifikasie is nie ‘n maklike proses nie – dit vereis vaardigheid en meer nog – dit hou die potensiaal in dat jy kan misluk. Plesier daag ons nie uit nie en hou geen potensiaal vir mislukking in nie.

Dus om te vra – hoe kan ek gelukkig wees (alhoewel dit ook goed is om plesier in ‘n mense se lewe te hê) is nie die regte vraag om te vra nie. Sonder die nodige onderskeiding tussen plesier en gratifikasie lei dit maklik tot afhanklikheid van kortpaaie - ‘n lewe waar ‘n mens soveel plesiere as moontlik opraap.

Die regte vraag om te vra is wat is ‘n goeie lewe?

Jonathan Haidt: glo nie dat ons moet vra wat is die doel van die lewe nie, maar eerder wat is die doel in die lewe. Geluk is nie iets wat wat jy kan vind, verkry of ‘n manier waarop jy kan presteer nie. Jy moet die omstandighede regkry en dan wag. Somminge van die voorwaardes van geluk is binne jou, sommige voorwaardes vereis ‘n verhouding met dit / dié wat rondom jou is

Wellness is an issue of engagement in living, involving expression in a huge range of potentialities: intellectual, soclal, emotional, physical…..Happiness is not the main aim, but a by-product of a life well lived.

Prof M Wissing

Emma Darwin, Charles Darwin se ander kant. Frances Klopper

Verlede jaar, 2009, was die 200 ste gedenkjaar van Charles Darwin se geboorte op 12 Februarie 1809. Vrydag 12 Februarie vanjaar, sou hy 201 jaar oud gewees het en is Darwinday weer wêreldwyd gevier. Met reg word sy prestasies en genialiteit oral met groot akklamasie herdenk, maar nêrens het Emma Darwin, sy vrou van 43 jaar, nog ’n spreekbeurt gekry nie. Haar bydrae tot sy sukses is onmeetbaar, nie in die sin dat sy hom geïnspireer het deur wetenskaplike insette te lewer nie, want Darwin se genialiteit is toe te skryf aan die gene van sy talentvolle voorouers, maar sy was die medium waarin hy kon bestaan en werk. Sy het die omgewing geskep waarin sy ‘gene’ tot hulle reg kon kom. Daar is geen twyfel dat hy nie sonder haar kon bereik wat hy bereik het nie. Sy was ook ’n besondere vrou in eie reg. Ons is dit aan Emma Darwin verskuldig om haar verhaal te vertel.  

My belangstelling in Emma het in Julie verlede jaar begin toe ons in die dorpie Sevenoaks in Kent (20 kilometer Suid-Oos van Londen) gekuier het. Daar loop ek toe vir twee pond ’n effe moeg-geleesde biografie van Emma Darwin op ’n sypaadjie-boekstalletjie raak. Hierin ontvou die ander kant van Charles Darwin se lewe en haar ervaring van ’n lewe saam met hom, opgeteken in haar briewe en dagboekinskrywings. Emma Darwin se sestig dagboeke en ’n leeftyd se familiebriewe word vandag in die Cambridge Universiteitsbiblioteek bewaar.

Agtergrond

Naby Sevenoaks, tussen die groen lanings van die Kentse platteland, ontdek ons ook Down House, die groot vierkantige verdiepinghuis waarin die Darwins vir veertig jaar gewoon het, waar hulle hulle kinders grootgemaak het, waar hy On the origin of species en The descent of Man geskryf het en waar hy in 1882, en veertien jaar later ook Emma, in 1896, gesterf het.

Charles en Emma se lewe saam is vervleg met hulle agtergrond. Charles Darwin en Emma Wedgwood het mekaar van kleintyd goed geken want hulle was bloedneef en -niggie met ‘n gemeenskaplike oupa, Josiah Wedgwood l, stigter van die beroemde Wedgwood pottebakkersryk waarvan die ware in elke Europese koningshuis gepryk het. Elizabeth die Grote van Rusland het gespog met ‘n volledige Wedgwood eetservies met Engelse natuurtonele op elke bord. Harrods, die groot afdelingswinkel in Londen se buitekant is geteël met Wedgwood teëls uit die fabriek van Emma en Charles se voorvader. Die Wedgwoods en Darwins was welgestelde aristokratiese families in Victoriaanse Engeland. Hulle was deel van die opkomende professionele klas van uitvinders, handelaars en geleerdes wat gegroei het uit die Industriële Rewolusie wat in die middel-sewentienhonderd in die Middellande van Engeland ontstaan het.

Hulle het onder mekaar getrou en ’n hegte vriendskaps- en familieband het ontstaan, hoewel hulle agtergronde verskil het. Die Darwins het universiteitsopleiding gehad en hulle was godsdienstig-vrydenkend. Charles se pa Robert Darwin, en sy oupa Erasmus Darwin, was suksesvolle mediese dokters uit die Shrewsbury-omgewing. Die Wedgwoods daarenteen, was handelaars en skeppende kunstenaars en toegewyde Unitariërs. Die kenmerk van die Unitariese geloof is dat hulle nie in ’n Drie-enige God glo nie. Dit is welbekend dat Emma en die kinders, as hulle die plaaslike Anglikaanse kerk besoek het, hulle rug gedraai het op die kansel terwyl die geloofsbelydenis gelees word.

Emma se verhaal begin met haar geboorte in 1808 op die familielandgoed Maer in Staffordshire, die jongste van agt kinders. Sy het ontwikkel in ‘n borrelende, alomgeliefde en pragtige jong vrou. Soos ons later weer sal sien, was netheid en orde nie haar sterkste punt nie. Haar bynaam was ‘Miss Slip-Slop’ omdat die lewe vir haar oor belangriker dinge gegaan het as om weg te pak en reg te pak. Hierdie eienskap van Emma het Charles se tipe navorsing goed gepas. Haar ordelike ouer sussie, Fanny, was haar beste vriendin en die twee was onafskeidbaar. Hulle pa, Josiah Wedgwood ll, of Jos soos almal hom geken het, en haar ma Bessie Allen, het, raar vir daardie tyd, geglo in ‘n goeie opvoeding vir hulle dogters. Gewone dagskole was daar nie en Emma het sangonderrig van ‘n operasangeres uit Londen gekry; ’n taaltutor het in Maer Hall by die familie ingewoon en Frans by haar ingeprent. Die biblioteek in Maer Hall was gevul met boeke oor elke denkbare onderwerp en Emma was altyd intellektueel gestimuleer. In 1825, op sewentienjarige ouderdom, neem haar ouers vir haar en haar susters met ‘n perde-koets op ‘n Grand Tour deur Europa waar sy die kunsgalerye, museums en opera ingedrink het en opgewonde skryf oor ‘n trop buffels wat hulle in die suide van Italië raakgeloop het. Buffels in Italië? Wel, kyk maar op Google, die trop is nou nog daar. Nietemin, Emma was ‘n buitengewoon ingeligte jong vrou vir haar tyd. Sy was, wat ons sou noem, ‘n Renaissance-vrou wat iets van alles geweet het. Sy was ‘n uitstekende pianis en is in Londen onderrig deur beroemde pianiste, onder meer Frederic Chopin self, beweer sommige bronne. Sy het intens belang gestel in die politieke intriges van die tyd en aktief geagiteer vir slawevrystelling. Trou was nie vir haar ‘n opsie nie.

Haar ernstige nefie Charles Darwin, met sy passie vir jag en die versameling en klassifikasie van goggas, plante en klippe, het sy vervelig gevind. In haar dagboeke en briewe is ook min verwysings na hom en sy epiese vyf-jaar-lange reis om die wêreld in die HMS Beagle wat van 1831 tot 1836 geduur het. In hierdie tyd het  Emma ’n pynlike tragedie ervaar. Haar geliefde Fanny word in Augustus 1832 siek en sterf ’n week later aan cholera. Dit het vir Emma tot introspeksie gedryf en sy word meer ernstig en diep gelowig. Vir die eerste keer vind sy werklike troos in die Unitariese tradisie van haar voorouers. ’n Onwrikbare geloof in ’n lewe na die dood en die krag van gebed word die geloofstrukture waarop sy vir die res van haar lewe sou steun.  

Voorspel tot ’n liefdesverhaal

In Oktober 1836 kry Jos ’n brief van Charles Darwin om te sê die Beagle het vasgemeerin die Plymouth-hawe en hy sou graag Maer Hall besoek om deel te neem aan die jagseisoen op die landgoed, wat pas begin het. Charles se terugkeer en sy kuier in Maer Hall, in Emma se 28ste jaar, het haar lewe ingrypend verander. Dit was ‘n ander Charles. Met nuwe respek luister sy na sy vertellings van vreemde lande en mense en teorieë oor die evolusie van die spesies. En vir die eerste keer is Emma verlief.  

Vir Charles het verliefdheid en trou nie so maklik gekom nie. Hy het besef dat dit van hom verwag word, en sy familie het druk op hom uitgeoefen, maar Emma was in elk geval ‘so much his superior in every respect’, skryf hy later, dat hy min moed gehad het om haar as vrou te kry. Nou benader Charles, die toonbeeld van rasionele denke, ‘n irrasionele  onderwerp uit ‘n suiwer analitiese oogpunt. Hy gaan sit en analiseer die voordele en nadele van die getroude lewe in twee kolomme: ‘Marry’ en ‘Not marry’.

 In die voordele-kolom skryf hy:                                                                               Nadele

‘My God, it is intolerable to think of spending ones whole life, like a neuter bee, working, working, & nothing after all. No, no won’t do. Imagine living all one’s day solitarily in smoky dirty London House. Only picture to yourself a nice soft wife on a sofa with good fire, & books & music perhaps. Compare this vision with the dingy reality.’ ‘Cheer up, (hy moet homself moed inpraat want hy is nie lus vir die spulletjie nie) one cannot live this solitary life, with groggy old age, friendless & cold & childless staring one in ones face, already beginning to wrinkle.’ Let wel, emosies en liefde speel geen rol nie! Hoe het Emma hom nie verander nie! 

In November 1938 skraap hy sy moed bymekaar om vir Emma die jawoord te vra. Charles is verras as sy onmiddellik instem en nou veroorloof hy sy gevoel en emosies om die oorhand te kry in sy minnebriewe. Uit sy ouerhuis in Shrewsbury skryf hy in sy eerste brief aan Emma: ‘My own dear Emma, I kiss the hands with all humbleness and gratitude which have so filled up for me the cup of happiness. It is my most earnest wish that I may make myself worthy of you’.    

Hulle trou stil in die volgende jaar op die Maer-landgoed. Die huweliksontbyt was kort want die koets het gewag om hulle Birmingham toe te neem vanwaar die nuwe spoorlyn na Londen pas voltooi is. Na ‘n verblyf van drie jaar in Londen waar hulle eerste kind, William, gebore is, trek Charles en Emma na Down House in Kent. 

’n Eenheid van teenoorgesteldes

Hier in Down House begin Charles nou sy loopbaan wat vir hom beroemdheid sou verwerf vir alle tye. Hulle huwelik sou ’n eenheid van teenoorgesteldes wees: Hy was metodies en geroetineerd. Elke dag dieselfde tyd stap hy met sy kierie dieselfde paadjie op die Downe landgoed en neem elke plant en goggatjie waar. Sy was gemaklik, gesellig en ongeërg. Sy ordelikheid orden noodgedwonge ook haar lewe. Hy was altyd gespanne en onseker van homself omdat hy die stabiliteit van ‘n ma op agtjarige ouderdom verloor her. Sy was vol selfvertroue uit ‘n groot gesellige, warm familie. Hy kom uit ‘n onvaste agtergrond van die Darwin-skeptisisme. Sy kom uit ‘n vaste basis van die Wedgwood-geloof.  

Hy waarsku haar dat hy ‘n alleenloper is, maar vertrou dat sy hom sou leer dat daar groter geluk is as om teorieë en data in afsondering te versamel. Sy skryf aan hom – sy kon haarself altyd beter op papier as in woorde uitdruk - oor haar vrees dat die verskil in hulle geloofsoortuigings verwydering in hulle verhouding sou bring. Sy waardeer sy openheid teenoor haar en glo dat sy twyfel oor God wat sy navorsing meegebring het en wat mettertyd tot agnostisisme en ongeloof sou lei, eerlike soeke na die waarheid is, en daarom nie sonde kan wees nie. Lewe na die dood was vir haar ‘n werklikheid en sy wou nie aanvaar dat hulle ooit geskei sou wees nie. Daarom is dit ‘n tragiese ironie dat hulle uiteindelik apart begrawe is.   

Die kinders

Uit die huwelik is tien kinders gebore. Emma noem dit haar ‘affliction’ om vir twaalf jaar lank, tot haar agt-en-veertigste jaar, permanent swanger te wees. Ná een geboorte-vry jaar, skryf Charles aan sy vriend, Hooker, ‘Emma has been very neglectful of late, we have not had a child for one whole year!’ Geboortebeperking was vir hom onaanvaarbaar, nie net omdat dit deur die kerk verbied was nie, maar wie sal die kolonies koloniseer as die bevolking beperk word? Haar bevallings was moeilik en sy het elkeen met angs tegemoet gegaan, maar gelukkig is chloroform in die tyd uitgevind en is haar laaste drie kinders met behulp daarvan gebore. Die dosering was nog onbekend en toe die dokter met een bevalling laat opdaag, het Charles sommer die nodige gedoen met ‘n oordosering wat haar vir ‘n uur en ‘n half bewusteloos gelaat het. Dis vir my mooi dat sy tòg probeer het om die swangerskappe te beperk want in haar dagboeke is die ‘veilige tye’ van die maand sorgvuldig met kruisies gemerk. Die metode het uiteraard nie vir haar so goed gewerk nie. Sy was ‘n toeganklike en toegewyde ma. Elke dag moes die kinders rondom haar sit terwyl sy hardop vir hulle uit Dickens en Thackeray voorgelees het.   

Maar, ‘in Victorian times there were many little coffins’ want aansteeklike siektes het soos veldbrand versprei van die een dorpie na die ander en hulle het drie kinders aan die dood afgestaan van wie die laaste, Charles Waring, Downsindroom gehad het. Van kleins-af het Charles het sy gedrag waargeneem en aangeteken. Toe hy op tweejarige ouderdom aan witseerkeel sterf, kon hy dit aanvaar op grond van die ‘survival of the fittest’-beginsel. Maar die tienjarige, liefdevolle en intelligente Annie se dood aan tuberkulose in 1850, het sy geloof finaal geknou. Emma se troos was dat hulle weer met haar herenig sou wees, maar vir Charles was sy ‘a flower cut down into the dust.’  

Onder Emma se invloed het die Darwin-kinders met vryheid, sonder die gebruiklike Victoriaanse outoritêre ouerskap, grootgeword. Vry spel was belangriker as reëls. Charles het ‘n glyplank gemaak waarop hulle en hulle ma op die trappe van die verdiepinghuis afgegly het en kleuters het oor die sitkamermeubels geklouter terwyl hy sy teorieë neergepen het. Die kinders onthou dat sy ‘galloping tunes’ op die klavier gespeel het en dan is die meubels opsygeskuif sodat die kinders kon gallop en dans. The origin of species het in 1859 inderdaad teen ‘n ‘disturbed background’ tot stand gekom.  

Charles was nie ‘n streng pa nie, hy het die kinders graag gesoen en gedruk. Hy het hom met ses pennies laat omkoop om die werk te los en saam met hulle buite te speel. Hulle was ook sy oë en het die plantmonsters versamel waarmee hy geëksperimenteer het. Die huis het in ‘n museum verander en Emma was ongesteur deur die slymerige plante, verrottende skulpe en dooie voëls, gestuur vanoor die hele wêreld, wat as Down House se binneversiering moes dien. In haar swanger toestand kon die reuke nie aangenaam gewees het nie. By tye moes sy klavier speel vir wriemelende wurms in ‘n bakkie sodat Charles hulle reaksie op musiek kon waarneem! 

Charles se gesondheid

Maar Charles se gesondheid het alles van haar gevra. Na sy terugkeer van sy reis op die Beagle het hy vir die res van sy lewe, dit is 46 jaar, gely aan ‘n kroniese ingewandsiekte wat hy in Suid-Amerika opgedoen het. In sy reisjoernaal verwys hy na ‘a great black bug of the Pampas’ wat hom in Argentinië gebyt het. Die gogga was ‘n draer van Chagas se siekte wat gepaard gegaan het met erge hoofpyne en krampe en braking (Emma skryf, ‘the sound of violent retching filled the house’). Die braking is voorafgegaan deur aanvalle van bewerasie, histeriese huilbuie en die gevoel dat hy besig is om dood te gaan. Dan het Emma by hom gesit, sy slape masseer om die hoofpyne te verlig, klavier gespeel en ligte romans voorgelees om hom te kalmeer. Tydens ‘n aanval in die nag kon sy hom glad nie alleen laat nie, want, het hy geskryf, ‘without you I feel most desolate. I long to be with you and under your protection, for then I feel safe.’   

Daar bestaan vandag ‘n sterk vermoede dat Charles Darwin ook Asperger-sindroom gehad het. Sy genialiteit, obsessiewe gedrag, aanvalle van depressie en skuheid vir mense wil daarop wys. Buite sy studeerkamer se venster is ‘n spieël aangebring sodat hy kon sien as gaste arriveer en dan het hy onttrek. Emma se daaglikse hantering van sy eksentrieke gedrag moet ons bewondering vir haar laat toeneem, meer so omdat sy self ernstige migraine-aanvalle gekry het. Sy is ook die een wat jaarlikse seevakansies gereël het sodat hy kon afskakel.   

The descent of man sien die lig in 1871 en sy vrees vir ‘n storm van kerklike kritiek, ook van Emma, omdat die afkoms van die mens daarin lynreg teen die Bybelse skeppingsverhaal indruis, bring weer hewige episodes van die siekte aan. Spotprente van Charles as ‘n oerang-oetang verskyn oral teen die lamppale en in die koerante. Maar die publiek se denke het tog aanbeweeg en dit word beter ontvang as Origin. Emma het albei boeke geproeflees en met haar kennis van verskeie tale, vertaal sy nou vir hom die briewe wat van oraloor instroom en ontvang die groot wetenskaplikes wat by die voordeur aanklop. Uit sy briewe is dit duidelik dat hy sy vrou oneindig waardeer het. Charles was ‘n gelukkige mens en hy het homself as geseënd beskou.  

Maar sy gesondheid het vinnig agteruit gegaan. Hy het geweldig gely en die wens uitgespreek: ‘If only I could but die’. Op 18 April 1882 sterf Charles Darwin op 73 jarige ouderdom. Dit het in die nag gebeur en Emma was nie by hom nie want sy het vir ‘n rukkie gaan rus. Hy het ook gevra dat sy nie geroep word nie.  

Die begrafnis sou in die dorpie Downe plaasvind. Die plaaslike skrynwerker, Lewis, het reeds die eenvoudige rof-afgewerkte kis gemaak soos Charles dit wou hê en die George & Dragon oorkant die kerk het gereed gemaak om die begrafnisgangers te ontvang, toe op aandrang van Charles se wetenskaplike vriende, aan Emma getelegrafeer word om toestemming te kry dat hy in Westminster Abdy te ruste gelê word. ‘n Berugte vrydenker in die Abdy vereer? Konvensionele Anglikane was geskok en die inwoners van die dorpie diep teleurgesteld oor haar besluit, maar Emma se toestemming was haar laaste opoffering aan hom, ‘because she loved him’, skryf hulle dogter Etty.  

Afskeid en daarna

Sy het afskeid geneem terwyl sy in die tuin gestaan en kyk het hoe die swart lykswa, getrek deur vier swart perde, onder ‘n grys hemel met sy stoflike oorskot van die huis af vertrek op die sestien kilometer reis na Londen waar hy in die Abdy in staatsie sou lê. Emma sou nie daar wees nie. Die familie was verteenwoordig deur die kinders en Parsons, die ‘butler’ van die huishouding. Sy het die dag alleen en stil in Down House deurgebring. Sy sou gebid het dat sy haar geliefde Charles weer sou sien om nooit weer geskei te word nie.  

Die volgende dag was sy geamuseer om die oordrewe taalgebruik van ‘n Unitariese predikant se beskrywing van die seremonie in die koerant te lees: ‘The nation’s grandest temple of religion opened its gates and lifted up its everlasting doors and bade the King of Science to come in’. Sy het Ps 24 herken: ‘Hef op julle poorte ja verhef julle ewige deure dat die Erekoning kan ingaan.’ 

Maar die struktuur van haar wêreld het in duie gestort. Haar hele lewe het om Charles gedraai en sy streng ritme het haar ontspanne geaardheid georden. Sy moes haar lewe herskep rondom die familie.  

Van nou af het Emma net die somers in Down House deurgebring. Sy het ‘n groot huis, The Grove, in Cambridge gekoop waar sy in die winter gewoon het. Twee van hulle seuns, Francis en Horace, het ook huise op die landgoed laat bou en ‘n ogie oor haar gehou. Nou het sy haar verdiep in die filosofie waarvoor sy nooit voorheen tyd gehad het nie. Maar sy het begin doof word en haar oë het dof geword. Artritis het haar gewrigte vervorm. Haar geheue was nog goed en in 1896 was dit moeilik om te glo dat sy 88 jaar oud is. Sy was in Down House op 27 September toe sy skielik siek word terwyl sy besig was om Henry James te lees. Toe Etty, hulle enigste oorlewende dogter, vir haar gaan nagsê, was sy besig om soos gewoonlik haar horlosie op te wen, toe sy agteroor val op die kussing. Sy het nie weer bygekom nie.  

Dit was ‘n stil begrafnis en al die winkels in Downe se hoofstraat was gesluit en die huise se blindings toegetrek terwyl die blomlose begrafnisstoet verby gegaan het. Van haar kinderdae tot haar oudag was Emma geliefd en gerespekteer deur almal wat haar geken het, en tog het sy onaangeraak en pretensieloos gebly. Nie roem of kritiek het haar beïnvloed nie. Sy het ‘n skerp intellek en humor na die huwelik gebring. Sy was die matriarg van die familie en die hart van Charles Darwin se lewe. Na sy dood het sy steeds haar verstand en gees ontwikkel. Baie bewus van die geloofsverskille tussen hulle, het sy elke kloof met liefde oorbrug. Sonder haar, sou Charles waarskynlik ‘n toegewyde wetenskaplike gewees het, maar ernstig gestrem deur swak gesondheid.  

As jy weer deur Westminster Abbey loop terwyl die orrelis oefen vir die volgende staatseremonie en jy gaan staan by die plak op die vloer skuins onder Sir Isaac Newton se monument, wat Charles Darwin se graf aandui, dink aan Emma Darwin. In 1896 is sy begrawe in die kerkhof van die Sint Mary’s kerkie in die stil Kentse dorpie Downe. Haar graf is moeilik om te vind, die gras is lank en die woorde op die grys grafsteen is verweer. Haar requiem word gesing deur die voëls in die bome van die kerk se tuin. En sy sou dit nie anders wou gehad het nie.   

Bronne:

Edna Healy 2002. Emma Darwin: The inspirational wife of a genius. London: Headline Book Publishing.

Viktoria Lyons & Michal Fitzgerald 2005. ‘Charles Darwin’, in Asperger Syndrome—a gift or a curse? New York: Nova Biomedical Books.    

http://en.wikipedia.org/wiki/Emma_Darwin

Emma Darwin: Charles Darwin se ander kant

http://en.wikipedia.org/wiki/Emma_Darwin

GELOOF AS GROEI

Gerrit Genis
 

Groei & Ontwikkelingsfases Jean Piaget, Cognitive Theory Westerhof, Robert Kegan, Heanny, Yount Hegel, Jung, Erikson
James Fowler se fases van geloofsontwikkeling James Fowler: Candler Professor of Theology and Human Development at Emory University United Methodist Church Sielkundige

Stages of Faith: The Psychology of Human Development and the Quest for Meaning

Padkaarte

• Verskillende soorte padkaarte
• Elkeen se pelgrimsreis is uniek (soms ontmoet ons by oasisse)
• GELOOF - 'n Wyse van leef wat alle aspekte van ons lewe raak ('n werkwoord)
• "Geen geen stadium is beter is as 'n ander nie"
  Elke stadium bied egter 'n breër en dieper verstaan en ervaring van geloof as die vorige".
• Fowler se geloofstadiums fokus op HOE ons glo versus WAT ons glo

Geloofsoorgange

• Die geloofsreis impliseer dikwels radikale veranderings met gepaard-gaande krisisse in mens se lewe.
• Van die oorgange word gekenmerk deur fundamentele teenstrydighede (ambiguity) en 'n diep ervaring van alleenwees/isolasie (deep sense of alienation)
• Omdat die geloofsoorgange so moeilik en pynvol is, bly mense dikwels eerder in 'n vorige fase as om die onsekerheid van 'n oorgang deur te gaan. Mense bly in 'n fase totdat die pyn om te bly waar jy is te erg raak.
• Indien mens geriefshalwe aanbly in 'n fase waar mens nie meer tuis is nie, ervaar jy die inherente wete dat jy nie outentiek en kongruent is nie.

Dimensies van Geloofsverandering

• Hoe mens oor sake dink
• Jou vermoeë om ander se standpunte in te sien
• Die manier waarop mens morele gevolgtrekkings maak
• Die manier en mate waartoe mens grense defineer rondom hul geloof en geloofsgemeenskap
• Die wyse waarop hul omgaan met " gesagsfigure " en hul " waarheidsaansprake "
• Die wyse waarop hul 'n wêreld-siening vorm
• Die wyse waarop hul simbole verstaan en daarmee omgaan

Even though our physiological gifts start out the same-- cutting teeth, crawling and walking, learning language, etc.-- what we make of these gifts depends on

• our desire and will,
• our imagination and intelligence(s), and
• the opportunities life places before us.

Fowler

Fowler se 6 Geloofsfases

Fase 1 – Die onskuldige

• Voorskoolse kinders (tot en met ongeveer 6 jaar)
• AANVANKLIK: Ouers (maar veral jou Ma) stel vir jou God voor
  (geborgenheid, sekuriteit, liefde, ens.)
• LATER: Ervaar en verstaan God en geloof deur familie-ervaring.
  Het geen interne strukture om ervarings mee uit te sorteer nie.

Experiences and images that occur and take form before the child is six have powerful and long-lasting effects on the life of faith, both positive and negative

Fowler

Fase 2 – Die letterlike

KINDERS

• Vanaf ouderdom 6
  • Begin vermoeë ontwikkel om ervarings te kategoriseer
  • Nuwe invloede wat ook inwerk op die kind se wêreld
• Interpreteer stories en verduidelikings van geloof letterlik
• Assosieer met "Mense soos ons"
• Krities teenoor "mense wat anders as ons is"

VOLWASSENES

• Soek:
  • 'n meer letterlike vertolking van die Skrif
  • Sekuriteit
  • 'n Diep ervaring van toewyding en oortuiging
• Word sterk beïnvloed deur reëls en outokratiese leeringe.
• God - 'n streng en regverdige, maar liefdevolle ouer.
• ~20% volwassenes in die stadium van geloof - M Scott Peck

Religious maturity and human maturity are intimately connected. An immature religious view of life may be the result of not having negotiated the stages of human growth. However, religious structures themselves have at times inhibited human growth.

John J. Heaney, 1984

Fase 3 – Die konformis

• Konvensionele kerkgangers
• Konformerende of "stam" fase – Fokus op verwagtinge en opinies van persone wat belangrik geag word (significant others)
• Diep oortuigings, toegewyde werkers
• Eksterne outoriteite:
  • "wat die Bybel sê", of "wat predikante leer"
• Kan persone nie buite hul geloofstelsel staan en dit in-diepte kritiseer nie.
• Sien God as 'n teïstiese (transcendent) wese
  • Ongemaklik met die idee van 'n goddelike binne jou
• Wil graag "behoort".
• Kerkgemeenskap definieer hul identiteit, verskaf steun in moeilike tye, word gesien as uitgebreide familie.
• Verkies harmonie – Voel bedreig deur kontroversie
• Dualistiese geloofsraamwerk:
  • Goed vs Sleg
  • Heilig vs Sekulêr
  • Christen vs Nie-Christen
  • Gered vs Nie-gered
• Onvoldoende begrip van eie identiteit
• Kan nie 'n onafhanklike perspektief konstueer en onderhou nie.

"Who am I? Where am I going? During this time they (the adolescents) begin to question the value system, beliefs, and attitudes they received from their parents, because they discover, to their shock, that adults are not always right."

Yount, 1996

"…because of this new found way of thinking, the adolescent may begin to doubt and question their earlier religious training received from parents and other adults. This may seem as antagonistic but it is necessary because honest doubt often leads to faith".

"A person who does not have the courage to doubt may not acquire the wisdom to believe"

Strunk, 1959

"Adolescents begin to develop a sense of separateness and responsibility. They come to realize, perhaps only intuitively or unconsciously, that they are separate people subject to the same fundamental existential aloneness as every other person is. Along with this, however, come the sense of individual responsibility for facing life and the dilemmas it poses".

Paloutzian, 1996

Fase 4 – Die kritikus

• Baie moeilike oorgang.
• Gedryf deur strewe na Kongruensie / outentiekheid
• Twee sub-fases:
  • Ontwaking Van Nuwe Selfbewussyn
    Verantwoordelikheid vir eie dade, waardes, geloof
    Neem posisie in teen "significant others" van vroeëre fases.
  • Kritiese Herevaluering
    Waardes, geloof en verwagting van vroeër
    Afbreek van wat geleer en "ervaar" is tot op hede
• Onafhanklikheid
• Non-konformis

• Evalueer oorgelewerde waardes, geloof, wêreldsienings en aksies krities
• Fokus dikwels op foute, ongerymdhede, onbeantwoorde aspekte en oor-simplistiese oplossings.
• Uitpak van vorige geloof en praktyke van vorige geloofsgemeenskappe
• Ontwikkel respek en vertroue in eie gevoelens, intuisie en persoonlike oordeel.
• Die Kritikus beskou dit as belangrik om self verantwoordelikheid te neem vir eie geloof, besluite kongruensie/outentiekheid.
• Nie meer bereid om blindelings die skare te volg nie. Voel onttuis in strukture wat van hulle verwag om "afhanklik" te wees.

• Begin betrokke raak by die aktiwiteite en geloof van ander groepe waarmee hul nie vroeër sou assosieer nie.
• Behou slegs simbole indien dit in bruikbare konsepte kan vertaal word.
• Voel tuis in groepe wat intellektuele stimulasie en uitdagings bied en nie eksterne of konvensionele verwagtinge koester nie.
• Waardeer forums waar hul mag vrae vra, en waar divergensie in geloof waardeer word.
• Gemaklik met kritiek, debat en selfs verskille

Fase 5 – Die siener

• KLAARBLYKLIKE TEENSTRYDIGHEDE!!
• Selfversekerde, nuut-ontdekte self word gekonfronteer met die diepte van die onbewuste en die onbekende.
• Bewuswording van realiteite van die dood – dws. middeljare
• Fowler: Fase begin rondom vier gewaarwordings:
  1. Balansering van teenpole in jou lewe
     • Beide oud en jonk,
     • Beide jou manlike en vroulike dimensies
     • Jou bewuste vs. jou skadu self
  2. Waarheid is baie meer kompleks en multivormig
  3. Geloofsgroei
     • Vanaf die reduksionele benadering van die Kritikus
       na
       Konseptionele verstaan van simbole, mites en liturgie.
  • Tweede naiwiteit - 'n post-kritiese ontvanklikheid en gereedheid vir deelname in die realiteite wat tot uitdrukking kom in simbole en mites
  4. Opregte Openheid vir waarhede van ander tradisies en gemeenskappe
• Kan identifiseer met perspektiewe anders as hul eie
  (maar nie 'n onkritiese of totale aanvaarding nie)
• Identifiseer gemaklik met mense van alle rasse, sosio-ekonomiese status en verskillende geloofstelsels.
• ie Siener se geloof is die Siener s'n – 'n Diep-gewortelde geloof wat volkome aansluit by al die ander dimensies van hul lewens kongruensie
• Sieners voel tuis met misterie en die grootsheid (vastness) van die onbekende. Besef onvermoeë om "alles" te verstaan.
• Grense van die fase is gewoonlik breed en difuus

Fase 6 – Die heiliges

• Twee belangrike oorgange:
  • Verwydering van die eie ek as lewens fokus.
    'n Skuif weg vanaf normale menslike obsessies met oorlewing, sekuriteit, en erkenning (Maslow se hierargie van menslike behoeftes)
  • 'n Skuif na die volledige aanvaarding van God/die goddelike in alle dimensies van die lewe.
• Fowler: Slegs 1.6% van mense ouer as 61 jaar!
• Voorbeelde:
  • Bonhoefer, Suster Theresa, Mandela, Martin Luther King, Biskop Tutu

Fowler's Stages Of Faith

For Fowler, both faith and love fuse reason and emotion, love and faith follow similar dynamics of growth. Life is viewed as a "pilgrimage" in which a quest and a hunger receive enough satisfaction to avoid despair, along with enough dissatisfaction to keep the pursuit alive. For him, faith is the ultimate category of consciousness. Even though he defines it so it does not refer to religious beliefs or indeed to religion at all, for Fowler faith refers to a person's ultimate place of trust and commitment . Faith for Fowler is an active "mode-of-being-in-relation" that draws out our deepest commitment, belief, love, risk, and hope.

Love best represents that dynamic, because it keeps the focus on both the direction and the intensity of the pilgrimage. Love reminds us that the direction is personal and intimate. Love reminds us that commitment, belief, risk, and hope are personal ventures (wagers) in behalf of other human beings. To the extent that we are in relationship with others who interact with us, show consistency in their caring for us, and provide us trustworthy feedback, to that extent we will form reliable images of ourselves, and maintain our identity even while we are changing it.

The modern Jewish philosopher Martin Buber provided profound insight with his definition of "I-Thou" as the ultimate relationship. We must live our lives among those we view and treat as "Thous" who call forth, confirm, and challenge our "I." This I-Thou relationship lies at the heart of our most intimate experiences with another person, but it also fuels our relationships with the larger, more impersonal world of vocation and leisure. Through I-Thou love, vocation can become transformed into Calling, the sense of destiny and adventure inherent in satisfying work; leisure can become Envisioning Playfulness, the sense of exploration and discovery inherent in fulfilling our dreams. Love is the dynamic that embraces you and

Piaget and Kohlberg have given us, Fowler says, "a new perspective on human thought, valuing, and behavior. They have challenged us to see that it is not just the contents of our ideas and values that differ; at various stages in our development the fundamental patterns of operation [the way we think things work] may be quite different."

Our "structures of thinking" help us to see how we reason and make judgments and preferences at different stages of life. "They are not conscious; we are not aware of them in a way in which we could explain them. Rather, they are the implicit rules underlying consciousness . They follow the same trajectory among different cultures, nationalities, and language groups .

What do we mean by consciousness? Consciousness is "a patterned process of thinking and valuing, and the unfolding awareness we develop of that patterned process." What is a stage? Fowler defines the kind of stage that he, Kohlberg, and Piaget employ, as "a structural whole of integrated operations of thinking and valuing that is available to a person at a given time." Fowler also claims that each stage is "hierarchical, sequential, and invariant."

The dynamic that enables one person to move richly and powerfully into the later stages is, Fowler says, "the interplay between an active, structuring self and an equally dynamic environment. Even though our physiological gifts start out the same-- cutting teeth, crawling and walking, learning language, etc.-- what we make of these gifts depends on our desire and will, our imagination and intelligence(s) and the opportunities life places before us.

Kohlberg and Piaget stand in the tradition of Kant in making a rigorous distinction between reason and emotion (or as Piaget would term it, cognition , the structures of knowing, and affection (the motive-force of knowing). Kohlberg also believes they are distinct, but adds that they are inseparable and interpenetrating in every mental act. In contrast, Erikson and Fowler stand in the tradition of Hegel and Jung. They all recognize the impact of irrational, unconscious dynamics on what we like to call rationality. They emphasize the power of symbols to kindle the imagination in ways that require a different kind of "logic" to describe.

Die inligting is beskikbaar in die oorspronklike Powerpoint format vanaf Gerrit by ggenis@mailzone.co.za

• Sien ook: Vallei vol wonder.

Geweld in heteroseksuele verhoudings

• 1 uit elke 3-4 vroue sal mishandeling beleef aan die hand van hul lewensmaat;
• 1 uit elke 6 mans sal fisiese geweld beleef;
• 50-56% van alle huwelike ervaar ’n vorm van mishandeling;
• 1 uit elke 3 jongmense sal fisiese geweld in ’n “dating relationship” ervaar;
• 44% vroue in mishandelende verhoudings word verkrag deur hul mishandelaar;
• Meer as 3.3 miljoen kinders is toeskouers van geweld tussen ouerpare;
• 40-60% kinders wat in sulke gesinne leef, word ook mishandel.

• 27% vroue in die Oos-Kaap; 28% in Mpumalanga, 19% in die Noordelike Provinsie word fisies mishandel;
• in 15 landelike gebiede in die Suid-Kaap is tot 80% van die vroue slagoffers van huishoudelike geweld;
• 44% mans wat vir een van die Kaapse munisipaliteite werk, het erken dat hulle hul lewensmaat mishandel;
• in 1999 het 8.8 per 100 000 van die vroulike bevolking ouer as 14 jaar gesterf aan die hand van hul lewensmaat – die hoogste syfer ter wêreld!

1. Geestesongesteldheid

2. Manlike dominansie

3. Frustrasie-aggressie teorie

4. Alkohol en dwelmafhanklikheid

5. Sisteemteorie

1. Geestesongesteldheid
2. Jaloesie
3. Verbale aggressie
4. Swak selfbeeld
5. Alkoholmisbruik
6. Seksuele frustrasie
7. Werksonbevrediging
8. Werkloosheid
9. Swak finansiële posisie (armoede)
10. Toeskouer van geweld tussen ouers
11. Mishandel as kind

1. Fisieke beserings by die slagoffer;
2. Emosionele skade (angs, vrees, vernedering, woede, depressie, aangeleerde hulpeloosheid, swak selfbeeld);
3. Aanrander toon berou, is apologeties, desperaat, ervaar skuldgevoelens, regverdig gedrag;
4. Selfmoord en moord kan deur beide partye gepleeg word;
5. Kinders ervaar angs, vrees, ontrekking, aggressie, swak akademiese prestasie, psigosomatiese klagtes (hoofpyn, hakkel, enurese, depressie, selfmoordpogings). Geweld tussen die egpaar kan uitbrei en oorgaan tot kindermishandeling.

1. Die regsisteem (polisie en howe traag). Die polisie is dikwels traag om betrokke te raak in huishoudelike verskille en dispute. Hulle negatiewe houding teenoor die klaer is omdat laasgeneomde dikwels die klag wat ingedien is, terug trek en dus die polisie se tyd mos.
2. Die gesondheidsisteem (simptome word behandel, maar dring nie deur na die oorsaak nie). Die mishandelde vrou word dikwels van een instansie na die ander verwys sonder dat iemand regtig ingryp.
3. Ondersteuningsisteem (gefragmenteerd en ongekoördineerd). Daar is min toevlugsoorde en finansiële ondersteuing om die lydende party te kan help, is gering. Die mishandelde vrou ontrek dikwels aan berading omdat hulle vrees dat hulle kinders verwyder sal word.
4. Godsdiensleiers beleef dikwels inerne konflik tussen dit wat die sekulêre wêreld sê, en die kerklike leerstellings en Bybeltekste. Vroue word dikwels na mishandelende omstandighede teruggestuur met die opdrag om beter vroue te wees, vir hulle mans te bid en hulle mans na die Here te lei. Tussen 2% en 67% van mishandelde vroue klop eerstens aan by hul predikant, pastoor, priester vir hulp. Hierdie pastorale beraders verwys selde en probeer hulp verleen in isolasie in plaas daarvan dat ander instansies se hulp ingeroep word (vgl. Shannon-Lewy & Dull 2005).

• 9 keer verhuis om haar man te ontkom;
• 3 pogings aangewend om hom te skei;
• Balju het 6 keer gefaal om die man vir die egskeiding te dagvaar;
• Gesinsadvokaat het nooit die dokumentasie voltooi oor die toesig van die kinders nie;
• 3 pogings aangewend om ’n beskermingsbevel te bekom;
• Polisie het gereeld haar klagtes onttrek of geweier om dit te aanvaar;
• Polisie adviseer man om ’n beskermingsbevel teen haar te kry.

God, Religion and meaning in life

Het Jesus werklik “liggaamlik” opgestaan? Ja en nee!

Het die mens 'n (onsterflike) siel?

Jacques Kriel 22 Oktober 2006
 

Ontwerp vir 'n evolusionêre mensbeeld[1].

"Neither a man nor a nation can live without a higher idea, and there is only one such idea on earth, that of an immortal human soul; all the other higher ideas by which men live follow from that."
F Dostoyefsky

Die ongeldigheid van hierdie "geloof" moet aangetoon word.
Johan Degenaar.

1. Inleiding

Wanneer Christene oor lewe na die dood praat, word woorde soos ewige lewe, wederkoms, finale oordeel, hemel en hel gebruik, maar 'n sentrale begrip vir die ortodokse Christelike verlossingsleer is die konsep van die onsterflike siel. Hierdie begrip is eintlik nie 'n teologiese begrip nie – dit funksioneer in die konteks van 'n dualistiese mensbeskouing: die mens, so word voorgestel, bestaan uit 'n sterflike liggaam en 'n onsterflike siel. Hoewel ander begrippe (byvoorbeeld erfsonde) ook met die siel geassosieer word, is die onsterflikheid die sentrale kenmerk van die siel waarom dit in Christelike denke gaan. Die siel is die 'draer' van onsterflikheid en dus van lewe na die dood. Die twee vrae: 'Is daar lewe na die dood?' en 'Het die mens 'n (onsterflike) siel?' is dus nou gekoppel.

Die dualistiese mensbeskouing kom ook buite die Christendom in ander godsdienste voor, en selfs buite godsdienstige verband. Dit het 'n belangrike rol gespeel in die kultuur-ontwikkeling van die mens, sowel as in die kultuurgeskiedenis van die Weste. Descartes het sy dualistese mensbeeld voorgestel in 'n poging om menswees te red van meganistiese implikasies van die materialistiese en reduksionistiese natuurwetenskaplike metode wat hy self help vestig het!

Maar bevraagtekening van die siel en voortbestaan na die dood het 'n baie lang en respektabele geskiedenis wat in die westerse kultuurgeskiedenis terugdateer tot die vroeë Griekse denkers en selfs Bybelskrywers (sien byvoorbeeld Prediker). In die Ooste het verskeie Buddhistiese tradisies deur eeue se gedissiplineerde introspeksie en meditasie tot die gevolgtrekking gekom dat die self nie ‘n substansiële entiteit is nie, en dat die ervaring van onsself as "’n self" ‘n illusie is. Binne die Christelike mistiese en asketiese tradisies het dieselfde bevraagtekening plaasgevind.

Die bevraagtekening word vandag op die spits gedryf deur bevindings in die neurofisiologie en fenomenologie van bewussyn. Brein-skandering toon dat die ‘sielsfunksies’ diffuus deur die brein plaasvind. Daar is nêrens ‘n lokaliseerbare ‘ek’ nie. Verder is dit duidelik dat hierdie funksies afhanklik is van die normale funksionering van die neurone in die brein. Die interpretasie van hierdie bevindings is dat die mens nie ‘n siel het nie en dat die ek-ervaring ‘n illusie is. Volgens David Darling stem die wetenskaplike en meditasie-bevindings saam:

There is no persistent self and no true sense in which "we" exist independently at successive moments in time. Both self and "now" are fictions conjured up along the journey of human evolution – convenient fictions as far as survival goes, but with no lasting significance. .. There can be no hereafter for "us," both science and mysticism agree, for "we" never really existed in the first place. (Darling 1995. p.152)

In hierdie analise word krities na die dualistiese mensbeskouing en die begrip van lewe na die dood gekyk, en word daar gevra of dit nog verdedigbare begrippe is in die lig van moderne insigte. 'n Mensbeeld word vanuit evolusionêre oogpunt ontwikel en die implikasies daarvan uitgestippel. Die belangrike bydrae wat Johan Degenaar hier te lande tot hierdie debat in die vorige eeu gelewer het, word uiteengesit.

2. Die Dood As Natuurverskynsel en menslike bewussynsinhoud

Eensellige organismes wat voortplant deur selverdeling is tegnies gesproke geneties 'onsterflik', hoewel individuele organismes kan sterf (struktureel en funksioneel disintegreer). Wanneer meersellige organismes en seksuele voortplanting ontwikkel, word veroudering geneties ingebou en word dit noodsaaklik dat vorige geslagte sterf om vermenging van genetiese materiaal en genetiese innovasie in die bevolking te verseker[2]. Hoewel daar vandag ekstensief navorsing gedoen word om die genetiese en metaboliese oorsake van veroudering teen te werk, bly die dood 'n evolusionêr-noodsaaklike natuurverskynsel en kan dit nie langer as 'n oordeel van God oor sy skepping vanweë menslike ongehoorsaamheid beskou word nie.

2.1 Die Dood as menslike grenservaring en uniek-menslike bewussynsinhoud

Die dood is die mees onafwendbare en finale maar ook, ten spyte van al ons wetenskaplike vooruitgang, die mees misterieuse en skrikwekkende gebeure in die menslike ervaringswêreld. Niemand het nog van die dood teruggekeer om verslag te doen oor die ervaring en ons met sekerheid in te lig oor lewe na die dood nie[3]. Al wat ons weet is dat die dood die enigste werklike sekerheid in die lewe is.

Hoewel alle lewende organismes geneties geprogrammeer is om skadelike of potensieel dodelike situasies te probeer vermy, is die mens waarskynlik die enigste dier wat bewus is van die dood as 'n onafwendbare toekomslot omdat die menslike bewussyn die enigste diere-bewussyn is wat verlede, hede en toekoms (m.a.w 'n tydsverloop) kan konstrueer en die eie rol daarin kan konsipieer en antisipeer. Die menslike bewussyn is dus waarskynlik die enigste diere-bewussyn wat 'Die Dood' as 'n entiteit kan visualiseer en konseptualiseer. Die Dood is 'n skepping van die menslike bewussyn! Sedert die werk van Martin Heidegger in die vroeë twintigerjare van die vorige eeu het die eksistensialistiese fenomenologie die dood getipeer as 'n grenssituasie en die menslike lewe geïnterpreteer as 'n "lewe tot die dood."

 

3. Die konsep: Lewe na die dood as definiërend van die mens

Lewe na die dood is dus nie 'n konsep wat gebaseer is op menslike ervaring nie, maar is 'n kreatiewe skepping van die menslike bewussyn in reaksie op die ervaring van die grenssituasie van die dood. Dit is ‘n sinskeppende bewussynsgreep in die onbekende en onkenbare van die dood. Dit skep betekenis vir hierdie lewe vanuit die gepostuleerde hiernamaals. Omdat die dood 'n horison vir menslike kennis verteenwoordig, is die vraag "Is daar lewe na die dood?" onbeantwoordbaar.

Dit is dus te verstane dat geloof in die konsep lewe na die dood, en hoop op die realiteit daarvan, een van die oudste en mees fundamentele konsepte van die menslike bewussyn is – so fundamenteel dat antropoloë argeologiese tekens van geloof in lewe na die dood (byvoorbeeld begrafnisrites en gebruike) as definiërend van Homo sapiens beskou[4]. Dit is die een konsep van die heel eerste mense wat alle veranderings en ontwikkelings in die mens se verstaan van sigself en die wêreld oorleef het en tot vandag sin- en betekenisskeppend is vir waarskynlik die grootste gedeelte van die mensdom.

Hoewel geloof in lewe na die dood nie noodwendig gekoppel is aan geloof in 'n spesifieke God of gode nie, is dit nogtans sentraal tot feitlik alle vorige en huidige godsdienste[5], en verklaar die volgehoue houvas van godsdienstige idees en die sosiale en politieke mag van die professionele amptenary van godsdienste – 'n mag wat selfs strek tot die vereiste dat aanhangers van die geloof hulle (biologiese) lewe opoffer ter wille van die godsdienstige konseptuele raamwerk – 'n gedrag wat heeltemal teen die grein van evolusie ingaan.

Die konsep van lewe na die dood en die godsdienstige raamwerk en praktyke waarin dit ingebed is, is dus fundamenteel sinskeppend vir die menslike bewussyn en kenmerkend, selfs definiërend van die menslike spesie Homo sapiens. Gevolglik is dit 'n konsep en geloof wat nie ligtelik aan getorring noet word nie. Om Dostojevsky weer effens aangepas aan te haal:

"Neither a man nor a nation can live without a higher idea, and there is only one such idea on earth, that of the life after death of an immortal human soul; all the other higher ideas by which men live follow from that[6].

3.1 Kultuurgebonde betekenisinhoud

In verskillende kulture word die voortsetting van lewe na die dood op verskillende maniere voorgestel, afhangende van die mens- en wêreldbeeld van die kultuur. Die konsep is kultureel ingebed, het dus 'n geskiedenis en kan nie onafhanklik van die taal- en kultuurkonteks waarbinne dit funksioneer verstaan en ge-analiseer word nie. Dit veronderstel 'n hele lewens- en wêreldbeskouing[7] en deel in al die veronderstellings en (wan)voorstellings van die taal en kultuur waarbinne dit funksioneer. Dit het nie ‘n vanselfsprekende (self-evident) betekenis nie.

In sommige kulture is lewe na die dood nie 'n voortsetting van enigiets wat in hierdie lewe deel van die liggaam is nie, maar is dit 'n spesifieke geskenk of oordeel van die gode. Maar indien die wêreldbeeld daarvoor voorsiening maak, kan die hele liggaam voorgestel word as voortlewend in die wêreld van die dode (vandaar voedsel en wapens wat vir die reis na en in 'die doderyk' voorsien word[8]). Die wêreldbeeld moet dan voorsiening maak vir verskillende maniere om 'materie' of liggaam te konseptualiseer, want alle kulture is terdeë bewus van die disintegrasie van die afgestorwe liggaam. Lewe na die dood kan egter voorgestel word op so 'n wyse dat iets van die biologiese organisme (byvoorbeeld 'die asem') nie disintegreer nie, maar die liggaam verlaat en dus die dood 'oorleef'. Hierdie 'iets' is dan die eintlike draer van die essensie van 'lewe' en van lewe na die dood.

3.2 Lewe na die dood en die konsep van die onsterflikheid van die siel

Dit skyn ‘n algemeen menslike ervaring te wees dat mense hulself as in beheer van hulle liggame ervaar (of soms nie in beheer nie!), en die eie liggaam ervaar as ‘iets anders’ as, soms in konflik met, die voelende, willende, ervarende self. Hierdie self-ervaring word geïnterpreteer as bewys dat die 'ek' iets anders as die liggaam is, dat ek 'n siel binne-in en in beheer van my liggaam is.

Sedert die Latynse kerkvaders en onder Grieks-Hellenistiese invloed is die lewe na die dood binne die Christelike tradisie voorgestel as gesetel in ‘n onsterflike nie-materiële iets in die lewende liggaam wat gewoonlik met die begrip 'onsterflike siel' aangedui word: die mens bestaan uit twee entiteite naamlik'n sterflke liggaam en 'n onsterflike siel[9]. Die wêreldbeeld moet dus voorsiening maak vir nie-materiële dinge. 'Die Siel' is nie slegs onsterflik nie, maar is die draer van persoonlike individualiteit in hierdie lewe. Die siel is 'die ek'. In die dualistiese mensbeskouing het die mens streng gesproke nie 'n siel nie – die eintlike mens, die ek, die self, is 'n siel[10].

3.3 Veranderde wêreldbeeld

Ons lewe egter nie meer binne dieselfde wêreldbeeld as Jesus óf die kerkvaders nie. Ons wêreld sit anders aanmekaar as dié van ons voorvaders en as dié waarbinne die tradisionele Christelike raamwerk ontstaan en ontwikkel het. Die vraag is dus: Het die begrip van 'n onsterflike siel vandag nog enige lewensvatbaarheid en is dit nog betekenisskeppend?

 

4. Metodologie: Hoe beantwoord mens die vraag?

Die vraag 'is daar lewe na die dood?' is, soos reeds genoem, onbeantwoordbaar, want die dood verteenwoordig 'n grenssituasie, 'n kenhorison, waaragter menslike kenmetodes nie kan kom nie. Aangesien die siel binne Chritelike diskoers die draer van onsterflikheid (en dus van lewe na die dood) is, kan die vraag herformuleer word as: Het die mens 'n onsterflike siel? Die vraag of die siel onsterflik is, is natuurlik ook onbeantwoordbaar aangesien lewe na die dood ontoeganklik is vir menslike kennis. Maar of die mens ‘n siel het is op die oog af wel navorsbaar.

4.1 Self-kontradiksie

Die begrip 'lewe' word normaalweg gebruik om te verwys na 'biologiese lewe' soos dit manifesteer in die biologiese struktuur en werking van die liggaam, hoewel dit metafories ook 'n ryk inhoud het. Insgelyks verwys 'dood' per definisie na die einde van biologiese lewe. Die begrip 'lewe na die dood' bevat dus konseptueel gesien 'n duidelike self-kontradiksie – lewe en dood is twee begrippe wat mekaar uitsluit. Dit beteken dat 'lewe' in hierdie konsep nie na biologiese of organiese lewe kan verwys nie, want dood beteken die disintegrasie van die biologiese strukture wat gelewe het.

4.2 Herformulering van die vraag

Wat egter met lewe na die dood bedoel word, is die voortbestaan van bewuste lewe, dus van bewussyn, na die dood. Dit wat die dood oorleef moet in die lewe die draer wees van persoonlikheid en individualiteit, van bewussyn. Die vraag na die moontlikheid van voortgesette lewe na die dood en of die mens 'n siel het, word dus die vraag na die aard van bewussyn, die verhouding van bewussyn tot die liggaam, en die rol wat dit speel in die menslike ervaring van 'die self' as anders en apart van 'die liggaam' en of bewussyn onafhanklik van die liggaam kan (voort)bestaan..

4.3 Kultuur as skepping van menslike bewussyn

Daar is egter 'n tweede rede waarom die vraag na die aard van bewussyn vandag belangrik geword het. Godsdiens en wetenskap (natuur- sosiaal- en geestes-wetenskappe, insluitende die teologie en Bybelwetenskappe), filosofie en tegnologie, sosiale organisasie (polities, ekonomies, juridies) en kuns (beeldend, letterkunde, musiek,) – dus alle uitings van kultuur – is almal skeppings van die menslike bewussyn[11]. Dus: voor ons kan verstaan wat hierdie menslike aktiwiteite in teorie en praktyk beteken, moet ons verstaan wat die mens is en wat die aard van die menslike bewussyn is. Die probleem is dat ons nie buite hierdie skeppings van die menslike bewussyn kan plek inneem, byvoorbeeld in openbaring, om die mens as 't ware van buite te verstaan nie. Die verstaansraamwerke tot ons beskikking is almal skeppings van daardie selfde bewussyn wat probeer om sigself te verstaan.

4.4 Keuse vir evolusionêre benadering

Ons moet dus 'n keuse maak omtrent die metode om bewussyn te verstaan. In hierdie analise kies ek as uitgangspunt vir 'n evolusionistiese raamwerk as 'n goed-gefundeerde konseptuele raamwerk wat reeds vrugbare insigte in die herkoms en aard van die mens opgelewer het. Ek kies dus bewustelik teen 'n godsdienstige verstaansraamwerk wat op grond van 'openbaarde waarheid' in sekere tekste die mens as 'n direkte skepping van óf Jahweh (Judaïsme), óf die Drie-Enige God (Christendom), óf Allah (Islam), of enige ander God of gode beskou. My rede vir hierdie keuse is dat 'n evolusionistiese raamwerk vir my 'n vrugbare perspektief op en insig in die mens as godsdienstige wese gee, terwyl godsdienstige skeppingsteorieë nie dieselfde insigte op die mens as 'n evolusionêre natuurverskynsel ("an evolved animal") gee nie. Hierdie analise is nie slegs gebaseer op hierdie veronderstelling nie, maar moet ook dien as motivering vir die keuse.

4.5 Die menslike liggaam is 'n diere-liggaam

Ek gaan dus van die evolusionistiese veronderstelling uit: die menslike liggaam is 'n diere-liggaam – my liggaam is 'n diere-liggaam. Dit is die sentrale insig van die biologie. Die menslike liggaam is anatomies en fisiologies ten nouste gekoppel met die derduisende diere- en plantspesies wat tans op die aarde bestaan. Dit reik dus ook, in struktuur en funksie, biologies-evolusionêr biljoene jare terug na daardie eerste flikkertjie lewe, ‘n stukkie van die fisiese kosmos, ‘n flentertjie materiële komplekse-sisteem wat self afgesluit het van die omringende materiële werklikheid om die eerste selfonderhoudende gestruktureerdheid, die eerste lewende sel, die eerste biologiese binneruimte op ons aardkors daar te stel, en evolusie hier ter plaatse af te skop.

Maar die menslike liggaam is 'n bewuste diere-liggaam. My liggaam is 'n bewuste diere-liggaam.

 

5. Wat is bewussyn (consciousness)?

Bewussyn is nie ‘n maklike begrip om te definieer nie. Dit is die mees vanselfsprekende maar ook die mees misterieuse aspek van ons bestaan. Baie outeurs gebruik die term bewussyn as sinoniem met die menslike taalbemiddelde vorm van bewussyn, en sommiges verklaar dan selfs kategories dat ander diere-spesies nie bewussyn (consciousness) het nie, of nie bewus (conscious) is nie, omdat hulle nie taalmagtig is nie. Ek wys dit ten sterkste af.

Die mens, Homo sapiens as bewuste diere-spesie is na liggaam en gees (bewussyn) 'n evolusionêre ontwikkeling van voorafgaande bewuste dierespesies. Ons moet dus op 'n definisie van bewusyn besluit wat ons toelaat om bewussyn by ander dierespesies te herken, maar wat ook die kenmerkende van menslike bewussyn kan erken. Menslike bewussyn is 'n spesifieke soort bewussyn, 'n meer komplekse vorm van bewussyn, maar nog steeds 'n vorm van die meer algemene verskynsel: bewussyn.

5.1 Bewussyn as sensasie (sintuiglike ervaring)

Die evolusionêre sielkundige Nicholas Humphrey definieer bewussyn as die ervaar van sensasies soos visie, gehoor, reuk of gevoel[12]. Hierdie vermoë om sensasies te ervaar en te verwerk is die kenmerk van bewuste organismes. Om bewus te wees, sê Humphrey

(I)s always as a matter of fact to be experiencing some kind of sensation: indeed that the having of sensations constitutes being conscious, and no human being or animal or robot would or could be conscious without it. (Humphrey 1993)

Die bewussynswêreld is primêr 'n sintuiglike ervaringswêreld. Inligting-draende impulse van 'buite' die organisme word deur die brein omskep in 'n geïntegreerde ervaringswêreld. 'n Bewuste dier het dus die verstommende vermoë om inligting vanuit die omgewing te herstruktureer, te herskep as 'n subjektiewe ervaring en so 'n subjektiewe bewussynswêreld te skep. Die bewussynswêreld waarin 'n bewuste dier leef is 'n skepping, 'n konstruksie deur die brein. So 'n beskouing het verreikende implikasies.

5.2 Bewussyn is nie 'n ding nie

Bewussyn is dus 'n bestaanswyse van sekere dierespesies wat die wêreld ervaar deur hulle sintuie, en wat 'n sintuiglike bewussynsbeeld van die wêreld opbou en daarin leef. Bewussyn is nie 'n 'iets' binne in die organisme nie. Dit is 'n biologiese proses van die orgasnisme. Daar is dus nie 'n ding, 'n iets, wat ons kan aandui as 'bewussyn' onafhanklik van die liggaam nie – daar is slegs bewuste diere. Hierdie is 'n baie belangrike punt want die neiging is altyd daar om bewussyn as 'n aanduibare 'ding' te beskou.

5.3 Bewussyn is nie 'n representasie van die wêreld nie

In die brein is daar nie prentjies, beelde of representasies van die wêreld nie. In die brein is daar slegs senuwee-impulse. Dit is die misterie van bewussyn. Tog ontstaan daar vir die bewuste dier 'n bewussynswêreld.

‘The activities of nerve cells do not reflect an environment independent of the living organism and hence do not allow for the construction of an absolutely existing external world’. According to Maturana, perception and, more generally, cognition, do not represent an external reality, but rather specify one through the nervous system’s process of circular organization (Capra 1997, p96).

Die bewussynswêreld waarbinne die bewuste dier leef (en wat sy oorlewing bepaal) is 'n konstruksie deur die brein op grond van eksterne sintuig-bemiddelde inligting, maar in terme van die organisme se eie interne struktuur. Hoewel die mens se taalbemiddelde bewussyn veel komplekser as die van ander diere is, is dit nog steeds 'n konstruksie en nie 'die werklikheid' nie.

5.4 Bewussyn skep dus ‘n spesie-spesifieke wêreld

Dit beteken dat alle bewuste organismes nie op dieselfde manier bewus is van die wêreld nie. Die sensasie wat die bewuste organisme ervaar is nie ‘n representasie (in die sin van weerspieëling) van ‘die werklikheid daar buite’ nie. Dit beteken dat verskillende spesies wat in dieselfde omgewing leef, tog nie in dieselfde bewussynswêreld leef nie. Elke spesie skep, konstrueer, ‘n eie bewussynswêreld.

Die bewussynswêrelde waarin bewuste diere leef is gedifferensieerd vanaf heel eenvoudige bewussynskonstruksies (byvoorbeeld by amfibië) tot hoogs gesofistikeerde bewussynswêrelde by voëls en soogdiere. Sekere soogdiere toon reeds oorgangsverskynsels na die volgende vlak van bewussyn naamlik self-bewussyn[13].

5.5 Hoe ontstaan bewussyn

Presies hoe en hoekom sekere vorms van biologiese organisasie 'n bewussynswêreld ontwikkel is glad nie duidelik nie. Hoewel 'n baie komplekse sentrale senuweestelsel ('n brein) daarvoor nodig is, is bewussyn 'n heelliggaam-verskynsel, want die liggaam funksioneer as 'n geheel – die interaksie met die omgewing is essensieel vir 'n organisme om bewus te wees. Daar is navorsers en filosowe wat oortuig is dat daar geen rede is om te dink dat die menslike brein in staat moet wees om die misterie van bewussyn finaal te verstaan nie. Maar dat dit 'n skepping van biologiese prosesse is, staan vas.

'n Baie komplekse vorm van sentrale en perifere senuweestelsel is nodig om bewussyn te laat ontstaan. Maar hoe 'n sisteem bestaande uit senuwee-impulse 'n subjektiewe ervaring van die wêreld kan skep, is onbekend[14]. Twee Suid-Amerikaanse neurofisioloë, Maturana en Varela, het voorgestel dat bewussyn 'n inherente moontlikheid van lewende sisteme is, 'n moontlikheid wat deur die evolusionêre proses werklikheid geword het, omdat lewende sisteme noodwendig ook inligtingverwerkende komplekse sisteme is.

5.6 Lewe-as-kognisie (inligtingverwerking)

Volgens Maturana en Varela is "lewe" nie 'n misterieuse vitale beginsel wat bygevoeg moet word tot die chemies-fisiese komponente van die lewende sisteem nie, maar 'n manier van organisasie van die materiële komponente.. Hulle noem hierdie wyse van organisasie van die komponente outopoiese, 'n woord wat selfskeppend beteken. Outopoietiese sisteme is komplekse selfskeppende sisteme. Capra beskryf outopoiese, hierdie self-skeppende organisasie wat lewe definieer, soos volg:

It is a network of production processes, in which the function of each component is to participate in the production or transformation of other components in the network. In this way, the entire network continually ‘makes itself’. It is produced by its components and in turn produces those components. ‘In a living system,’ the authors explain, ‘the product of its operation is its own organization’ (1997, p.98).

Lewende sisteme is in gedurige interaksie met hulle omgewing. Hierdie interaksie bestaan uit die uitruil van voeding- en afvalstowwe, maar om te oorleef moet lewende sisteme inligting oor die omgewing insamel, verwerk en stoor. Lewende materiële sisteme is dus terselfdertyd inligtingverwerkende sisteme. Maturana verwys dus na alle lewende sisteme as kognitiewe sisteme. Lewe en kognisie is twee aspekte van outopoietiese sisteme. In Maturana se eie woorde:

Living systems are cognitive systems, and living as a process is a process of cognition. This statement is valid for all organisms, with and without nervous systems (aangehaal deur Capra 1997, p97).

Hierdie insig koppel materiële sisteme, lewende materiële sisteme en bewuste lewende materiële sisteme tot 'n evolusionêre eenheid. Bewuste lewende sisteme is dus 'n verdere kompleksifisering van die fundamentele kognitiewe struktuur van lewende sisteme.

'n Interessante implikasie hiervan is dat sintuie aanvanklik ontwikkel het om inligting vervat in lig, lug en water in die omgewing te versamel, en nie om sintuiglike ervarings of sensasie te onderlê nie. Deur die self-organisasie en self-kompleksifikasie van die evolusieproses het hierdie sintuie later ‘n funksieverandering ondergaan en onderlê hulle in bewuste organismes die sensasies van sien, hoor, ruik ens. Die fundamentele kognitiewe dimensie van lewende sisteme vorm terselfdertyd die grondslag vir die latere evolusie van senuweestelsels, gespesialiseerde sintuie, bewussyn en self-bewussyn. Net soos lewe ‘n inherente moontlikheid van die materiële werklikheid is, so is lewe-as-kognisie en bewussyn-as-sensasie ‘n inherente moontlikheid van lewende materiële sisteme en inherent biologiese verskynsels.

5.7 Die evolusie van bewussyn

Die evolusie van bewussyn kan soos volg voorgestel word:

• i) Die ontstaan van self-organiserende materiële komplekse sisteme met en na die Groot Knal. Komplekse (nie-liniêre) sisteme is baie spesiale fisiese sisteme met verbasende kenmerke wat deur die Nobelpryswenner Prigogine onder wetenskaplikes se aandag gebring is. Selforganisasie en selfkompleksifikasie is van die kenmerke[15]. Dit is die basis vir die ontwikkeling van orde uit chaos en van toename in kompleksiteit (fisies en biologies) in die heelal.

Selforganisasie en selfkompleksifisering van komplekse sisteme is vir my die basisproses in die evolusie van lewe en bewussyn. Fisiese komplekse sisteme self-organiseer en lei tot die ontstaan van lewe.

• ii) Lewende materiële sisteme wat terselfdertyd inligtingverwerkende (kognitiewe) sisteme is. Lewende sisteme as kognitiewe sisteme is fundamenteel tot die evolusie van bewussyn deur evolusie (selforganisasie van komplekse sisteme) ontwikkel.
• iii) Bewuste[16] lewende materiële sisteme. Presies waar bewussyn in die diereryk ontstaan is moeilik te bepaal aangesien daar geen objektiewe biologiese merkers vir bewussyn is nie, sodat ons byvoorbeeld nie met 'n chemiese toets of 'n elektronmikroskoop kan bepaal of 'n spesie defnitief bewus is nie. Op grond van hulle gedrag kan ons aflei dat voëls en soogdiere bewus is. Dalk was Dinosaurisse bewus. 'n Internasionale kongres het onlangs besluit dat bewussyn waarskynlik by amfibië rudimentêr teenwoordig is.

Bewussyn kan dus nie apart van biologiese sisteme bestaan nie. Dit is 'n wyse van organisasie van die biologiese. Hierdie bewuste lewende sisteme ontwikkel tot:

• iv) Selfbewuste lewende materiële komplekse sisteme soos waarskynlik teenwoordig by Homo neanderthalensis (nou uitgesterf) en chimpanzees en (via Australopithecus, Homo habilus en Homo erectus) by Homo sapiens (die mens: vanweë ons genetiese ooreenkoms met chimpanzees, ook bekend as "die derde chimpanzee-spesie").

Maar kan die menslike vorm van bewussyn dalk apart van die liggaamlike onderbou bestaan? Voordat ek na die evolusionêre verstaan van menslike bewussyn kyk, wil ek eers Johan Degenaar se belangrike bydrae tot hierdie debat vanuit die fenome-nologiese antropologie probeer uiteensit, 'n bydrae wat nie na waarde geskat is of word nie. Ek wil voorstel dat Degenaar se klem op die term siel as 'n perspektief op liggamlikheid as die fundamentele menslike situasie vir ons belangrike perspektiewe open op die aard van die menslike bewussyn.

 

6. Johan Degenaar en die Sterflikheid van die Siel

6.1 Die siel as moontlikheid van die liggaam

Hier te lande het Johan Degenaar, in die vroeë 1950's pas terug van sy studies onder die Nederlandse godsdiens-fenomenoloog G. van der Leeuw, die Suid-Afrikaanse Protestantse en Katolieke teologiese en filosofiese hierargie die harnas in gejaag deur voor te stel dat die begrip siel nie dui op 'n "iets" nie, maar op 'n moontlikheid of, soos hy dit stel, 'n magtigheid van die menslike liggaam. Dit beteken dan ook dat die siel soos die liggaam sterflik is. Sy artikels het gedurende die vytigerjare in die nou afgestorwe kultuurtydskrif Standpunte[17] verskyn. Sommiges is later gebundel en uitgegee onder die uitlokkende titel Die Sterflikheid van die Siel[18].

6.2 Geskiedenis van die onsterflikheidsbegrip

Degenaar wys daarop dat die geloof in 'n onstoflike siel wat nie vergaan nie, reeds in die oudste Christelike teologie voorkom, maar dat die onsterflikheid van die siel eers by die Lutheraanse Konsilie van 1512 tot offisiële geloofsleer van die Rooms Katolieke kerk verklaar is. Die gedagte van 'n onsterflike en onstoflike siel-substansie bly egter deel van die teologie van Calvyn en die verdere Protestantse teologie. Volgens hom kom hierdie begrip nie in die Bybel voor nie[19], en verteenwoordig dit eintlik 'n menslike poging om die erns van die dood te ontloop. Hy pleit eerder vir doodsaanvaarding as die outentiek-menslike lewenshouding[20].

6.3 'Siel' as perspektief, nie as substansie

Degenaar stel 'n mensbeeld voor waarin die begrippe liggaam, siel en gees nie begrippe is wat verwys na "substansies" of "dinge" wat onafhanklik van mekaar kan bestaan nie, maar name is wat verwys na verskillende perspektiewe op die fundamentele liggaamsituasie van die mens. Eenvoudiger gestel: die begrippe siel en gees verwys na dinge wat die (self-bewuste) menslike liggaam kan doen, nie dinge in die liggaam nie.

6.4 Onsterflikheid misken liggaamlikheid

Volgens Degenaar moet die idee van die siel en sy onsterflikheid afgekeur word omdat dit die mens vervreem van sy eie menslikheid: dit lei tot 'n miskenning van die liggaam en die eise wat deur liggaamlikheid gestel word en so word 'n belangrike aspek van die mens se bestaan hom ontsê. Die miskenning van die liggaam lei tot die gelykstelling van die onderskeid tussen goed en kwaad met die dualisme tussen siel en liggaam en die seksuele aspekte van die menslike lewe word negatief opgevat.

Verder lei die idee van die siel tot ongeldige en gevaarlike spekulasies oor die lewe na die dood wat in die tyd-ruimtelike beelde van hierdie wêreld opgevat word en lei so tot

"die negering van die erns van die dood. Die dood word nie gesien as die bestaanswyse van die mens en as 'n fenomeen waaragter hy nie kan kom met sy onsterflikheidspekulasies nie." (Degenaar 1963, p 21-22)[21].

6.5 Ongeldigheid van onsterflikheidsgeloof

Die herrie wat hierdie model in die Suid-Afrikaanse teologiese en filosofiese hoenderhok veroorsaak het, is te verstane, want die meesterverhaal van die Evangelie word sedert die 4de eeu nC. ontwerp rondom die konsep van ‘n sondige onsterflike siel wat verlos moet word van die oordeel van God deur die versoeningsdood van Jesus, die Christus. Daarsonder kan die tradisionele interpretasie van die Jesus-gebeure waarskynlik nie bestaan nie. Soos Degenaar dit stel:

Die ongeldigheid van hierdie "geloof" moet aangetoon word, veral ook omdat die mens dit vandag nog beskou as só 'n wonderlike prestasie, dat dit verhef is tot een van die grondsuile van die geloof – ook van die Christelike geloof, of presieser uitgedruk: ook van die "Christelike" geloof soos dit (verkeerdelik) binne die Christendom opgevat is. (Degenaar 1963, 10) .

6.6 Die mens is sy liggaam

Die begrippe 'menswording' en 'liggaamlikheid' is sentraal in sy analise. Die mens vind homself al menswordende in die wêreld as liggaam. Agter hierdie feit kan die menslike denke nie inkom nie. Só fundamenteel is die begrip liggaamlikheid, dat hy dit formuleer: die mens is sy liggaam.

Liggaamlikheid is die enigste wyse waarop die mens hom in die wêreld vind. .. Liggaam behoort tot die wese van die mens. .. die mens is sy liggaam.

6.7 Die siel as liggaamlike transenderingsmoontlikheid

Die begrippe liggaam, siel en gees onstaan in aansluiting by die ervaringswêreld van die mens – ervaring van die wêreld en van sy eie liggaam in die wêreld - en behoort nie daarbuite (byvoorbeeld in teologiese spekulasies oor lewe na die dood) van toepassing gemaak te word nie. Dit dui op maniere waarop die mens sigself ervaar, en nie op aparte dinge in die wêreld nie.

Menswording, volgens Degenaar, is sinoniem met "wording tot liggaamlikheid". In hierdie wordingsproses ontdek die mens sy eie magtigheid oor sy liggaam en, deur sy liggaam, oor die wêreld. Hierdie wete of ervaring van die magtigheid oor sy liggaam, is die sielsmatige dimensie van menslike liggaamlikheid.

[Die mens] ontdek dat hy nie slegs liggaam is nie, maar ook die magtigheid van die liggaam. Anders gestel: hy is siel omdat hy transendensie ontdek: hy is nie slegs liggaam nie, want hy is oor sy liggaam heen. Die siel is nie iets wat hy kan besit nie. Dit is hy in sy superioriteit oor die liggaam. (Degenaar 1963)

6.8 Die menslike liggaam as besielde liggaam

Die mens ontdek dus in sy menswording homself as liggaam in die wêreld, maar terselfdertyd sy moontlikheid tot transendering van sy liggaamlikheid. In aansluiting hierby ontwikkel Degenaar dan sy begrip van die mens as besielde liggaam, en wys hy die dualistiese verstaan van die mens as bestaande uit 'n onsterflike siel en 'n sterflike liggaam ten sterkste af.

6.9 Menswording.

Die agtergrond tot die begrip 'menswording' is die eksistensialistiese fenomenologie se uitgangspunt dat die mens nie 'n vasstaande essensie het waarmee elke lid van die spesie gebore word nie, maar dat die mens deur sy eksistensiële ervarings en keuses mens word. Hierdie menswordingsproses is dus een wat afspeel beide in die kultuur-geskiedenis van die mens as spesie, en in die psigologiese geskiedenis van elke individu. Binne beide hierdie kontekste ontdek die mens (as spesie en as individu) dat hy 'n liggaam het. Ander bewuste diere is nie bewus van hulle liggame as objekte in hulle ervaringswêreld, en dus van hulle liggaamlikheid nie. Die mens is bewus dat hy 'n liggaam is, maar ervaar terselfdertyd dat hy, in Degenaar se terminologie, meer is as 'net' sy liggaam, en ondek so sy magtigheid oor sy liggaam, en deur sy liggaam oor die wêreld.

'n Nie-selfbewuste dier is sy liggaam. Die mens, as selfbewuste dier, het 'n liggaam. Die mens se ervaring van sigself as liggaam, en as 'meer-as-net-liggaam', is die funksionele konteks vir die ontstaan van die begrip siel. Vir Degenaar dui die begrip 'siel' op hierdie bewuswording van 'meer-as-net-liggaam' wat hy dui as transendering van eie liggaamlikheid. Die 'siel' is nie 'n ding nie, dit is die transenderingsmoontlikheid van die menslike liggaam ten opsigte van sigself. Dit is 'n perspektief op, of funksie van die liggaam.

6.10 Menswording en die evolusie van bewussyn

Ongelukkig was Degenaar sy tyd te vêr vooruit, en is die debat nie volgehou nie. Intussen egter het die bevraagtekening van die dualistiese mensbeskouing, voortgegaan. Moderne navorsing oor die aard en evolusie van die menslike bewussyn intensifiseer nie slegs die bevraagtekening van die hierdie mensbeeld nie, dit ondersteun in verskeie opsigte die mensbeeld wat die eksistensialistiese en fenomenologiese antropologie ontwerp het.

In die res van hierdie voordrag wil ek dus probeer om die perspektief op die mens uiteen te sit wat myns insiens voortvloei uit insigte vanuit die evolusie-teorie, en veral 'n sisteemteoretiese verstaan van bewuste en selfbewuste organismes. Ek wil voorstel dat wat Degenaar 'menswording' genoem het, binne hierdie benadering beskou kan word as die evolusie van selfbewussyn[22]. Ek interpreteer hierdie proses as die self-organisasie en kompleksifikasie van komplekse (nie-liniêre) biologiese sisteme wat alle vorms van lewe in gemeen het. Die mensbeeld wat hieruit voortvloei, het implikasies wat veel verder strek as die biologie.

 

7. Die menslike vorm van bewussyn: self-bewussyn

Die menslike vorm van bewussyn word gewoonlik met die term selfbewussyn aangedui. As die begrip ‘bewussyn’ problematies is, dan is selfbewussyn nog meer so. Neurofisioloë sê dat die menslike brein die mees komplekse struktuur in die bekende heelal is. Dieselfde kan dan gesê word van die menslike bewussyn, want wanneer ons praat van bewussyn, praat ons eintlik van 'die bewuste brein'. Feitlik elke skrywer het sy eie konstruksie van wat met selfbewussyn bedoel word. Capra praat eerder van ‘self-awareness’ en betitel die hoofstuk waarin hy selfbewussyn bespreek Knowing That We Know. Hy verduidelik Maturana se standpunt soos volg:

Awareness of the environment, according to the Santiago theory, is a property of cognition at all levels of life. Self-awareness, as far as we know, is manifest only in higher animals, and fully enfolds in the human mind. As humans, we are not only aware of our environment, we are also aware of ourselves and our inner world. In other words, we are aware that we are aware (1997 p.278)[23].

Ek wil probeer om 'n paar belangrike fasette van die menslike slefbewussyn uit te lig.

7.1. 'Self awareness' hou myns insiens meer in as net 'knowing that we know'. Dit is meer 'n geval van 'being aware of being aware' – bewus wees van jou bewus-wees. Dit koppel menslike bewussyn onlosmaaklik aan die basiese diere-bewussyn waarvan dit 'n verdere kompleksifikasie is. Dit is 'n 'bewus wees van bewussyn-as-sensasie'.

7.2. Dit beteken dat die menslike bewussynswêreld, hoewel meer kompleks as dié van ander diere, eweneens 'n konstruksie, 'n skepping van die brein is. Die menslike bewussynswêreld is nie 'die werklikheid' nie. Dit is 'n konstruksie van die werklikheid deur 'n dierespesie. Capra beskryf die spesifieke kenmerke van menslike bewussyn as:

‘... our ability to abstract, which is a key characteristic of human consciousness. For a thorough understanding of the general process of cognition in living systems it is thus important to understand how human consciousness, with its abstract thought and symblic concepts, arises out of the cognitive process that is common to all living organisms. (1997. p.278. My kursivering).

7.3. In die evolusie van die menslike bewuste brein ('gedurende menswording' om Degenaar se terminologie te gebruik) gebeur iets verstommends: die bewuste liggaam word bewus van die eie bewussynsprosesse, en word terselfdertyd bewus van die eie liggaam as 'n entiteit ('n objek) in die ervaringswêreld. Selfbewussyn het dus twee aspekte of perspektiewe: bewussyn van sigself as liggaam en as 'meer as liggaam'. Die menslike liggaam het dus die vermoë tot veralgemening, tot abstraksie, tot transendering van die onmiddellike bewussyn. Dit is 'n meta-bewussyn. Die bewuste menslike liggaam kan asof van buite oor sigself dink, praat en na sigself kyk.

7.4. Hierdie moontlikheid (of magtigheid) van die menslike liggaam word gegee saam met taal. Die evolusie van taal is dus 'n fundamentele moment in die evolusie van die menslike vorm van bewussyn. Die menslike bewussyn is 'n taalmatige bewussyn. Die mens leef in 'n deur-taal-gekonstrueerde wêreld[24]. Deur taal ontdek die mens dat hy 'n liggaam is, maar ook meer is as net-liggaam[25]. Deur taal skep die mens verlede, hede en toekoms, die self, die nie-self (insluitende die liggaam), en (meer gevaarlik) die ander. Deur taal skep die mens godsdiens, wetenskap, samelewingstrukture – kultuur dus. Ek is wat ek praat; ek is die stories wat ek oor myself en die wêreld vertel.

7.5. Maar taal is nie 'n eienskap van die individuele bewussyn nie. Dit is fundamenteel 'n sosiale verskynsel. Die mens word mens (selfbewuste liggaam) binne en deur middel van 'n sosiale taal en kultuurgemeenskap. Die mens word mens deur mense. Die neuropsigiater Brian Wexler beskryf hierdie fundamentele samehang tussen brein, taal, samelewing en kultuur soos volg:

Our brains require sensory input from the environment to develop normally, and that input shapes the brain systems necessary for perception, memory, and thinking. Environmental shaping of the brain is much greater in people than in other animals and, more imjportantly, we shape the environment that shapes our brains to an extent without precedent. Even the strucrture and function of DNA that codes for brain proteins are changed by early life experience. Through these processs our brains shape themselves to the individual curlture and interpersonal environments in which we are reared. (Brain and Culture. Neurobiology, ideology, and social change.MIT Press, Cambridge, Ms).

Nie net is taal 'n sosiokulturele verskynsel nie, maar selfs die breinstruktuur word gevorm deur die sosio-kulturele konteks. Mens (self-bewuste liggaam) en samelewing word saam gegee.

7.6 Die siel is dus 'n woord wat verwys na die mens se bewussynservaring van sigself en nie iets afsonderliks van die liggaam wat die liggaam kan oorleef nie. Die siel is die objektivering (tot-objek-making) deur die selfbewuste menslike liggaam van die ervaring van sigself in die wêreld. Die begrip 'siel' dui op die moontlikheid van die taalbewuste menslike (bewuste) liggaam om sigself te transendeer. Die liggaam is 'n besielde liggaam.

 

8. Konklusie

Die menslike selftransenderende liggaam is 'n produk van die evolusionêre proses. Die mens is dus na liggaam en siel (self-bewussyn) 'n produk van evolusie. (Self)bewussyn is 'n konstruksie van die bewuste menslike brein, is taalafhanklik en berus op die ervaring van eie bewussynsprosesse en van die liggaam as objek, maar in interaksie met ander mense binne taal- en kultuurverband.

Die antwoord op die vraag Het die mens 'n siel? is dus, soos reeds deur Degenaar in die 1950's aangedui: nee, die mens het nie 'n (onsterflike) siel nie. Die mens is 'n besielde (selftransenderende, taal-bewuste) liggaam.

9. Implikasies

Aangesien die konsep van lewe na die dood 'n fundamentele sinskeppende konsep vir die mens as dierespesie skyn te wees, kan dit nie daar gelaat word nie. Daar moet nagedink word oor ander 'higher ideas' (Dostojevsky). Degenaar het voorgestel dat onsterflikheid van die siel nie 'n Bybelse begrip is nie, en dat dit binne Christelike denke vervang moet word met opstanding van die dode. Hierdie is 'n teologiese begrip en vorm nie deel van 'n mensbeeld nie. Die vraag bly egter of dit kritiese analise sal kan weerstaan.

Vanuit die eksistensialistiese en fenomenologiese antropologie word die fundamentele aspek van die mens se bestaan voorgestel as 'n 'lewe-tot-die-dood'. Degenaar stel voor dat doodsaanvaarding 'n belangrike aspek van menswees behoort te wees. Moet ons weer kennis begin neem van vorige wysheid, byvoorbeeld:

Michel de Montaigne: Let us deprive death of its strangeness, let us frequent it, let us get used to it; let us have nothing more often in mind than death ... We do not know where death awaits us: so let us wait for it everywhere. To practise death is to practise freedom.
Cicero: A wise man's life is all one preparation for death

Wat is die implikasies van hierdie mensbeeld vir Christelike teologie, opvoedkunde, ekonomie, politiek, medisyne, inter-godsdienstige verhoudings ens. 'n Kultuur se mensbeeld is nie sosio-polities neutraal nie. Dit beïnvloed mags- en sosiale verhoudings en vorm die ideologiese raamwerk vir byvoorbeeld regeringsbeleid. Apartheid Suid-Afrika en Nazi Duitsland is voorbeelde van die sosiale en politieke impak van sulke skynbaar abstrakte idees.

Kan 'n postmoderne omvattende lewenshouding ten opsigte van mens en omgewing (ook bekend as "spiritualiteit") hierop gebou word?

Peter Weiss: Man has given a false importance to death. Any animal, plant or man who dies adds to natures compost heap, becomes the manure without which nothing could grow, nothing could be created. Death is simply part of the process.

Daar word soms na Gaia, die metafoor vir die komplekse wêreldsisteem, verwys asof dit 'bewus' is. Myns insiens moet ons Gaie erken as 'n komplekse sisteem met al die verstommende kenmerke van sulke sisteme, maar volgens die model wat hier ontwikkel is, kan Gaia nie as bewus getipeer word nie. Bewussyn is 'n biologiese verskynsel, Hoewel hierdie model terdeë rekening hou met die feit dat 'die werklikheid alle menslike kennis transendeer (dat die menslike bewussyn dus sy eie horison het) kan ek ook nie die begrip 'kosmiese bewussyn' aanvaar nie.

Ons sou die kulturele evolusie van die idee van 'n onsterflike siel kon voorstel as 'n spektrum vanaf 'n (premoderne) dualistiese mensbeeld (die mens bestaan uit 'n onsterflike siel en 'n sterflike liggaam), deur 'n (moderne) meganistiese en reduksionistiese natuurwetenskaplike mensbeeld (die mens is net liggaam) tot 'n postmoderne beeld: die mens is 'n besielde (self-transenderende) liggaam wat poëties op aarde moet leef[26].

Bibliografie:

Capra, F 1997. The Web of Life. A new synthesis of mind and matter. Flamingo Press, London.
Capra, F 2003. The hidden connections. A science for sustainable living. Flamingo Press, London.
Degenaar, JJ 1963. Die sterflikheid van die siel. Simondium Uitgewers, Johannesburg
Darling, D. 1995. After Life. In search of cosmic consciousness. Fourth Estate, London.
Humphrey, N. 1993. A History of the Mind. London. Vintage Books.
Penrose, R. 1994. Shadows of the Mind: A Search for the Missing Science of Consciousness. London. Vintage Press
Prigogine, I & Stengers, I 1984.
Order out of Chaos. Bantam, New York.
Sterelny, K & P. Griffiths. 1999.
Sex and Death. An Introduction to the Philosophy of Biology. University of Chicago Press, Chicago.
Wexler, B 2005 Brain and Culture. Neurobiology, ideology, and social change. MIT Press, Cambridge, Ms).

Het mens 'n siel wat kan hemel toe gaan na die dood?

Pieter F Craffert
31 Julie 2005

1 Inleidende opmerkings

Ek wil begin deur 'n aantal algemene opmerkinge te maak.

Eerstens, laat ons eerlik wees, die enigste rede waarom ons oor iets soos die siel praat, is omdat dit 'n prominente plek inneem in ons spreke oor dood en na-dood of moet ek sê na-lewe. Daarbuite het ons weinig te sê oor of ons te bekommer oor ons “siele”. Dit beteken nie dat dit nie belangrik is nie — om die waarheid te sê, ek dink dit is van die allergrootste belang dat ons oor dood (en lewe) nadink en praat.

Tweedens, wie oor die siel praat, praat eintlik oor menswees. Wat maak 'n mens 'n mens en hoe is ons mense.

Derdens, ek gaan die woord siel gebruik, maar soos dit mettergaan duidelik sal word, is dit vir my 'n wisselterm vir self of bewussyn . Hierdie woorde beskryf dieselfde konseptuele area (ek probeer die term entiteit vermy). Hoe ons dit ookal verwoord, menslike spreke oor die siel, die self of bewussyn is nie verskillende opinies of konsepsies van dieselfde ding nie. Die geskiedenis van die konsep is voldoende bewys dat dit telkens nuwe inhoud kry.

Vierdens, hierdie is nie 'n volledige of sistematiese bespreking van die betrokke onderwerp nie, maar slegs 'n aantal gesigspunte te wille van die gesprek. Dit is soos ek dit nou sien en is deeglik bewus dat hierdie een area is waaroor ek nog baie moet nadink.

Laastens, ongelukkig, of gelukkig, is daar nêrens 'n eenduidige beskrywing van wat 'n siel is nie. Ek sal dus die vraag wat die siel is, so saam-saam met die vraag, waar kom dit vandaan, hanteer.

2 Die Cartiaanse dualisme

Ons allerdaagse soort wysheid is dat dit 'n onsterflike entiteit is wat êrens misterieus in die liggaam gesetel is en sodra jy doodgaan, jou liggaam verlaat. Hierdie is 'n oorblyfsel van Descartes (17eeu) se siening van die mens. Hy maak 'n onderskeid tussen natuurlike dinge, dit wat in sy tyd met die opkoms van wetenskaplike denke, met die wetenskap ondersoek kon word (aan die hand van fisiese meganismes), en bonatuurlike dinge — dinge soos siel en gees wat nie materieël was en geensins vir hulle bestaan afhanklik was van die bestaan van 'n liggaam of materie nie. Dus, materiële (natuurlike) versus nie-materiële (bonatuurlike) entiteite vorm die basis van die Cartesiaanse dualisme. Wat nie met die wetenskap bestudeer kan word nie, is nie natuurlik nie. 'n Siel is dus 'n nie-materiële of bonatuurlike entiteit wat onafhanklik van 'n liggaam (materie) kan bestaan. Hy sou dus sê jy het 'n siel!

Die Cartiaanse siel-liggaam dualisme (of mind-body in Engels) het verrrykende implikasies gehad vir talle wetenskappe en veral vir die mediese wetenskap. Dit is grondliggend aan die idee dat siekte 'n defek van 'n orgaan of liggaamlike of biologiese sisteem is en met chirurgie of kragtige chemiese middels herstel of beveg kan word.

3 Die bybelse siening van die siel

Die onmiddelike vraag is of dit nie maar presies is wat die bybelse tekste sê nie. Nee, hierdie siening was heel anders as die van antieke mense. Ek kan nie aandag gee aan die komplekse eenheidsiening van menswees wat byvoorbeeld in die Ou Testament aanwesig is nie. Ook nie aan die veskeidenheid sieninge van na-lewe opsies wat hulle voorgestaan het nie (soos voortlewe saam met die voorouers, die idee van 'n liggaamlike herstel en van 'n onsterflike siel).

Laat ek begin met 'n algemene opmerking: wat ons wel weet is dat nie een van die outeurs wat dikwels oor 'n siel skryf (soos Plato en Paulus) enigsins 'n koherente of samehangende siening daarvan gehad het nie. Paulus praat byvoorbeeld slegs een keer van 'n liggaam-siel-gees driedeling (1Th 5:13). Elders werk hy telkens met dualismes: liggaam-siel; liggaam-gees, vlees-gees; verstand-vlees). Dus, een konklusie wat redelik maklik verdedig kan word is dat geen samehangende voorstelling en ook geen beskrywing of verduideliking van wat dit was, bestaan het nie. Paulus deel gewoon die sieninge van sy tyd daaroor, of beter nog, gebruik die konsepte van sy tyd vir sy eie doeleindes. En duidelik was dit 'n konseptuele entiteit en nie 'n ontologiese entiteit nie — hulle praat oor 'n iets wat werklik is, maar nie noodwendig konkreet nie.

Antieke mense, Paulus ingesluit, het wel 'n dualistiese siening van die mens gehad, maar dit was anders as Descartes s'n. Om hulle siening van die siel te begryp, moet jy iets van hulle fisieka of siening van waaruit dinge bestaan, begryp. Alles wat bestaan was opgemaak uit vier elemente: lug (pneuma) aarde, water en vuur. Alle dinge, insluitende verskillende bestaansvorme, was gesien as variasies van hierdie samestellings en nie 'n dichotomie met nie-materie nie. Dinge soos 'n siel was dus wel nie-liggaamlik (non-corporeal) maar nie nie-materieel nie, want alles wat bestaan was verskillende konfigurasies van hierdie elemente — dus materieël in hulle siening daarvan.

Ek gaan na slegs drie fasette van hulle voorstellings van die mens verwys wat ons insig gee in watse soort ding die mens was en wat hulle dualisme van liggaam en siel sou kon beteken het.

Die eerste is sieninge oor die menslike liggaam. Bybelse mense het soos die mense van hulle tyd (soos ons ook) unieke en tydgebonde sieninge van die menslike liggaam gehad. Ek het reeds genoem dat dit uit dieselfde elemente saamgestel is as alle ander objekte en in verskillende konfigurasies daarvan kon manifesteer. Verder was die liggaam ook poreus of penetreerbaar. Dit het uit talle kanale bestaan wat deur verskillende entiteite gevul kon word soos reuke of smake. Geeste of entiteite kon 'n liggaam vul en daarom moes allerhande voorsorgmaatreël getref word teen bose geeste. Mens sien dit byvoorbeeld in begrafnisgebruike waar alle liggaamsopeninge onmiddelik toegemaak word sodat bose geeste nie kon inkom en in die talle beskermingsmaatreëls teen die bose oog. Die beginsel word baie goed geïllustreer deur fisiognomie. Daar is 'n verstommende aantal tekste uit die antieke wêreld oor fisiognomie of die oortuiging dat iemand se karakter manifesteer in sy of haar liggaam. Die oppervlakte van die liggaam is slegs 'n uitdrukking van kragte binne die liggaam.

Die talle voorbeelde in die evangelies waar Jesus vra, wie sê die mense is ek, is ter sprake. Sy Galilese afkoms en die konnotasies (kan iets goed uit Galilea kom) reflekteer die siening dat jy is wat jou omgewingskragte jou maak. Maar terug by wie Jesus was? Die antwoorde is ewe rustig: Elia, Jeremia, een van die profete of Johannes die Doper wat onthoof is. Iemand anders se gees kon 'n liggaam betrek en dus jou identiteit (siel) bepaal. Bose geeste kon dieselfde doen.

Ek het na die bose oog verwys. Dit was die oortuiging dat iemand deur 'n sekere soort blik iets aan jou kon doen of in jou liggaam kon plaas. Kyk was nie die ervaring van lig en beelde wat op 'n retina reflekteer nie, maar konkrete dinge wat uit jou oog beweeg.

Die tweede is die interaksie tussen liggaamlike ervaringe en hulle ontologie oor die liggaam. Ek het reeds die verskynsel van besetenheid genoem: die feit dat 'n liggaam deur ander entiteite oorgeneem of beset kan word. Daarnaas, kon sekere manifestasies van die siel of liggaam ook op hemelreise gaan. Maw allerhande vorme van buite liggaamlike ervaringe is beskryf en beleef as manifestasies van die siel en liggaam konfigurasies. Dink aan Paulus se beskrywing in 2 Kor 12: hy weet nie eens of dit in die liggaam of daarbuite was wat hy na die 3e hemel gereis het nie. Daar is letterlik honderde soortgelyke verhale of eerder, beskrywings van ervaringe uit daardie tyd. Dan verwys ek nie eens na die soortgelyke ervaringe wat in die evangelies beskryf word nie: tydens Jesus se doop, Petrus in Handelinge, ens. Vanuit hierdie soort ervaringe het hulle afgelei dat die self in verskillende konfigurasies kon bestaan en allerhande soorte dinge kon doen, soos om op reis te gaan.

My punt is hierdie ervaringe het bygedra om hulle te informeer oor wat 'n siel is en wat dit kan doen.

Die derde is wat ek wil noem die astronomiese kompleks. Die fisieka van die dag het gesê dat alle dinge van dieselfde komponente gemaak is. Een van die interessantste manifestasies hiervan is die konneksie wat hulle gemaak het tussen die siel en die sterre. Eerstens, sterre en planete was nie klippe of gasbolle nie, maar lewende nie-menslike wesens. Die literatuur oor die astronomie is oorweldigend wat daarop dui dat saam met ander nie-menslike wesens (soos engele en demone) was die hemel liggame (hoor julle die oorsprong van ons woord) wesens wat die verloop van lewe op aarde gerig en bepaal het. Tweedens, sterre, siele en engele was nie net van dieselfde substansie nie (verskillende konfigurasies) maar verwant — pneuma -agtig ( gees-agtig ). Daarom kon sommige mense na hulle dood sterre word. Beter gestel: sommige siele transformeer na sterre — wesens, net in 'n ander gedaante. Die bekendste Israelitiese figure met wie dit gebeur het is Moses en Henog. Sommige regverdiges sal skyn soos die sterre. Dit is die idee wat ook in Dan 12:3 uitgedruk word. Beide Moses en Henog verskyn dikwels aan Israelitiese mense en word met die sterre en engele verbind.

Bybelse mense sou die Cartiaanse onderskeid nie eens verstaan het nie, want hulle basiese utigangspunt is dat verskillende manifestasies van die liggaam (as vlees of as siel en soms selfs as liggaam, siel en gees) was telkens verskillende konfigurasies van dieselfde stof of elemente. Nie een hiervan was bo-natuurlik nie. 'n Geestelike liggaam was binne hulle voorstelling so natuurlik soos 'n vleeslike liggaam, en dieselfde geld 'n siel as gemanifesteer as 'n hemelliggaam. Hulle het inderdaad 'n liggaam-siel dualisme gehad maar nog die liggaam en nog die siel was soortgelyk aan Descartes s'n en, myns insiens, ver verwyderd van enige moderne voorstelling daarvan.

4 Moderne sieninge van die siel, self of bewussyn

Laat ek hierdie deel begin met 'n opmerking oor verskillende soorte kennis: ervaringskennis en refleksiewe kennis.

Ons voorouers het vanuit hulle ervaring van sonsopkoms en ondergange afgelei dat die son om die aarde draai. Ons weet egter vandag baie goed dat relatief tot die aarde, die son nêrens heen beweeg nie en dus nie kan opkom of ondergaan nie. Die aarde draai om sy eie as en daarom lyk dit asof die son sak of opkom. Ons moet dus eintlik van die mooi aarde draai praat wat ons gisteraand in die bosveld gesien het. Iets meer as ervaringskennis was nodig om tot die insigte te kom: sommige van ons voorouers het dit gekoop met wat bekend is as refleksiewe of wetenskaplike kennis. Refleksiewe denke en astrofisieka gee ons vandag 'n veel beter insig in die sterrekunde.

In die inleiding het ek gesê dat die algemene siening in ons wêreld oor die siel is dat dit iets is wat êrens in jou liggaam gesetel is en onafhanklik daarvan kan voortbestaan. Dus, jy is jou liggaam met 'n siel daarin. 'n Variasie hierop is die siening dat jy is jou siel wat net tydelik oor 'n liggaam beskik. Jy het nie 'n siel nie, maar is jou siel wat liggaamlike ervaringe het. Hierdie onderskeid asof mens 'n siel het, kom so natuurlik in ons taal voor soos sonsondergang. Ons gebruik dit sonder om regtig te dink wat ons sê. Hoe maklik sê onsnie iets soos ek het vir myself gesê of ek het by myself gedink nie. Is hierdie self met wie jy gepraat het nou êrens hier binne ander as wie jy nou eintlik is.

Myns insiens is beide hierdie sieninge (jy is jou liggaam met 'n siel daarin en jy is jou siel wat liggaamlike ervaringe het ), net soos ons voorouers s'n oor die siel, die produk van ervaringsdenke en kennis. Ons algemene taal oor die siel is soos sonsopkoms-spreke vasgevang in die idee van jy het 'n siel en jou siel kan plekke heen gaan (soos na jou dood). Talle ander ervaringe, soos naby-dood ervaringe en buite-liggaamlike ervaringe speel 'n groot rol in hedendaagse voostellings.

Soos die beste insigte oor sterrekunde vandag nie verkry word van ervaringe van sonsondergange nie, net so is die beste insigte oor die self of bewussyn (of siel as jy wil), nie af te lei uit die veelvoud van liggaamlike ervaringe wat mense beskryf nie. Al hierdie ervaringe is deel van die data wat ons moet gebruik om sin te maak van wat menswees konstitueer en waarom sulke ervaringe deel van ons menslike liggaamlike werklikheid is.

Die beste insigte oor die astrofisieka word verkry deur wat ek breedweg refleksiewe denke wil noem. Dit is daardie vermoeë om verder as ervaringskennis te gaan om ons in te lig oor hoe dinge werk. Om die waarheid te sê, refleksiewe kennis help ons juis om ook ons ervaringe van sonsondergange in perspektief te plaas — dit is wonderlik om te ervaar, maar dit bly net aarde-draaie.

Die soort denke wat vir my die meeste sin maak vandag is om te sê jy het nie 'n siel, bewussyn of self nie, maar jy is jou self. As ek 'n ander metafoor kan gebruik: jy het 'n siel soos jy 'n geheue het en nie soos jy 'n hand of 'n gesig het nie. Jy het 'n geheue in die sin dat jy ook jou geheue is. Anders gestel, sonder jou geheue is jy nie, maar jy het slegs 'n geheue as jy 'n liggaam het. Sonder 'n liggaam het jy geen bewussyn nie — elkeen van die sogenaamde buiteliggaamlike ervaringe wat gebruik word 'n bewussyn los van die liggaam te postuleer, het weer 'n liggaam nodig om die ervaringe te kommunikeer. Jy is jou geheue en jy is jou siel of bewussyn omdat jy 'n liggaam het.

Hierdie is so 'n komplekse veld van studie en navorsing dat ek slegs enkele voorbeelde gaan noem van die argumente waaraan ek waarde heg. Hierdie sieinge word verkry nie deur na geïsoleerde verskynsels soos verhale oor buite-liggaamlike ervaringe en naby-dood ervaringe te kyk nie, maar vanuit 'n komplekse stel insigte wat bekend staan onder die noemer van bewussynstudies (consciousness studies). Dit is navorsing wat oor 'n aantal wetenskaplike grense beweeg en sluit in: evolusionêre biologie, neurowetenskappe, filosofie ensovoorts.

Die eerste voorbeeld kom uit die neorologie. Ironies genoeg is dit nogal navorsing oor sekere breindisfunksies wat goed illustreer hoedat jy jou liggaam is. Ek dink die basiese aanname van die populêre siening is dat elke mens net een siel het. Een mens, een siel! Gesplete brein persone (as gevolg van beserings of deur operasies om byvoorbeeld erge epilepsie te behandel) waar die korpus callosum of weefsels wat die twee breinhemissfere verbind geknip word, tree op asof hulle twee siele of bewussyns het. Ek oorvereenvoudig 'n komplekse stel navorsing om uit te kom by die punt dat jou self onlosmaaklik aan jou liggaam gekoppel is.

Die verskynsel van blindsight (mense wie se visuele organe sodanig beskadig is dat hulle nie kan sien nie, kan tog informasie oor 'n ligkol bekom) bevestig dat die self of bewussyn nie 'n iets in jou is nie, maar eerder die koalisie van gedistribueerde agente. Die self is nie in die brein nie, dit is ook nie die brein nie, dit is eerder die somtotaal van jou totale mensewees: kultureel, biologies en psigies.

Nog 'n voorbeeld: jy kan jou sin van selfbewussyn en beliggaming verloor in eensame opsluiting of byvoorbeeld in eksperimente waar jy in water geplaas word en geen kontak met ander mense of die omgewing het nie. Wie jy is, jou self, is afhanklik van hierdie kontakte en stimuli. Terloops, indien jou regterkantse parietale korteks deur 'n elektrode gestimuleer word, ervaar jy hierdie tydelike dissosiasie van jou liggaam — asof jy buite jou liggaam sfeef en vanaf die plafon na jouself kan kyk.

Hierdie voorbeelde wys dat bewussyn nie iets in die liggaam is of iets wat jy het nie, maar eerder die bestaanswyse van sekere komplekse biologiese sisteme. Bewussyn is deel van die nie-ruimtelike kenmerke van hierdie soort biologiese werklikhede. Net soos dit nie sin maak om te vra of die suurstof of waterstof in water die nattigheid veroorsaak nie, maak dit nie sin om die self of bewussyn te probeer isoleer uit die liggaam nie. Liggame soos mense s'n het wat ons kan noem 'n emerging property wat bewussyn genoem kan word.

Vir my is een van die toetse vir sprake van 'n siel of bewussyn as 'n entiteit van enige aard (as iets in die liggaam of as ewige entiteit wat net 'n liggaam beset) die volgende vraag: watter hoeveelheid elemente van die huidige werklikheid moet jy dupliseer voordat so 'n siel of bewussyn sigself kan wees. Sê nou maar daar is so iets, wat het jy nodig vir so 'n siel om jou siel te wees? Hoeveel kultuur en ander siele wat jou taal praat? Hoeveel fasette van die fisiese wêreld soos atmosfeer vir spraak, beweging, klank, ens? Dink net na wat is alles nodig om jou nou op hierdie moment jou te maak. Jou geskiedenis en geheue, jou konteks, familie, beroep. Naas Botha (en elkeen van ons) is wat hy gedoen het en as hy dit nie gedoen het nie, was hy nie dieselfde persoon (self) nie. Sonder hierdie liggaam is jy nie jý nie.

Dit maak daarom vir my sin om van so iets soos die dialogiese self te praat: dit sê die self is nie 'n essensie wat onveranderd van geboorte tot dood dieselfde bly nie. Jy as kind, student, getroude, geskeide, werker, bestuurder is telkens iemand anders. Watter self is nou die ewige? Watter self gaan eendag hemel toe, die onvergenoegde ou man van 80 of die sportheld van 20 of 'n perfekte self (wat sou dit wees?). Die self word telkens gekonstitueer in verhouding met ander mense en kontekste. Ek ís nie sonder my liggaam nie.

Ek sou in kort wou sê: My liggaam is 'n self-bewuste liggaam, 'n liggaam wat homself kan be-dink. Dus, ek is my liggaam wat homself dink — ek is nie 'n iets-wat-dink binne my liggaam nie. Ek is gewoon my denkende liggaam wat bewus is van sy/haar denke.

5 Sielspraak en etiek

Een van my inleidende opmerke was dat daar 'n verband is tussen spreke oor 'n siel en die dood. As daar iets van waar in is wat ek probeer aantoon het dat spreke oor die siel nie verskillende beskrywings is van dieselfde identifiseerbare objek nie, maar verskillende pogings om uit te druk wat menswees is, is die eintlike vraag nie, wat is 'n siel nie. Of, het 'n mens 'n siel nie. Dan is die vraag: wat is die implikasies van elkeen van die maniere van spreke oor die siel of die self vir die manier hoe ons met mekaar omgaan en eties optree in die wêreld?

As jy sê 'n mens het 'n siel, wat beteken dit vir die lewe. As jy soos ek geneig is om te sê, jy is jou liggaam, watter implikasies het dit vir jou siening van lewe en dood?

Die afgelope tyd het ek myself dikwels afgevra of ons populêre sieninge van 'n siel nie bydra tot die disrespek vir lewe om ons nie. Vier seuns slaan vir Vrydagaand pret 'n hawelose man dood in 'n park in Moreletta Park. Vir vyftig duisend rand skiet 'n pastoor se seun 'n jong vrou dood. By die begrafnis van 'n jong meisie wat deur 'n dronk man doodgery is, troos mense mekaar met die woorde sy (haar siel) is nou by Jesus waar ons almal eintlik wil wees.

Dra ons siel-sieninge by tot die totale disrespek vir lewe in ons samelewing? Het hierdie voorvalle enige iets te doen met ons algemene siening van 'n ewige siel en 'n nuttelose liggaam?

Kom ons draai dit om. Sal ons hierdie soort van dinge nog doen (lewe neem) as ons besef jou siel of bewussyn, jou jy, is onlosmaaklik aan jou liggaam en konteks gebind.

Is geloof, gebed en meditasie nog relevant vir die hedendaagse mens?

Peggy Pillinger

27 Januarie 2008

In haar poging om hierdie vraag te beantwoord, kyk Peggy na tradisies wat vir vele Protestantse Christene totaal onbekend is. In die vierde eeu nC het daar veral in die Oosterse Christendom ’n aversie ontstaan teen die verwêreldliking van die kerk. Keiser Konstantyn (275–337) het verdraagsaamheid teenoor Christene voorgestaan en Keiser Theodotius die Grote (346–395) het die Christelike geloof tot godsdiens van die ryk verklaar. Hy het egter verder as dit gegaan en die idee van ’n Drie-eenheid op sy onderdane afgedruk, “ketters” verbied om byeenkomste te hou, en “heidense” tempels laat verwoes. In reaksie hierop het sommige Christene in die oostelike dele van die Romeinse ryk hulle aan die kerk en die samelewing onttrek. Die een (kerk) was vir hulle maar net die keersy van die ander (samelewing). Asketisme het ontstaan. Dis veral askete wat stilte en meditasie deel van hulle godsdienstige lewe gemaak het. Vir Peggy wat in die Katolieke tradisie groot geword het, is hierdie idees van ontrekking en afsondering nie vreemd nie. Sy was immers vir 23 jaar deel van die Karmelitiese orde wat stilte en afsondering belangrik ag en dit aktief beoefen.

Vir vele Protestantse Christene behels geloof om ’n klomp leerstelings as ewige waarhede te aanvaar. Gebed behels die aanroep van God om bepaalde behoeftes bekend te maak (’n soort “inkopielys” waarmee mense na God gaan). Meditasie val egter geheel en al buite die ervaringswêreld van Protestantse Christene. Dit word as van die bose beskou omdat dit met Oosterse godsdienste (Boeddhisme en Hindoeïsme) geassosieer word.

Peggy praat vanuit ’n verankering in die Christelike tradisie. Klaarblyklik is die meesterverhaal van die Christelike geloof vir haar nog belangrik. Vele NHN-lede wat nie meer die meesterverhaal aanvaar nie, kon haar “pleidooi” vir stilte, gebed en meditasie nie gesnap nie. Die vrae en stellings wat vanuit die gehoor gekom het, byvoorbeeld “Wat is die verskil tussen gebed en meditasie?” “Ek bid al vir jare nie meer nie en kom goed oor die weg, waarom my met meditasie en gebed besig hou?” wys dat die gehoor en die spreker mekaar nie goed begryp het nie. Van die NHN-lede het weggegaan met ’n gevoel dat die vraag nie regtig beantwoord is nie.

Presies wat het Peggy probeer kommunikeer? Na my mening dat ons van ander godsdienstige tradisies kan leer. Ons hoef nie meditasie te beoefen soos sy dit beoefen of soos dit in die Hindoeïsme beoefen word nie, maar stilte kan helend wees. Voorts kan meditasie ‘n mens ook instem op die goddelike. Dis ’n bewusraak van deel-wees van alles rondom jou.

Peggy het die volgende boeke voorgehou as goeie leesmateriaal oor die onderwerp:

Armstrong, Karen. A History of God.

Johnston, William. Mystical Theology.

Keating, Thomas.  Open Mind Open Heart.

Krishnamurti, J. Commentaries on Living.

Nolan, Albert.  Jesus Today - a spirituality of radical freedom.

Nouwen, Henri. Reaching Out - The Three Movements of the Spiritual Life.

O'Murchu, Diarmuid. Religion in Exile - A Spiritual Vision for the Homeward Bound.

Pennington, Basil. Centering Prayer.

Rolheiser, Ronald. Seeking Spirituality - Guidelines for a Christian Spirituality for the 21st Century.

Targ, Russel & Hurtag, J.J. The End of Suffering.

Wilbur, Ken. No Boundary: Eastern & Western Approaches to Personal Growth.

Yogananda, Paramahansa. Autobiography of a Yogi.

Die kort spirituele sessie wat Antionette Ehmke aan die begin van die betrokke Midrandbyeenkoms gelei het, het na my mening meer gekommunikeer as Peggy self. Dalk is dit die soort spiritualiteit waarop ons binne die NHN kan voortbou.

Is gesprek tussen godsdiens en wetenskap oor lewe na die dood moontlik?

Dr Piet Muller
19 Nov 2006

INLEIDEND

Daar is tot dusver is 'n gesprek oor die moontlikheid van lewe na die dood tussen godsdiens en wetenskap nie nog nie moontlik nie, omdat beide partye vasgevang is in eie paradigma's wat so 'n gesprek uitsluit. 

Die christelike godsdiens het 'n teïstiese paradigma met die volgende kenmerke:

1. God word in antropomorfiese terme beskou as die "Groot (super) Vader";
2. Die hemel is 'n "plek";
3. Die siel is iets "los" wat ruimte inneem en gewig het.

Daarenteen opereer die wetenskap met 'n reduksionistiese paradigma:

1. Gees en bewussyn word veroorsaak deur materie;
2. Bewussyn is nie primer nie en kan dus nie materie beinvloed nie;
3. Bewussyn kan nie voortbestaan wanneer 'n organisme sterf nie.

Nie een van hierdie paradigmas laat ruimte om bestaande, dog (huidig) onverklaarbare verskynsels rondom bewussyn  te akkommodeer nie.

'n Gesprek tussen die godsdiens en die wetenskap tot die vraag oor lewe na die dood vereis:

1. 'n Nadere beskouïng van die paradigmas wat deur beide gehadhaaf word.
2. Nuwe paradigma's wat ruimte laat vir genoemde bestaande verskynsels van lewe na die dood.

ONTWIKKELING VAN RELEVANTE PARADIGMA'S

Inleidend: wat 'n paradigma is



Dis 'n konsept wat vir die mens se denkwyse grense definieër en reëls skep waarbinne die mens van sy tyd dan dink en doen.  'n Nuwe paradigma ontwikkel ook altyd en mettertyd uit 'n bestaande paradigma.

Kenmerkende voorbeelde van paradigma's:

1. Die digitale horlosie waarvan Seiko wat die moontlikheid raakgesien het, wat totaal deur die Switserse bedryf oorgesien is.
2. Sony wat nie geweet hoe om sy CD-konsep te standaardiseer nie, dit aan Philips afgestaan het, wat die wereld met CD skywe gevul het.
3. Junkmail het besef dat 'n koerant nie noodwendig net nuus hoef te dra nie en tans 'n wereldwye "franchise" uitgebou het.
4. Harvey het sewentiende eeu ontdek dat die hart slegs 'n bloedpomp is.  Dit was 'n groot aanslag op die paradigma dat die hart die setel van die verstand en die siel is.
5. Die Roomse kerk het tot in die sestiende eeu die Ptolomeïese konsep van 'n sonnestelsel aangehang wat by die bestaande wereldbeeld ingepas - en die nodige bybelse ondersteuning daarvoor gevind. Eers daarna is die Kopernikaanse model erken.

Die vroeë Christene, wat met die Hellenistiese paradigma's geleef het, het ook geworstel met die kwessie en moontlikheid van lewe na die dood.  Hulle sou as gevolg van hulle bepaalde geloof nuwe paradigma's moes ontwikkel. 

Paradigma's uit die Hellenisties tyd wat tot 'n nuwe, christelike paradigma gelei het, was:

Die Hellenistiese wêreldbeeld:

1. Die hemel is daar bo in die lug/uitspansel;
2. Die aarde daaronder is plat en die mens leef daarop;
3. Die (Styx) rivier is daaronder en by afsterwe moet die mens dit oorsteek, op pad na (Hades) die hel.
4. Hades is daaronder – daarheen daal die mens neer na die dood. 
5. (Tartarus die diepste duisternis heel onder vir die groot droogmakers!

Die konsep van die siel:

1. Dit dra die karakter van geboorte, ontwikkeling en metamorfose (soos verbeeld in Psyche);
2. Dis dus onverganklik.

Die vroeg-Christelike paradigma wat uit bogenoemde ontwikkel het, was 'n versoening van dit waarin hierdie Christene geglo het met die wereldbeeld van hulle tyd:

1. Die siel is ewig en kan "verhuis"  - in die geval van Christene na die hemel;
2. 'n Nuwe drie-dimensionsele wereldbeeld bestaande uit:
3. Die hemel, wat alle mense deur Christus kan vererwe;
4. Die ondermaanse, waar ons leef;
5. Die hel daaronder waarheen jy gaan as jy nie Christus (as borg) aanneem nie;
6. Net filosowe en belangrike mense (adel) kon hemel toe gaan, want daarvoor was 'n "borg" nodig

Die ontluikende Christendom het egter 'n spirituele revolusie te weeg gebring deur te verklaar dat almal wat Jesus as redder aanvaar hemel toe kan gaan. Die probleem was net hoe 'n mens vanaf die aarde tot in die hemel kom. Joodse Christende het geglo aan die konsep van opstanding eendag in die "eindtyd". Die Grieke daarenteen het eerder geglo met 'n soort reinkarnasiemodel, waarvolgens die siel van een liggaam na die ander verhuis; en het eenvaar dat die siel van altyd af bestaan het en net tydelik in 'n liggaam inkarneer.

Die kerk het egter eers in die agtste eeu finaal ten gunste van opstanding as alternatief vir re-inkarnasie besluit.  Die idee van 'n onsterflike siel wou egter nie gaan lê nie en in die sestiende eeu het die Rooms Katolieke Kerk die onsterflikheid van die siel as dogma aanvaar.  ......... Protestante het dit egter nooit aanvaar nie!

('n Interessante teenstelling tussen die sienings van Boedhisme en Christendom oor die hiernamaals is Boedhiste se vrees dat hulle na die dood weer gebore kan word, wat dit 'n voortsetting van die aardse pyn en lyding sal wees.  Hulle vrees dus weergeboorte. Christene vrees dat hulle sal sterf en nie 'n ewige lewe of 'n weergeboorte sal hê nie.)

Die Westerse paradigma

1. Idealisme...daar is 'n vaste verband tussen wat jy dink en waaroor jy dink (Kan 'n mens dink oor iets wat jy nie van weet nie?)
2. Materialisme....alleen materie kan 'bestaan'.

Descartes was die laaste denker wat hierdie twee uiteenlopende opvattings probeer versoen het. In sy 'Betoog oor die Metode' onderskei hy tussen:

1. Die Res Extensa, die uitgebreide en meetbare wereld, en
2. Die Res Cogitans, die wereld van die denke.

Die Reduksionistiese paradigma ontwikkel hieruit:

1. Die korrekte wetenskaplike metode is om alle verskynsels te herlei tot die kleinste bestanddeel en dan
2. 'n Wiskundige verband daarvoor te vind.
3. God dink soos 'n wiskundige en het die natuurwette geskep

Newton het finale beslag aan hierdie denkwyse gegee, wat hierna deur wetenskaplikes gevolg is.

Nature and nature's laws lay hid in night;

God said "Let Newton be" and all was light

Alexander Pope

Danksy hierdie enorme suksesvolle paradigma is insiggewende ontdekkings gemaak wat tallose tegnologiese ontwikkelings mee gebring het. Maar daar is ook verskeie betekenisvolle afwykings wat nie deur hierdie paradigma verklaar kan word nie.

Volgens die reduksionistiese paradigma:

1. Word gees en bewussyn veroorsaak deur materie.
2. Is bewussyn nie primer nie en kan dus nie materie beinvloed nie.
3. Kan bewussyn nie voortbestaan wanneer 'n organisme sterf nie.
4. Die konsep God word verwerp, maar die natuurwette fungeer "soos God".

BETEKENISVOLLE AFWYKINGS VAN DIE REDUKSIONISTIESE PARADIGMA

Wanneer die bestudering van bewussyn ter sprake kom, is die reduksionistiese paradigma nie in staat om altyd bevredigende verklarings te gee nie. Enkele voorbeelde hiervan:

1. MacDougal het tussen 1920 en 1930 eksperimente gedoen om vir rotte gewoontes aan te leer en gevind dat die 'kennis' op die rotte se nageslag oorgedra word en dat selfs onverwante rotte in hierde kennis kan deel – heeltemaal teenstrydig met wat die huidige genetika-kennis ons leer!
2. Blou mese ('n soort voëltjie) het in verskillende dele van Brittanje, totaal onafhanklik van mekaar, geleer om die metaaldoppies van melkbottels oop te maak.
3. Wanneer mense wat aan veelvuldige persoonlikheidsindroom (MPD) lei, kan hulle dikwels in hul verskillende persoonlikhede selfs verskillende fisiologiese kenmerke openbaar (soos bv diabetes of links en regshandigheid).

Sperry: Die  ontvanger van die Nobelprys vir neurofisiologie in 1881, Roger Sperry, was een van die eerste wetenskaplikes wat ronduit verklaar het dat die studie van bewussyn nie langer onder die tafel ingevee kan word nie. Dit druis in teen die heersende paridogma wat bewussyn of ignoreer of as 'n produk van materie beskou.

Sheldrake se teorie van 'morfogenetiese velde' was 'n poging om verklarings te vind vir bewussyns-verskynsels. Volgens hierdie teorie kan die gedrag van MacDougal se rotte of die Britse blou mese verklaar word deur te aanvaar dat daar 'n "veld" van inligting bestaan waartoe alle organismes, volgens spesie, toegang het. Dit sou bv. "instinktiewe gedrag" kan verklaar. Sheldrake word as uiters "afwykend" beskou, maar het tog ook groot wetenskaplike aanhang.

Jung se psigologiese teorie verdeel die menslike bewussyn (psige) in:

1. Die bewuste (ego)
2. Die persoonlike onbewuste
3. Die kollektiewe onbewuste
4. Jung beskou "psige" as die totaliteit van 'n mens se psigiese aktiwiteite. "Siel" daarenteen omskryf hy as 'n "kompleks' wat ooreenkom met wat mense gewoonlik "persoonlikheid" noem.

Die bewuste staan onder leiding van die ego, maar die onbewuste deel van die psige staan onder beheer van 'n groter entitieit as die ego, nl die Self.

Volgens Jung is die kollektiewe onbewuste die stoorkamer van die hele menslike ras se ervarings, daarom dat alle mense sekere simbole en argetipes kan herken. Die kollektiwe onbewuste "onderlê" alle menslike ervaring.

'N NUWE PARADIGMA VIR DIE GODSDIENSTIGE GESPREK

Hierdie paradigma is nog nie kristal-helder ontwikkel nie.  Die volgende kan egter oorweeg word:

Die basis vir 'n nuwe godsdienstige paradigma wat by die moderne tyd kan aanpas moet minstens die volgende bevat:

1. Ons kan nie langer oor God in antropomorfiese terme praat nie.
2. Die siel is nie 'iets' wat ruimte beslaan en gewig het nie.
3. Die hemel  is nie 'n plek nie – en daar bestaan nie 'n hel nie.

Pythagoras se wiel: 'n voorstelling van die interaksie van die basis van lewe, wat in die eerste eeue van die Christendom baie gewild was:

1. Die speek van die wiel verteenwoordig die liggaam (physis)
2. Die naaf is die bewussyn (nous)
3. Die velling is die ego (eidolon).

Volgens hierdie opvatting is God (nous) oneindige bewussyn - of inligting- en is die menslike bewussyn deel daarvan en keer dit weer daarna terug. Die menslike lewe is dus  soos 'n golf wat op die see verskyn, 'n tyd lank manifesteer en weer deel van die see word.

Jung:

1.  'As daar lewe na die dood is, kan dit net in die kollektiewe onbewuste bestaan'

Thich Nhat Han: Hierdie moderne Zen-meester vertolk die Boeddhistiese leer van "leegheid" op 'n manier wat vir die 21ste eeu, en vir Christene, baie relevant kan wees.

Leegheid is Inter-syn

Niks bestaan alleen nie,

Alles inter-bestaan.

Dit bestaan omdat dit bestaan.

Ons is nie skepsels nie ons is manifestasies.

Niks bestaan opsigself nie, maar slegs in samehang met ander dinge. 'n Blom bestaan uit wolke (water), son (energie), rotse (minerale), die tuinier ens. As net een van hierdie elemente ontbreek, kan die blom nie meer bestaan nie. Dieselfde geld vir die mens. Ons lewe in 'n geslote skepping waarin niks verlore gaan nie, maar alles weer telkens op verskillende maniere kan manifesteer.

Ons is nie "skepsels" nie, maar "manifestasies" en na die dood keer ons terug na die elelemente waaruit ons bestaan – (bewussyn dus ook na bewussyn?)

Die vraag oor lewe na die dood is steeds die rou senuwee in die religie.

Boedha se raad aan sy dissipels was egter:

'Moenie iets glo omdat dit in heilige boeke staan of omdat 'n profeet of heilige man dit gese het nie. Glo net dit wat jy self as waar kan ervaar'

'n Gebed oor die dood – vir daagllikse meditasie, na Thich Nhat Han

Ek weet dat ek elke dag ouer word en nie altyd jonk sal bly nie.

Ek weet dat ek geneig is om siek te word, en nie altyd gesond sal wees nie.

Ek weet dat ek bestem is om te sterf, en nie vir altyd sal lewe nie.

Ek weet ook dat alles en almal wat vir my lief en dierbaar is

aan dieselfe wette van verandering onderworpe is

en dat ek ook eendag van hulle geskei sal word.

My lewe word gevorm deur alles wat ek se en dink en doen;

My eie dade is die grond waarop ek staan.

Literatuur

Willis Harman, The Coming Global Mind Change(Baie belangrik!)

P Muller, Sal ons droom as ons dood is?

Jung, C. G., & Jaffe A. (1962). Memories, Dreams, Reflections. (Outobiografie)

Thich Nhat Hanh: Living Budha, living Christ; Going home, Buddha and Jesus as Brothers

Steven Batchelor, Buddhism without beliefs

Web addresse met debatte oor die onderwerp: "Lewe na die dood":

http://www.quantumconsciousness.org/

http://www.ncsu.edu/felder-public/kenny/papers/quantum.html

http://www.hi.is/~erlendur/english/

http://www.valdostamuseum.org/hamsmith/QuanCon.html

http://www.noetic.org/

http://noosphere.princeton.edu

http://www.emergentmind.org/rivas-vandongen.htm

Kinderspiritualiteit

Celia Geyer 10 September 2006
 

Die opsomming van Celia Geyer se voordrag neem die vorm aan van 'n skyfievertoning. Jy kan of skyfie vir skyfie daarna kyk (die vertoning begin onmiddelik), of die hele vertoning in Adobe PDF of Microsoft Powerpoint formaat aflaai.

• Adobe PDF (441 KB) Om PDF lêers te lees moet jy Adobe Acrobat Reader aflaai.
• Microsoft Powerpoint (169 KB)
• Lees ook 'n Gebed vir my dogters deur Annelie Ferreira, na aanleiding van Celia Geyer se aanbieding.

'N GEBED VIR MY DOGTER

Goeie en slegte redes om te glo

"Het jy al ooit gewonder hoe ons die dinge weet wat ons weet?" het een van die belangrikste evolusionêre wetenskaplikes, RICHARD DAWKINS van die Oxforduniversiteit, in 'n ope brief aan sy dogter, Juliet, gevra toe sy tien was. "Hoe weet ons, byvoorbeeld, dat die sterre, wat soos klein speldeprikkels in die hemel lyk, werklik groot balle vuur is soos die Son en baie ver daarby? En hoe weet ons dat die Aarde 'n kleiner bal is wat om een van daardie sterre, die Son, wentel?"

Liewe Juliet,

Die antwoord op hierdie vrae is "bewyse". Soms beteken bewyse inderdaad om te sien (of te hoor, voel, ruik . . . ) dat iets waar is. Ruimtevaarders het ver genoeg van die Aarde gereis om met hul eie oë te sien dat dit rond is. Soms het ons oë hulp nodig. Die "aandster" lyk soos 'n blink flikkering in die hemel, maar met 'n teleskoop kan jy sien dis 'n pragtige bal -- die planeet wat ons Venus noem. Iets wat jy leer deur direkte sien (of hoor of voel . . . ) word waarneming genoem.

Dikwels is bewyse nie net waarneming op sigself nie, maar waarneming lê altyd daaragter. As daar 'n moord is, het niemand (behalwe die moordenaar en die slagoffer!) dit werklik waargeneem nie. Maar speurders kan baie ander waarnemings saam inspan wat almal mag wys na 'n spesifieke verdagte. As 'n persoon se vingerafdrukke ooreenkom met dié wat op 'n dolk gevind is, is dit bewys dat hy daaraan geraak het. Dit bewys nie dat hy die moord gepleeg het nie, maar dit kan help as dit met 'n klomp ander bewyse saamgevoeg word. Soms kan 'n speurder aan 'n hele aantal waarnemings dink en skielik besef dat dit alles in plek val as so-en-so die moord gepleeg het.

Wetenskaplikes -- die spesialiste wat ontdek wat waar is oor die wêreld en die heelal -werk dikwels soos speurders. Hulle waag 'n raaiskoot (genoem 'n hipotese) oor wat moontlik waar mag wees. Hulle sê dan vir hulself: As dit werklik waar sou wees, behoort ons so-en-so waar te neem. Dit word 'n voorspelling genoem.

Byvoorbeeld: as die Aarde werklik rond is, kan ons voorspel dat 'n reisiger wat aanhou in dieselfde rigting reis, uiteindelik op dieselfde plek sal uitkom as waar hy begin het. As 'n dokter sê jy het masels, kyk hy nie net een keer na jou en sien masels nie. Sy eerste kyk gee hom 'n hipotese dat jy moontlik masels het. Dan sê hy aan homself: as sy werklik masels het, behoort ek te sien . . . Dan bekyk hy sy lys voorspellings en toets dit met sy oë (het jy 'n uitslag?), sy hande (is jou voorkop warm?), en sy ore (haal jy aamborstig asem soos met masels kan gebeur?). Slegs dan doen hy sy bevinding en sê: "My diagnose is dat die kind masels het." Soms moet dokters ander toetse soos bloedtoetse of Xstrale ook aanwend om hul oë, ore en hande te help om waarnemings te doen.

Die wyse waarop wetenskaplikes bewyse gebruik om dinge oor die wêreld te wete te kom, is baie slimmer en ingewikkelder as wat ek in 'n kort brief kan sê. Maar nou wil ek aanstap van bewyse, wat goeie redes is om iets te glo, en jou waarsku teen drie slegte redes om enigiets te glo. Die slegte redes word "tradisie", "outoriteit" (gesag) en "openbaring" genoem.

Eers tradisie. 'n Paar maande gelede het ek op televisie 'n bespreking gehad met ongeveer 50 kinders. Hulle is genooi omdat hulle grootgemaak is in 'n klomp verskillende godsdienste. Sommige is as Christene opgevoed, ander as Jode, Moslems, Hindoes of Sikhs.

Die man met die mikrofoon het van kind tot kind geloop en hulle gevra waarin hulle glo. Wat hulle gesê het, wys presies wat ek met "tradisie" bedoel. Hul geloof het geen verband met bewyse gehad nie. Hulle het net die geloofsbeginsels van hul ouers en grootouers opgenoem, wat, op hul beurt, ook nie op bewyse gegrond is nie. Hulle het goed gesê soos: "Ons Hindoes glo so en so". "Ons Moslems glo dit en dat." "Ons Christene glo iets anders."

Natuurlik, omdat hulle almal in verskillende dinge geglo het, kon hulle nie almal reg wees nie. Die man met die mikrofoon het gelyk asof hy dink dit is heel aanvaarbaar, en hy het nie eens probeer om hulle sover te kry om oor hul verskille met mekaar te debatteer nie. Maar dis nie die punt wat ek probeer stel nie. Ek wil net vra waar hul geloof vandaan kom. Dit het van tradisie gekom. Tradisie beteken geloof wat van grootouer na ouer na kind oorgedra word, en so aan. Of van boeke wat oor die eeue oorgedra is. Tradisionele geloofsoortuigings ontstaan dikwels uit feitlik niks; miskien maak iemand dit oorspronklik op, soos die stories oor Thor en Zeus. Maar nadat hulle oor 'n tydperk van eeue oorgedra is, maak die blote feit dat hulle so oud is, asof hulle iets spesiaals is. Mense glo dinge bloot omdat mense dieselfde goed eeue lank geglo het. Dit is tradisie.

Die probleem met tradisie is dat, maak nie saak hoe lank gelede die storie uitgedink is nie, dit presies so waar of onwaar is soos wat die oorspronklike storie was. As jy 'n storie opmaak wat nie waar is nie, word dit nie waar net omdat dit oor 'n aantal eeue oorgedra is nie!

Die meeste mense in Engeland is in die Anglikaanse Kerk gedoop, maar dit is net een van baie vertakkinge van die Christelike godsdiens. Daar is ander takke soos die Russies-Ortodokse, die Rooms-Katolieke en die Metodistekerk. Hulle glo almal verskillende dinge. Die Joodse godsdiens en die Moslemgodsdiens verskil nog verder; en daar is verskillende soorte Jode en Moslems. Mense wat selfs net effens verskillende goed glo, maak dikwels oorlog oor hul verskille.

Dus moet jy dink dat hulle nogal goeie redes het -- bewyse -- om te glo waarin hulle glo. Maar eintlik moet hul verskillende geloofsoortuigings aan verskillende tradisies toegeskryf word.

Kom ons praat oor een spesifieke tradisie. Rooms-Katolieke glo dat Maria, die moeder van Jesus, so spesiaal was dat sy nie gesterf het nie, maar reguit hemel toe is. Ander Christelike tradisies stem nie saam nie, en sê Maria het gesterf soos al die ander. Dié ander godsdienste praat nie baie oor haar nie en, anders as Rooms-Katolieke, noem hulle haar nie die "Koningin van die Hemel" nie. Die tradisie dat Maria se liggaam in die hemel opgeneem is, is nie baie oud nie. Die Bybel sê niks oor hoe en wanneer sy dood is nie; feit is, die arme vrou word skaars in die Bybel genoem. Die geloof dat haar liggaam in die hemel opgeneem is, is eers uitgedink ongeveer ses eeue ná die tyd van Jesus. Eers is dit net opgemaak, op dieselfde wyse wat enige storie soos Sneeuwitjie uitgedink word. Maar met verloop van eeue het dit ontwikkel in 'n tradisie en het mense dit ernstig begin opneem bloot omdat die storie oor soveel generasies oorgedra is. Hoe ouer die tradisie geword het, hoe meer het mense dit ernstig opgeneem. Dit is uiteindelik as 'n amptelike Rooms-Katolieke geloofstuk eers betreklik onlangs, in 1950, aanvaar. Maar die storie was niks minder waar in 1950 as wat dit was toe dit die eerste keer uitgedink is 600 jaar ná Maria se dood nie.

Ek sal terugkom na tradisie aan die einde van my brief en op 'n ander manier daarna kyk. Maar ek moet eers die ander twee slegte redes om in enigiets te glo, hanteer: outoriteit en openbaring.

Outoriteit (gesag), as 'n rede om iets te glo, beteken om dit te glo omdat jy vertel word om dit te glo deur iemand wat belangrik is. In die Rooms-Katolieke kerk is die pous die belangrikste persoon, en mense glo hy moet reg wees net omdat hy die pous is. In een vertakking van die Moslem-godsdiens is die belangrike mense ou mans met baarde wat ajatollahs genoem word. Heelwat jong Moslems is bereid om moord te pleeg, bloot omdat die ajatollahs in 'n land ver van hul eie hulle vertel om dit te doen. (Die fatwah, of heilige oorlog, teen Salman Rushdie was prominent in die nuus toe dié brief geskryf is).

Wanneer ek sê dat dit eers in 1950 was wat Rooms-Katolieke finaal vertel is hulle moet glo dat Maria se liggaam na die hemel opgevaar het, bedoel ek dat in 1950 die pous aan hulle vertel het om dit te glo. Dit was dit. Die pous het gesê dit is waar, dus moes dit waar wees! Miskien was sommige van die dinge wat daardie pous in sy lewe gesê het waar en sommige nie waar nie. Daar is geen goeie rede hoekom, net omdat hy die pous was, jy elke ding moet glo wat hy gesê het nie, net so min as wat jy elke ding glo wat baie ander mense vertel. Die huidige pous het sy volgelinge beveel om nie die aantal babas wat hulle kry te beperk nie. As mense sy outoriteit so slaafs navolg soos hy dit verwag, kan die gevolge verskriklike hongersnood, siektes en oorloë wees wat deur oorbevolking veroorsaak word.

Natuurlik, selfs in wetenskap, het ons dikwels nie die bewyse self gesien nie en moet ons iemand anders se woord glo. Ek het nie, met my eie oë, die bewyse gesien dat lig teen die snelheid van 300 000 km/s beweeg nie. Instede glo ek boeke wat my die snelheid van lig meedeel. Dit lyk soos "outoriteit". Maar eintlik is dit baie beter as outoriteit omdat die mense wat die boeke skryf die bewyse gesien het en is elkeen vry om versigtig die bewyse te bestudeer wanneer hulle ook al wil. Dit is baie gerusstellend. Maar selfs nie die priesters maak daarop aanspraak dat daar enige bewyse is dat Maria se liggaam na die hemel weggezoem het nie.

Die derde soort swak rede om enigiets te glo , word "openbaring" genoem. As jy die pous in 1950 gevra het hoe hy geweet het Maria se liggaam het na die hemel verdwyn, sou hy waarskynlik gesê het dit is aan hom "geopenbaar". Hy het hom in sy kamer toegesluit en om leiding gebid. Hy het gedink en gedink, in sy afgesonderdheid, en hy het meer en meer seker van homself in sy binneste geraak. Wanneer godsdienstige mense net 'n gevoel in hulself beleef dat iets waar moet wees, selfs as daar geen bewyse is dat dit waar is nie, noem hulle hul gevoel "openbaring". Dit is nie net pouse wat daarop aanspraak maak dat hulle openbaringe beleef nie. Baie godsdienstige mense doen dit. Dit is een van hul hoofredes waarom hulle die dinge glo wat hulle glo. Maar is dit 'n goeie rede?

Sê nou ek sê vir jou jou hond is dood. Jy sal baie ontsteld wees, en waarskynlik sê: "Is jy seker? Hoe weet jy? Hoe het dit gebeur?" Sê nou ek antwoord: "Ek weet eintlik nie dat Pepe dood is nie. Ek het geen bewyse nie. Ek het net hierdie snaakse gevoel diep binne myself dat hy dood is." Jy sal nogal kwaad vir my wees omdat ek jou laat skrik het, omdat jy sal weet dat 'n "gevoel" in jou binneste alleen nie genoeg rede is om te glo dat 'n windhond dood is nie. Jy het bewyse nodig. Ons het almal van tyd tot tyd gevoelens in ons binneste wat soms reg bewys word en soms verkeerd. In elk geval het verskillende mense teenoorgestelde gevoelens, wat dit moeilik maak om te besluit wie se gevoel reg is. Die enigste manier om seker te wees dat 'n hond dood is, is om hom dood te sien, of te hoor dat sy hart gaan staan het; of deur iemand wat werklike bewyse gesien of gehoor het dat hy dood is.

Mense sê soms jy moet glo in jou gevoelens diep binne jou, anders sal jy nooit vertroue besit in dinge soos "My vrou het my lief" nie. Maar dis 'n swak argument. Daar kan baie bewyse wees dat iemand jou liefhet. Die hele dag wanneer jy in die geselskap verkeer van iemand wat jou liefhet, sien en hoor jy 'n klomp klein deeltjies van bewyse daarvan, en saam bevestig hulle daardie liefde. Dit is nie suiwer net 'n gevoel in jou binneste nie, soos die gevoel wat priesters openbaring noem nie. Buite is daar dinge wat die binneste gevoel ondersteun: 'n blik in die oë, 'n teer stem, klein gunsies en sorgsaamheid; dit is alles werklike bewyse.

Soms het mense 'n sterk gevoel in hul binneste dat iemand hulle liefhet maar wat nie op bewyse rus nie, en dan is die kanse goed dat hulle heeltemal verkeerd kan wees. Daar is mense met 'n sterk gevoel in hul binneste dat 'n beroemde rolprentster hulle liefhet, terwyl die waarheid is dat die ster hulle nie eens ontmoet het nie. Mense soos dié is sielsiek. 'n Gevoel in die binneste moet ondersteun word deur bewyse, anders kan jy hulle eenvoudig nie vertrou nie.

Gevoelens in jou binneste is waardevol in die wetenskap ook, maar net om aan jou idees te gee wat jy later toets deur bewyse daarvoor te soek. 'n Wetenskaplike kan 'n "voorgevoel" oor 'n idee hê wat net reg "voel". Dit is egter nie voldoende rede om iets te glo nie. Maar dit kan 'n goeie rede wees om tyd te bestee om 'n spesifieke eksperiment te doen, of om op 'n besondere wyse na bewyse te soek. Wetenskaplikes gebruik deurlopend gevoelens in hul binneste om idees te ontwikkel. Maar die idees is niks werd voordat hulle nie deur bewyse ondersteun word nie.

Ek het belowe ek sal terugkom na tradisie deur op 'n ander manier daarna te kyk. Ek wil probeer verduidelik waarom tradisie so belangrik vir ons is. Alle diere is gebou om te oorleef in die normale plek waar hul spesie leef. Leeus is gebou om goed te kan oorleef op die vlaktes van Afrika. Varswaterkreef is gebou om goed te oorleef in vars water, terwyl kreef gebou is om goed te oorleef in die soutsee. Mense is ook diere, en ons is gebou om goed te oorleef in 'n wêreld vol . . . ander mense. Die meeste van ons jag nie vir ons eie kos soos leeus of kreef nie, ons koop dit van ander mense wat dit weer van ander mense gekoop het. Ons "swem" deur 'n "see van mense". Nes 'n vis kiewe nodig het om in die water te oorleef, het mense 'n brein nodig wat hulle in staat stel om met ander mense saam te leef. Nes die see vol soutwater is, is die see van mense vol moeilike dinge om te leer. Soos taal.

Jy praat Engels, maar jou vriendin Ann Kathrin praat Duits. Julle elkeen praat die taal wat jou in staat stel om "rond te swem" in jou eie afsonderlike "see van mense". Taal word deur tradisie oorgedra. Daar is geen ander manier nie. In Engeland is Pepe 'n dog . In Duitsland is hy ein Hund . Nie een van hierdie woorde is meer korrek of meer waar as die ander nie. Albei word bloot oorgedra. Ten einde goed te wees om "te swem in hul see van mense", moet kinders die taal van hul eie land leer, en baie ander dinge oor hul eie mense; en dit beteken dat hulle, soos kladpapier, 'n reuse-klomp tradisionele inligting moet absorbeer. (Onthou dat tradisionele inligting net dinge beteken wat van grootouers na ouers na kinders oorgedra word.) Die kind se brein is 'n liggelowige absorbeerder van tradisionele inligting. En 'n mens kan nie van 'n kind verwag om goeie en nuttige tradisionele inligting, soos die woorde van 'n taal, te onderskei van swak of lawwe tradisionele inligting, soos om in hekse en duiwels en maagde wat vir ewig lewe, te glo nie.

Dit is jammer, maar dit kan nie verhelp word nie, dat omdat kinders liggelowige absorbeerders van tradisionele inligting is, hulle gewoonlik alles glo wat volwassenes hulle vertel, of dit nou waar of vals is, reg of verkeerd. Baie van dit wat grootmense hulle vertel, is waar en gegrond op bewyse, of ten minste verstandig. Maar as iets daarvan vals is, laf of selfs boos, is daar niks wat kinders keer om dit ook te glo nie.

Maar wanneer kinders grootword, wat doen hulle? Wel, natuurlik vertel hulle dit aan die volgende generasie kinders. Dus, sodra iets sterk geglo word -- selfs al is dit heeltemal onwaar en daar geen rede was om dit in die eerste plek te glo nie -- kan die geloof daarin ewig aanhou.

Kan dït wees wat met godsdienste gebeur het? Die geloof dat Maria Maria ’n maagd was by Jesus se geboorte, die geloof dat Maria nooit gesterf het nie, geloof dat wyn in bloed verander -- nie een van hierdie geloofsuitinge word gestaaf deur enige goeie bewyse nie. Tog glo miljoene mense daarin. Miskien is dit omdat hulle vertel is om dit te glo toe hulle jonk genoeg was om enigiets te glo.

Miljoene ander mense glo in totaal ander dinge omdat hulle ander dinge vertel is toe hulle kinders was. Moslem-kinders word ander goed vertel as Christen-kinders, en albei groepe word groot met die onwrikbare geloof dat hulle reg is en die ander verkeerd. Selfs tussen Christene glo Rooms-Katolieke ander dinge as mense wat lede is van die Anglikaanse Kerk, of Episkopaliërs, Shakers of Kwakers, Mormone of Holy Rollers, en almal glo absoluut hulle is reg en die ander is verkeerd. Hulle glo verskillende dinge om presies dieselfde soort rede wat jóú Engels laat praat en Ann-Kathrin Duits. Albei tale is, in hul eie land, die regte taal om te praat. Maar dit kan nie waar wees dat verskillende godsdienste in hul eie lande reg is nie, omdat verskillende godsdienste aanspraak maak dat teenoorgestelde dinge waar is. Maria kan nie lewendig wees in die Katolieke Ierse Republiek, maar dood in die Protestantse Noord-Ierland nie.

Wat kan ons aan al hierdie dinge doen? Dit is nie maklik vir jou om enigiets te doen nie, omdat jy net tien is. Maar jy kan die volgende op die proef stel. Die volgende keer as iemand jou iets vertel wat belangrik klink, dink vir jouself: "Is dit die soort ding wat mense waarskynlik weet omdat bewyse daarvoor bestaan? Of is dit die soort ding wat mense net glo as gevolg van tradisie, outoriteit en openbaring?" En die volgende keer as iemand aan jou vertel iets is waar, waarom sê jy nie die volgende aan hulle nie: "Watter bewyse bestaan daarvoor?" En as hulle jou nie 'n goeie antwoord kan gee nie, hoop ek jy sal baie versigtig dink voordat jy 'n woord glo wat hulle sê.

Liefde,
Pappie

Konstantyn as draaipunt in die geskiedenis van die Christendom (Deel 2)

Pieter J.J. Botha
26 Maart 2006

Ongetwyfeld was Konstantyn ambisieus en koelbloedig. Dit is so dat hy homself as God se instrument gesien het en sonder om te blik of te bloos aan ander voorgeskryf presies wat God van hulle verwag. Tydens sy kategese was daar seker nie tyd vir lesse oor nederigheid nie.

Al wat Konstantyn wou doen, was om op die troon te sit, leërs te lei en die soom van sy jas aan te bied om vereer te word. Wat hy wou wees, was om baie goed te wees met dit wat hy wou doen: vrede maak (wel, forseer), voorspoed bewerkstellig, goeie regering bevorder. En hy was goed met dit wat hy wou doen; baie, baie suksesvol. Praat van 'n loopbaan aanvaar waarin mens 'n reuse sukses maak omdat dit by jou vermoëns en persoonlikheid pas en ons praat van Konstantyn. Sý werk was nie vir hom 'n las nie. Hy wou 'n kolossus wees en hy was een.

Konstantyn was ook baie ernstig oor sy godsdiens. Hy noem homself die "apostel van diegene buite die kerk", die "gewone apostel". Soos laas met Paulus word daar moeite gedoen om almal in die kerk te kry. In sy eie woorde:

Deur die goddelike geloof te bewaar neem ek deel aan die lig van waarheid; gelei deur die lig van waarheid erken ek die goddelike geloof …. Met die mag van hierdie God as
my bondgenoot, het ek begin vanaf die verste kant van die Oseaan om die hele
bewoonde wêreld, stuk vir stuk, op te hef na die hoop op ongetwyfelde verlossing.… Hom roep ek op my knieë aan, gekant teen alle verwerplike bloedoffers en haatlike
reuke, en met die rug gekeer na elke aard-gebonde [tower-]vlam, wat gelei het na vuil,
bose en vreeslike dwaling waardeur baie mense en volke verwoes is. (Konstantyn se
brief aan Sapor, koning van Persië; Vita Constantini 4.9–10).

Die selfbenoeming "apostel vir diegene buite die kerk" is 'n aanduiding van Konstantyn se oortuiging van uitgesoek te wees. Konstantyn het die Christendom se groei bevorder vêr buite die grense van die Ryk, maar veral binne die grense van die Ryk. Hy het sy bes probeer om aanhangers van alternatiewe sieninge en skeurmakers terug te wen. Sy dryfkrag was nie soseer om siele te red nie, want ander se sieleheil het hom duidelik nie geïnteresseer nie. Mens kan amper praat van om liggame terug te wen. Hy het gestrewe na voorspoed tydens sy heerskappy om sodoende te verseker dat God aanvaarbaar en behoorlik aanbid word. Voorspoed vir Konstantyn was materiële welsyn: einde aan burgeroorlog, beveiligde grense, oeste in oorvloed vir 'n talryke bevolking. Vrede en die voordele wat vrede meebring. Hoe Konstantyn oor God se gawes gedink het, kan ons sien in die booshede wat hy aan die duiwel toedig: onluste, gevegte in die strate, bittere twisgesprekke, swak oeste, huigelaars, alles wat met toordery te doen het en, natuurlik, troonpretendente.

Min van die wesenlike fasette van christelike oortuigings het Konstantyn geïnteresseer. Oor God se genade of mense se boosheid het hy nie gewonder nie. Aan wat verlossing sou wees of wat liefde behels het hy hom nie aan gesteur nie. Ook nie aan nederigheid nie. Ywerig in sy oortuigings maar heeltemal onbewus van die morele implikasies van sy oortuigings. Dalk is dit die voorwaarde om aanspraak te maak op Maximus, die Grootste.

Tog bly die vraag: Hoe is dit dat 'n man wat so ernstig toegewyd is nie weet van die morele implikasies van sy geloof nie? Dit is hier waar mens begin wonder oor die ander gelowiges rondom Konstantyn.

Wat van al daardie biskoppe waarmee die keiser te doen gehad het? Sinodes het lank voor Konstantyn se tyd al plaas gevind. Om saam met die keiser te vergader was dalk net té aanloklik. Te "goed" om waar te wees. Laat niemand julle "leiers" noem nie (Mt 23.10), net amices carissimi (geliefde broers) deur 'n keiser. Deur Konstantyn. En wanneer julle die stad se prokonsul versoek om geld uit te haal, noem net jou goeie vriend en broer in Christus, Victor Konstantinus Maximus Augustus …

Sou dit dwaasheid gewees het om Konstantyn teen te gaan? Dalk. Waarskynlik. Tog bly die vrae. Waaroor gaan geloof en godsdiens dan?

Eenheid, verskeidenheid … en Judaïsme

Konstantyn ag eensgesindheid as sy lewenstaak. En Konstantyn bedoel werklike, sigbare eenheid. Die verdeeldheid onder Christene was vir hom 'n verleentheid. Weereens val sekere vrae mens op: Was daar nie strewe na eenheid voor sy tyd nie? Waarin het eenheid toe gelê? Immers, aanbid die Christene dan nie die Een Here nie? Waarin kan dit lê? En vir ons? Hoe behoort eenheid vandag daar uit te sien? Of, om die vraag wat hierdie bespreking dra weereens op te roep: wat is christelike identiteit?

In 'n sin, natuurlik, was daar van die begin af uiteenlopendheid in die Jesus beweging. Van die begin af was daar die gemeentes van Akwila en Priska, van Petrus, van Jakobus, van Paulus en van Klemens. Met verskillende aksente en perspektiewe en voorkeure het mense vergader in die naam van Jesus onder die uiteenlopende leiding van Hermas hier, Justinus daar en Kallistus langsaan.

Teen die middel van die derde eeu was daar talle Christengroepe regoor die Ryk in bykans al die stede, 'n mosaïek van gemeentes. In baie neem 'n verkose biskop die leiding, of een wat, mettertyd soos dinge ontwikkel het, in oorleg met ander biskoppe aangewys is. Die meeste gemeenteleiers het ander werk: hulle is regsgeleerdes, onderwysers, skrifgeleerdes, handelaars, 'n vrygemaakte of twee wat grond besit. Die ander "ampte" van die gemeente is deel van huishoudings, wat hulle "christelike" funksies (soos grafte grawe, deurwagters, kleremakers en dies meer) borg.

Wat doen jy in so 'n ryke verskeidenheid van praktyke en oortuigings as daar oor die interpretasie en toepassing van die tradisies verskille bestaan? Jy kan net jou bes doen om te oorreed, met helder woorde, goeie argumente en met die uitleef van jou eie oortuigings. Augustinus het dit nogal mooi verwoord, myns insiens:

Ek is nie 'n voorstaander daarvan dat mense gedwing word om met enige party saam te werk nie, maar ek begeer dat die waarheid bekend gemaak word aan persone wat na waarheid soek sonder voorwaardes wat vrees inboesem. Van ons kant af sal daar geen verwysing wees na die dreigement van staatsmag nie. Maar dan moet daar ook nie van julle kant af intimidasie deur mafiabendes wees nie. Laat ons ons toespits op die werklike saak deur debat, en laat ons argumente bou met redelikheid en met die gesagdraende onderrig van die goddelike geskrifte, rustig en kalm, so veel as wat ons in staat is. Laat ons vra, soek en klop, sodat ons kan ontvang en vind, en dat die deur vir ons oopgemaak kan word. (Augustinus Epistulae 23.7)

So skryf Augustinus in die jaar 392, maar dit is 'n goeie aanduiding van hoe die situasie noodwendig moes gewees het voor Konstantyn. Getuig, oorreed met redelike argumente, lewe volgens jou oortuigings in nederigheid, vrede en liefde.

Onherkenbaar sou die situasie verander. Ons het almal die suspisie dat oorreding en helder denke en opregtheid nie genoeg is nie. Eintlik is dit meer as genoeg, maar wie wil nou redelik wees as jy moet erken jy is verkeerd? Daar is ook altyd die versoeking: moet ek nie net 'n klip gaan gooi nie? Kan ek hom nie maar 'n klap gee nie? Sestien jaar na bogenoemde brief skryf Augustinus self dat "goeie dwang" nodig raak waar mense volhard om die valsheid aan te hang. En nog nege jaar later:

Daar is 'n onregverdige verdrukking, dit wat die ongelowiges op die kerk van Christus lê, maar daar is ook 'n regverdige verdrukking, wat die kerk van Christus die ongelowiges toedien. … Daarom, gegewe die mag wat die kerk ontvang het weens God se beslissing op die regte tyd as gevolg van die godsdienstige karakter en geloof van konings, om die instrument te wees waarmee diegene op die paaie en die lanings [die afwykendes] gedwing kan word om in te kom, kan hulle hoegenaamd nie kla as hulle sodanig ge­dwing word nie … (Augustinus Epistulae 185.11.24).

Augustinus haal die Bybel hier aan, Lukas 14.23. Die Latynse sinsnede compelle intrare: "dwing hulle om in te kom" sou nog 'n verbysterende rol speel in die kerkgeskiedenis.⁸

Ons wil nie graag daaraan herinner word dat "ortodoksie" nie van die begin af bestaan het nie. Feit is, daar was nie eintlik 'n "oorheersende" sentrale beskikker oor die Christendom in die eerste, tweede of selfs derde eeue nie. Die vroeë Christendom was 'n verskeidenheid groepe wat verskil het oor geloofsbelydenisse en praktyke. Verskillende gemeentes het mekaar uitgekryt as dwalers, afwykendes en misleides. Die verskille het voortgespruit uit kulturele diversiteit, tale, agtergronde, klem op verskillende tradisies, verskillende waardes. Eventueel sou enkeles van hierdie tradisies die "oorwinning" behaal. Dit is daardie "oorwinning" wat ons kritiese moet bedink.

Dit wil nie sê daar was geen samehorigheid nie. Daar is in die vroeë Christendom óók duidelike en ondubbelsinnige strewes na wedersydse erkenning en sentrale waardes te bespeur. Wat mens nogal opval is die klem wat op lewensstyl geplaas is. Met die gegegewens wat ons het kan ons nie anders as om uiteenlopende tradisies raak te sien nie, elk met 'n eie logika en interne samehang, wat naas mekaar bestaan het. Daar was nie 'n sentrum nie, maar wel 'n soort identiteit wat vorm aangeneem het. Hierdie soortgelykheid, erkenning van 'n kenmerkende identiteit het nie in leerstellings gelê nie — alhoewel dit daar was en 'n rol gespeel het — en ook nie in liturgie nie — alhoewel dit ook 'n rol gespeel het, en ooreenkomste bevorder het. Die identiteit het juis nie net berus op godsdienstige idees nie, maar het uiting gevind in 'n lewenswyse. Die ervaring van "ons is anders", van sodoende hoort ons bymekaar, van só is ons een, was iets wat bowe al in gemeenskaplike betrokkenheid beleef is.

⁸ Wat die saak natuurlik bemoeilik het is die feit dat die Donatiste, teen wie Augustinus dit hier het, self van geweld gebruik gemaak het. Die circumcelliones, hierbo met "mafiabendes" vertaal, was groepe kleinboere wat hulleself in paramilitêre styl georganiseer het, en rooftogte en ander aksies namens die Donatistiese beweging uitgevoer het. Die konflik met die Donatiste was verweefd met kulturele en sosio-politiese konflikte (o.a., Romeinse kolonialisme en Noord-Afrikaanse selfstandigheid). Lank na Konstantyn se tyd wou Konstantius II die stryd oplos met geld. Donatus se (bittere en ironiese) antwoord: "Wat het die kerk met die keiser uit te waai?" (quid est imperatori cum ecclesia? Optatus 3.3)

<!--pagebreak-->

Ons moet nie die vroeë Christene idealiseer nie. As hulle maar net kon sou baie van die vromes sekerlik ook sonder om te blik of te bloos dieselfde gedoen het as wat hulle nakomelinge vanaf die vierde eeu gedoen het. Maar: daar is 'n groot verskil tussen jou sondige humeur te bely met drome van ander reg te ruk en om God te dank dat ons die ander kon uitwis.

Waarmee het die vroeë Christendom geworstel? Êrens tussen 177 en 180 spot Kelsos nog met die Christene se beheptheid met kinders, vroue, slawe en die armes, 'n godsdiens vir wolkammers, klipkappers en klerewassers. En na Konstantyn? Wie word pous. Wie word die keiser se raadgewers. Watter gebou sal ons vir God oprig, en hoeveel marmer en goud is daarvoor nodig.

In die oorgang wat Konstantyn aan die gang gesit het, het iets van Christenmenswees ondergegaan en iets anders uitgekom. Dis presies daaroor wat óns moet dink en besluit. Vredemaak as 'n risiko (Mt 5.3) en vrede deur superieure slaankrag is nie dieselfde nie.

Een ander ontwikkeling wat deur die Konstantynse era meegebring is, moet kortliks aandag kry. In die middel van die tweede eeu skryf Justinus die Martelaar as 'n antwoord op die vraag of Joodse-Christene gered kan word, dat "ons behoort by hulle aan te sluit en saam met hulle te werk in alle dinge as familie en broers — hulle moet net nie van ons verwag om die Wet te onderhou nie" (Dialogus cum Tryphone 47).

Tweehonderd jaar later is die prentjie aansienlik anders. Van die talle Joods-Christelike groepe en bewegings wat in die eerste en tweede eeue met ontstellende vitaliteit (vir heiden-Christene) gebloei het, is net enkele klein groepies oor. Hierdie verdwyning hang saam met die groeiende konflik tussen Christendom en Judaïsme.

Van Konstantyn se eie wetgewing ten opsigte van Jode en Judaïsme het net vier behoue gebly.⁹ Die eerste twee handel oor openbare verpligtinge (belastings) van Joodse mense wat ampte beklee. Die derde bepaal dat Jode wat Joodse bekeerlinge (tot die Christendom) en nie-Jode wat hulle tot die Judaïsme bekeer, verbrand moet word. Die vierde herhaal die vorige een, maar dreig net met vergelding sonder om die straf te omskrywe; dit belowe ook vryheid aan (nie-Joodse) slawe wat deur hulle eienaars besny is.

Ons moet egter verby die wetgewing self kyk, na hoe gemeenskappe verander het. Konstantyn self het nie van Jode gehou nie (hulle het immers, so is hy geleer, sy geliefde Christene destyds in Judea vervolg). Vir die eerste keer maak 'n keiser verkleinerende uitsprake oor Jode en Judaïsme. Hy noem hulle 'n "dooie (feralis) sekte", en 'n afskuwelike groep mense. Maar aktiewe en doelbewuste verdrukking kan nie aan hom toegedig word nie. Konstantyn was baie dinge, maar nie onnosel nie. Ten spyte van sy eie voorkeure en afkeure was samewerking, verdraagsaamheid en ontwikkeling van genoeg staatsbelang vir hom om nie so onverantwoordelik te raak nie. Konstantyn het nie blindelingse regstellende aksie toegepas nie.

⁹ Codex theodosianus 16.8.1–5, 16.9.1.

<!--pagebreak-->

Natuurlik het hy sy grense gehad. Arme Sopater, byvoorbeeld. Hierdie heidense neoplatonis is deur Konstantyn aangestel en bevorder en het vir jare 'n belangrike rol tussen die keiser se raadgewers gespeel. Toe Sopater verdink word dat hy die winde (wat die graanskepe aandryf) geketting het (deur towerkragte) is hy onmiddelik geketting (met ysterkettings). Permanent. Geregtigheid en verdraagsaamheid kan nooit, volgens Konstantyn, die beoefening van towerkragte tot andere se nadeel insluit nie.

Die groeiende spanning tussen Christen en Jood kan nie net op Konstantyn se rekening geplaas word nie. Die toegang tot en aanvaarding van staatserkenning het 'n proses in die Christendom versnel wat reeds besig was om te voltrek. Ons hoef net te let op hoe die Christene 'n spesiale styl van interpretasie uitwerk om te kan bewys dat die Ou Testament aan ons behoort (al is dit dan in 'n Griekse of Latynse vertaling). Eusebius maak 'n onderskeid tussen die "Hebreërs", die Christene se voorvaders, en die "Jode", die moordenaars van die Verlosser. Hebreërs is natuurlik nie Jode nie, maar proto-christene en mede-vyande van Judaïsme. Die profete van die Skrif word nie meer gelees as etiese prediking nie, maar as toekomsvoorspellings. In die gebeure van die vierde eeu word hierdie toekomsvoorspellings dan vervul (met heelwat menslike hulp weliswaar), en die goddelike waarheid van Christene se interpretasies en handelinge word so bevestig.

Aan die begin van die vierde eeu was Rome heidens; teen die einde van die eeu christelik. Aan die begin van daardie eeu het Jode in die land Israel hulle eie sake bestuur. Aan die einde van die daardie eeu het hulle instellings alle erkenning verloor. In die jaar 300 het Judaïsme 'n wettige status gehad en die beskerming van die staat geniet. Teen die jaar 400 was Judaïsme se regte omvattend ingeperk, en het die Jode meeste van hulle burgerregte verloor. Met die aanvang van daardie eeu het Jode in groot getalle in die Land Israel gewoon, maar teen die einde het hulle in Palestina gewoon, as 'n minderheid. Konstantyn en sy ma, Helena, het oor die hele Ryk kerke en bedevaartplekke opgerig; veral in Jerusalem. Die Land Israel het weereens 'n nuwe naam gekry: die "Heilige Land". En vir die volgende agtien eeue is die Joods-Christene tot nietige groepies afgetakel.

Jesus se menswees word in hierdie dae 'n vermomming. Dit moes, want 'n volbloed Jood kon Hy tog nie gewees het nie. Selfs die mees ortodokse belydenis verraai hierdie tendens alte duidelik. 'n Mens is 'n wese wat in 'n spesifieke taal en kultuur leef en beleef, wat in 'n konkrete, historiese konteks gepraat, gelag en gehuil het. Christus — so word al meer en meer geredeneer — was wel mens, maar 'n "algemene" mens en nie 'n historiese mens nie. Jesus van Nasaret had nie meer sy eie taal, sy ma en pa en sy mense se kultuur, sy volk se geskiedenis, sy vadere se godsdiens of sy eie geloof nie. Soos die keiser word Hy nou uitgebeeld met 'n stralekrans. Hy word nou beskou as die Een wat afkyk en neerkyk.

Sinagoges begin brand. Jode word uit openbare ampte gedwing. Van waar hierdie onverdraagsaamheid? Voor Konstantyn se tyd was dit dan juis die Christene wat vir godsdiensvryheid gepleit het.¹⁰ Wat het verander? Konstantyn is nie die een wat godsdienste vervolg het nie. Die beste verklaring lê waarskynlik opgesluit in die opmerking van Lord Acton oor wat mag doen.

Keiser en banket

Die banket ná die konsilie van Nisea teken myns insiens die vraagstukke in skerp reliëf.

Eers die een en ander oor die konteks. Likinius is keiser van die oostelike deel van die Romeinse ryk (308–324). Sy beleid is verdraagsaamheid, maar mettertyd verloor hy geduld met die Christene. Dat hulle Konstantyn as vriend beskou het, het sekerlik ook 'n rol gespeel. Teen 321 gryp hy in by die stryd tussen Arius en die biskop van Aleksandrië. Albei leiers geniet aansienlike steun, en albei organiseer ywerig om die meerderheid gemeentes agter hulle te kry. Wat Likinius ook al beplan het kom tot 'n einde toe Konstantyn met sy kenmerkende Blitzkrieg die Ryk verenig (324).

Kerkeenheid blyk egter 'n veel groter uitdaging te wees. Sinodes word links en regs gehou, elkeen noukeurig georkestreer om 'n spesifieke meerderheid by voorbaat te hê, en mense word oor en weer verban en herstel en weer verban. Aanvanklik probeer Konstantyn deur onderhandeling 'n middeweg tussen die strydende partye te bewerkstellig.

Konstantyn het gedink godsdiens is om God te aanbid en te verheerlik met glorie en ordelike harmonie. Vanuit hierdie perspektief beywer hy hom vir eensgesindheid en goeie verstandhoudings in sy Ryk, veral onder die Christene. Konstantyn was 'n praktiese man, met 'n sterk weersin aan verdeeldheid. In 'n brief vermeld hy sy verstomming dat "juis diegene wat eensgesind en met broederliefde behoort te lewe teen mekaar is op 'n skandelike, nee, verwerplike manier, en aan mense wat onvertroud is met hierdie mees heilige godsdiens redes gee om dit te bespot" (Januarie 314, aan Chrestus, biskop van Sirakuse; cf. Eusebius Historia ecclesiastica 10.5.21–22).

Konstantyn raak selfs betrokke by teologiese debatte. Net jammer teologie is soos 'n ui: laag op laag en op die einde het jy net 'n paar trane. Nogtans, met sy kenmerkende energie en dryfkrag doen Konstantyn sy bes om die "katolieke" kerk, die ware, algemene kerk te bevorder. Die biskoppe aarsel ook nie 'n oomblik om hulle op hom te beroep nie. Eenkeer stuur hy selfs troepe om die Donatiste se eiendom te konfiskeer, maar herstel gou die situasie. Gegewe die hardnekkigheid
wat hy onder Christene raakloop moes hy sekerlik gewonder het of ’n kop of twee
nie dalk die probleem sou oplos nie…

¹⁰ Kyk die insiggewende studie van P. Garnsey, "Religious Toleration in Classical Antiquity," Persecution and Toleration (ed. W. J. Sheils; London: Blackwell, 1984) 1-27.

<!--pagebreak-->

'n Beslissende vergadering te Ankira word beplan, en hier gryp Konstantyn in. Hy verskuif die sinode na Nisea toe. Konstantyn beklemtoon drie redes vir die verandering. Nisea het 'n matige klimaat. Dit is nader aan diegene wat vanaf die Weste kom — en sekerlik wil almal tog hê dat hulle ook teenwoordig moet wees? Die vergadering kan in Likinius se paleis gehou word. Hy had dit nie meer nodig nie, en dan hoef daar nie verder na 'n gepaste vergaderplek gesoek word nie. En, so terloops, Nisea is net verder as 'n klipgooi (twee dagreise) van Nikomedia af. Waar Konstantyn hom bevind. Hy kan dus sommer ook toesig hou. Konstantyn stel die keiserlike posdiens beskikbaar om briewe te laat uitstuur en om biskoppe te vervoer.

Die vergadering se eerste bymekaarkoms vind plaas op 20 Mei 325. Die belangrikste werk was afgehandel teen 19 Junie. Op 25 Julie het die keiser sy twintigste jaar as regeerder saam met die biskoppe gevier en op 30 Julie was hy terug in Nikomedia. Om en by 275 biskoppe het die vergadering bygewoon. Konstantyn was voorsitter.

Die eerste punt op die agenda was beskuldigings (van afvalligheid en valse lojaliteite) sodat "ongewensdes" terug gestuur kon word. Konstantyn maak nie die geskrewe aanklagte oop nie maar verbrand dit voor almal sonder om dit te lees. Sodoende lei hy die vergadering na die saak toe sonder om mense of hulle gevoelens te verbrand. Na lang besprekings en Konstantyn se aandrang dat aangedui word dat die Seun "van dieselfde essensie" as God is, word 'n verklaring opgestel, 'n belydenis onderteken, anatemas uitgespreek, sekere biskoppe verban (waaronder Arius), die datum vir Paasfees gefinaliseer, en reëls vir dissipline opgetrek.

Op 25 Julie is hulle werk klaar, en nooi die keiser die kerklike verteenwoordigers na 'n banket. 'n Paar dae later spreek hy hulle vir ou laas toe en beklemtoon die belang van harmonie tussen gemeentes en tussen kerk en staat. Hy deel ook geskenke uit en reël dat streeksgoewerneurs jaarliks vir die kerkamptenare, die weduwees en die "maagde" met toelaes uit staatsgeld ondersteun. Rang is bepalend en die grootte van die toelaag het nie met behoefte te doen nie. Aan die einde van die jaar stuur Konstantyn briewe uit om die besluite van Nisea aan te beveel by gemeentes en die gesag daarvan te onderskraag.

Ten spyte van Konstantyn gaan die sinodes voort: die een wat hier verban word, word daar weer bevestig. Daar verdoem hulle weer ons. Binne maande verbrokkel die eenheid van Nisea. Soos in skaak, so ook in die werklikheid: biskoppe beweeg skuins. Eusebius van Nikomedia (nie die historikus nie) was eers 'n ondersteuner van Likinius. Toe is hy deur Konstantyn verban. Weer bevestig as biskop word hy selfs die onderwyser van die toekomstige keiser Julianus. Op sy sterfbed versoek Konstantyn dat hy gedoop word, en dit is Eusebius van Nikomedia wat die sakrament bedien.

Twee dekades later is keiser en kerk se strewes ook nie meer dieselfde nie. Eenheid, samewerking en "goeie" verstandhoudings sou nog baie bloed laat vloei.

Net vir geval mens nog nie wantrouig genoeg is oor wat alles wat by die konsilie van Nisea uitgedink is nie, let op hoe Eusebius (van Sesarea) die begin van die banket beskrywe:

Afdelings van die keiser se beskermingseenheid en ander troepe het die ingang van die paleis met getrokke swaarde omring, en tussen hulle deur het die manne van God sonder vrees gestap tot in die binnekamers van die keiserlike vleuel. Daar het sommige saam met die keiser aan tafel gesit terwyl andere op die banke wat rondom die tafel gerangskik was, hulle neergevlei het. Mens sou maklik kon dink dat Christus se koninkryk hier weerspieël word — 'n droom eerder as werklikheid. (Vita Constantini 3.15)

Dit was juis nie 'n droom nie. 'n Leier van Jesus se dissipels (Eusebius) skryf nou 'n biografie van Konstantyn en nie die verhaal van Jesus nie. Brood en wyn en heerskappy — banket en koninkryk — word nog steeds bymekaar gebring, maar nou is dit net mans. Hulle lê aan saam met die keiser, en word deur ander bedien. Was dit maar 'n droom…

Wat Nisea ons leer — die eintlike uitkoms daarvan — is nie die waarheid oor God of die finale uiteensetting van die wese van Christus nie. Die verhaal van Nisea is soos enige ander kerkgeskiedenis: Die verhaal van mense (mans!) wat probeer om finale oplossings te bereik en 'n totale oorwinning oor hulle opponente te behaal — net om dan toe te kyk hoe dinge uit mekaar val. Miskien is die eintlike les van Nisea die waarskuwing om minder absolute doelwitte met meer beskeie metodes te bereik.

Dit is beter om ons toe te spits op dinge wat ons kan doen en wat binne ons vermoëns is, want dit wat ons oortuig te midde van gloeiende toesprake trek ons aandag weg van die waarheid van die werklikheid, soos met talle filosowe al gebeur het wat probeer het om met hulle vernuf en logika die wese [essensie] van dinge te beskrywe. En wanneer die omvang van die vraag hulle ondersoek ooweldig word die waarheid in metodologiese verskille begrawe. Hulle eindig deur weersprekende dinge te leer en val mekaar aan, selfs manne wat aanspraak maak op wysheid.

Besondere ironie kleef aan hierdie woorde, want dis Konstantyn wat biskoppe toespreek (Eusebius Ad coetum sanctorum 9).

Is diversiteit nie deel van Christelike identiteit nie? En juis daarom nie ook verdraagsaamheid nie? Kan die sentrale waardes, die kernpunte van daardie identiteit ooit in die afdwing van leerstellings oor God lê? Oor God ?

<!--pagebreak-->

Samevattende opmerkings

• 'n Bespreking van Konstantyn is dalk nie wat mens sou verwag om deel te wees van die gesprek rondom hervorming in Afrikaanse godsdiensbelewing nie. Op die oog lê dié gebeure aan die wortels van die Rooms-Katolieke kerk; dis Europese geskiedenis, dis verby… Geskiedenis mag verby wees, maar omdat dit verby is, is ons wie ons is. Ek het probeer aantoon dat insig in daardie gebeure van besondere belang is om die kernvrae verbonde aan Christelike identiteit na vore te bring. Nie die minste van daardie insigte is dat ons tradisies mensgemaak is en beter gemaak kán word.
• Op 28 Oktober 312 n.C. besluit keiser Konstantyn dat sy oorwinning oor Maksentius te danke is aan Christus se mag, en om daardie Christus as Here te aanvaar. Dit sê baie dat ons presies weet wanneer Konstantyn 'n Christen geword het, maar nie 'n idee het wanneer Jesus gebore is nie, en dat ons sy kruisdood op
• die beste binne die 13 jaar of so van Pilatus se goewerneurskap kan plaas. Bloot objektief gesproke moet ons wonder watter gebeure het op watter manier die geskiedenis dan nou fundamenteel gestuur. Of anders gestel: Het ons met mag te doen wanneer ons na die Goddelike verwys of met 'n lewensstyl?
• Is God die god van oorloë? Oor ander se belewenis van die Goddelike moet mens altyd respekvol en beskeie staan. Maar kan enigiets aan God toegeskryf word? God van oorloë?
• Voor Konstantyn se regeertyd het die Christendom beswaarlik gedink aan politieke aktiwiteite, wat nog te sê aan 'n politiek. Die gemeenskaplike lewe was meer en deels hulpverlening, ondersteuning, aanbidding en toewyding (soos die van Judaïsme). Na Konstantyn het die Christendom die taak om te regeer, om die openbare en politieke instellings van die Ryk te vorm en te beheer met verrassende ywer opgeneem.
• Voor Konstantyn het die Jesus beweging bykans 300 jaar al bestaan. Hulle is van tyd tot tyd vervolg, maar hulle was onafhanklik. Na Konstantyn sou die kerk voortdurend sukkel om ooit weer onafhanklik te wees. Of om deeglik en skerp die werksaamhede en besluite van 'n regering te beproef.
• Vandag is die kanse — goddank! — maar skraal dat 'n Afrikaanse kerk 'n meeloper van die staat sal raak. Maar die staat is lank nie meer die enigste beskikker van die meeste van ons se lot nie. Verbruikerskapitalisme, massakommunikasie, ekologiese uitbuiting: die keisers is nie meer individuele persone nie. Ons is heeltemal te gemaklik met die sistemiese onreg wat in ons gemeenskappe bestaan.
• In 'n sin is dit heeltemal te verstane — selfs te wagte, as mens diep in jou eie hart kyk — dat die verteenwoordigers van die Christene die kenmerke van Konstantyn se regering sou oorneem en by Konstantyn se amptenare afkyk vir hulle eie kleredrag, optogte en toesprake. Hulle het dan dienste begin lei in geboue wat die paleis naboots. Meer en meer sou Jesus in christelike kuns begin lyk na die keiser wat onderdane ontvang, en in godsdienstige taal sou die lofredes vir die keiser en selfs die adventus weerklink. Danksy Konstantyn het die kerk rykdom en publieke prominensie ontvang. Daardie "danksy" het 'n "dankie sê" geword wat die taal van verheerliking, die taal van die keiserkultus en die keiserlike hof oorgeneem het. Vandag, met die wonderlike insig wat nawete bied, weet ons wat die prys was. Dit is tyd om te besin hoe óns verantwoordelik hier en nou wil omgaan met ons Joods-Christelike agtergrond en diskoers.

MAAK DIE DRIE-EENHEID VANDAG NOG SIN?

Sakkie Spangenberg
14 Augustus 2005

The fundamentalist thinks that his form of faith has always been in existence, because he does not study religion historically (James Barr).

We need to realize, for starters, that Jesus did not reject Judaism and that Christianity began as a tiny movement within Jesus' own ancestral faith (Harvey Cox).

1 Inleiding

Ten einde die vraag te kan beantwoord of die Drie-eenheid nog sin maak, wil ek 'n historiese terugblik gee op die onstaan van die Christelike geloof. Sonder so 'n historiese terugblik, verstaan mense nie dat die idee van 'n Drie-eenheid nie in die Bybel te vind is nie. Die Drie-eenheid is 'n teologiese konstruksie van die Latynse kerkvaders wat in die vierde eeu nC geleef het. Dis hulle pogings om die Joodse monoteïsme met die politeïsme van Grieks-Romeinse wêreld te versoen. Teen die vierde eeu het die Christelike geloof reeds deur twee stroomversnellings gegaan. Die vroeë Christene wat Jode was, het na 100nC 'n eie pad begin loop en meer en meer deel geword van die Hellenistiese wêreld. Mettertyd het Latyn die omgangstaal van Christene geword en het mense begin om die Bybel ook in Latyn te vertaal. Om en by die middel van die vierde eeu het Pous Damasus (304–384) die Latynse kerkvader Hiëronimus versoek om 'n Latynse Bybelvertaling te skep wat vir alle Christene aanvaarbaar sou wees. Op daardie stadium het daar reeds verskeie Latynse vertalings van die Bybel bestaan.

Voor ek egter met die historiese terugblik begin, net eers 'n kort vertelling oor hoe die idee Drie-eenheid tans in die Bybel teruggevind word.

2 Die tradisionele Christelike beskouing

Volgens die tradisionele beskouing van die Bybel vorm die Ou en die Nuwe Testament 'n aaneenlopende verhaal waarin God Hom openbaar as 'n Drie-eenheid. Dit begin by die skepping in Genesis 1 waar God sê: “Laat Ons mense maak na ons beeld, na ons gelykenis, en laat hulle heers oor die visse van die see en die voëls van die hemel en die vee en oor die hele aarde en oor al die diere wat op die aarde kruip” (Gen 1:26). Die meervoud “ons” — so het vele teoloë in die verlede geredeneer — slaan op die Drie-eenheid.

Mense wat só redeneer sê gewoonlik dat ons ook in Genesis 18 van die Drie-eenheid lees. Daar hoor ons van drie mans wat in Mamre by Abraham besoek kom aflê het. Die inleidingsverse van hierdie hoofstuk lees soos volg: “Daarna het die Here aan hom verskyn by die terpentynbome van Mamre terwyl hy by die ingang van die tent sit op die warmste van die dag. Toe hy sy oë opslaan en kyk, staan daar drie manne voor hom ...” (Gen 18:1–2). Hierdie drie besoekers is die Drie-eenheid in 'n ander gedaante volgens vele Christene.

Maar dis nie net in Genesis se verhale waar God Hom as 'n Drie-eenheid openbaar nie. Volgens vele se oortuigings lees ons ook in Jesaja van die Drie-eenheid. Jesaja vertel van 'n visioen wat hy in die sterfjaar van koning Ussia gehad het waarin hy God op 'n troon sien sit het. In hierdie visioen het hy serafs hoor roep: “Heilig, heilig, heilig is die Here van die leërskare” (Jes 6:3). Die serafs roep drie keer “heilig”, want die goddelike Drie-eenheid bestaan uit drie persone.

Jesaja 42:1 is nog 'n Ou-Testamentiese teks wat ingespan word om die bestaan van 'n Drie-eenheid te bewys. In die betrokke vers sê God: “Hier is my dienaar, Ek stel hom aan. Ek het hom uitverkies, hy geniet my guns. Ek laat my Gees op hom kom, hy sal my wil aan die nasies bekend maak.” Volgens ortodokse Christene is God die Vader hier aan die woord en verwys Hy na Jesus as sy dienaar . Op hierdie dienaar kom die Gees . Geen duideliker bewys van die Drie-eenheid in die Ou Testament kan 'n mens tog verlang nie!

Guido de Brès redeneer in hierdie trant in artikel 9 van die Nederlandse Geloofsbelydenis wat in 1561 opgestel is. In sy redenasies openbaar hy geen kultuur-historiese besef nie en lees hy eenvoudig die Ou Testament deur die bril van die kerklike belydenisse en dogmas. Hierdie soort redenasie vind ons ook in ander Protestantse geloofsbelydenisse wat in die sestiende eeu in Europa opgestel is. Ons kan hierdie mense eintlik nie verkwalik nie, want hulle het geen kennis van die ou Nabye Oosterse kulture gehad nie. Hulle het eenvoudig aanvaar wat die Latynse kerkvaders geskryf en wat die kerk op daardie stadium gepreek het.

Daardie mense het aanvaar dat die volgorde van die boeke in die Bybel, op enkele uitsonderings na, die orde weerspieel waarin hulle tot stand gekom het. Genesis is die eerste boek en is eerste geskryf. Openbaring is die laaste boek en is die laaste geskryf. Die uitsonderings is die boeke wat min of meer in die middel van die Bybel geleë is. Hulle is Job, Psalms, Spreuke, Prediker en Hooglied. Voorts het ouer geleerdes aanvaar dat Moses verantwoordelik was vir die eerste vyf boeke van die Ou Testament. Moses het Genesis tot Deuteronomium geskryf en daarom het mense op 'n stadium na hierdie boeke verwys as Een Moses (Genesis), Twee Moses (Eksodus), Drie Moses (Levitikus), Vier Moses (Numeri), en Vyf Moses (Deuteronomium). Hierdie geleerdes het ook aanvaar dat Dawid vir al die Psalms verantwoordelik was en Salomo vir al die spreuke in die boek Spreuke, asook vir Prediker en Hooglied.

Wetenskaplike studie van hierdie boeke het daartoe gelei dat geleerdes besef het dat Moses nié vir die Pentateug (eerste vyf boeke) verantwoordelik kon wees nié. Voorts het geleerdes “bronne” in die Pentateug ontdek. Die bronne het die volgende name gekry: (1) die J-bron (omdat dit die naam Jahweh vir God gebruik); (2) die E-bron (omdat dit die naam Elohim vir God gebruik); (3) die D-bron (wat hoofsaaklik met die boek Deuteronomium verband hou); en (4) die P-bron (so genoem omdat dit voorskrifte oor die priesters, die offers, die feeste en ander godsdienstige gebruike bevat). Laasgenoemde bron staan ook bekend as die Priestergeskrif.

Vóór die ontdekking van hierdie bronne het mense aanvaar dat Israel se godsdiens oorspronklik monoteïsties was. Israel het in die begin net één god aanbid. Hierdie god het homself aan Moses geopenbaar as Jahweh . Dit het plaasgevind by die doringbos by die berg Horeb (Eks 3). Die volk was egter geneig om afvallig te raak en ander gode te aanbid. Monoteïsme moes dikwels in hulle geskiedenis voor politeïsme wyk. Die feit dat die Assiriërs en die Babiloniërs daarin kon slaag om respektiewelik die koninkryk van Israel en die koninkryk van Juda te verower, moet toegeskryf word aan die afvalligheid van die volk. Tydens die ballingskap het die volk tot inkeer gekom en het God beloof om 'n nuwe verbond met hulle te sluit. Ons lees hiervan in Jeremia 31:31–33. Hierdie nuwe verbond het eers met die kruisdood van Jesus 'n realiteit geword. Die tussentestamentêre tyd (die tyd tussen die laaste boek van die Ou Testament en die eerste boek van die Nuwe Testament) was 'n periode van “watertrap” en wag vir die geboorte van die Messias.

Die laaste boek van die Ou Testament is die boek Maleagi en dit is geskryf in die middel van die vyfde eeu. Die eerste Nuwe-Testamentiese boek wat geskryf was, is Matteus en dit was geskryf net na die inname van Jerusalem en die vernietiging van die tempel in 70 nC. Met Jesus se geboorte breek die tyd van die nuwe verbond aan. Hy bring weer orde en stabiliteit. Nou word die Drie-eenheid in sy suiwerste vorm bekend gestel.

Ons kan hierdie idee van 'n reglynige ontwikkeling van die Ou Testament tot die Nuwe Testament soos volg voorstel:

3 Historiese en kritiese studie van die Ou- en Nuwe-Testamentiese geskrifte

Die idee van 'n aaneenlopende verhaal waarin God Hom openbaar as 'n Drie-eenheid, het in die gedrang gekom toe geleerdes begin besef het dat die boeke van die Bybel nie in die volgorde waarin hulle staan, tot stand gekom het nie.

Genesis staan wel eerste in die Bybel, maar dit was nie eerste geskryf nie. Wetenskaplike studie het daartoe gelei dat geleerdes besef het dat die Pentateug uit ten minste vier bronne opgebou is. Dis ongeveer soos die vier evangelies. In hierdie geval het die vier aparte bronne nie apart bly voortbestaan nie, maar is hulle vervleg om 'n aaneenlopende verhaal te vertel. Die bronne wat in die Pentateug, ontdek is, is: (1) die J-bron, (2) die E-bron (3) die D-bron, en (4) die P-bron. Geleerdes aanvaar dat die J-bron rondom 950 vC geskryf is; die E-bron rondom 850 vC; die D-bron rondom 600 vC, en die P-bron tydens die Babiloniese ballingskap (587–538 vC). Voorts het dit aan die lig gekom dat Maleagi nie die laaste Ou-Testamentiese boek was wat geskryf is nie. Vandag weet ons dat ten minste die volgende drie Ou-Testamentiese boeke ná Maleagi geskryf is: (1) Hooglied (300vC), (2) Prediker (250vC) en (2) Daniël (167–164vC). Die idee van 'n tussentestamentêre tyd het geleidelik die wyk geneem veral na die ontdekking van die Dooie Seerolle (1947–1956). Bybelwetenskaplikes het al meer begin praat van die Tweede Tempeltydperk.

Die Tweede Tempeltydperk strek van die voltooiing van die na-ballingskaptempel in 515vC tot die vernietiging van die herboude tempel van Herodus die Grote (70nC). Dit was 'n uiters kreatiewe tydperk en meeste van die Ou-Testamentiese boeke, is gedurende hierdie periode geskryf en/of hersien.

4 Jahwisme, Judaïsme en Christendom

Allerlei ander ontdekkings (soos onder andere die stad Ugarit en die “biblioteek” wat daar gevind is), het aan die lig gebring dat Israel se godsdiens nie van die begin af monoteïsties was nie. Die argeologiese ontdekkings in die Nabye Ooste het aan ons 'n beter prentjie van wêreld waarin die Israeliete geleef het, begin gegee. Dit het gou duidelik geword dat Israel volledig deel was van die Noord-Wes Semitiese kulture en dat hulle soos die ander volke 'n panteon van gode geken het. Om die waarheid te sê, vele Israeliete was aanvanklik Kanaäniete en hulle het die Kanaänitiese panteon met sy vier vlakke geken. In hierdie panteon was El die oppergod en hy het 'n vrou met die naam van Asjera gehad. Die gode op die tweede vlak van die panteon was na regte die kinders van die oppergod en sy vrou. Daarom het hulle ook bekend gestaan as “kinders van die gode” ( ben ‘ 'el Ç hîm ) of net as “gode” ( 'el Ç hîm ). Benede hulle was daar nog 'n ander groep gode wat na regte die dienaars in die koninklike hofhouding was. Op die vierde vlak van die panteon was die mal' ~ kîm , of soos ons dit ken “die engele”. Hulle was die boodskappers of stuurjonge van die oppergod. Ons kan hierdie panteon soos volg voorstel:

Jahweh , die Israelitiese god, het in die Israelitiese panteon die rol van El oorgeneem. Na regte kan ons praat van Jahweh-El . Hy was die skeppergod en die vader van elke indiwidu in Israel — net soos El die skeppergod en vader van elke Kanaäniet was. Vele Israeliete het naas Jahweh ook Asjera vereer (1 Kon 15:1; 18:19; 2 Kon 21:7; 23:4, 7; 2 Kron 15:16) — presies soos die Kanaäniete! Die ‘heilige boomstam(me)' waarvan ons in die Ou Testament lees, was haar kultussimbool (vgl Rig 3:7; 6:25–26; 2 Kron 24:18; Miga 5:14; Jes 17:8; 27:9; Jer 17:2). Die boomstam(me) het haar teenwoordigheid versimboliseer. Sommige Ou-Testamentici is selfs van mening dat die ‘koningin van die hemel' waarna Jeremia verwys, niemand minder as die godin Asjera was nie (vgl Jer 17:8; 44:15–25).

Die gode van laer rang word dikwels 'el Ç hîm (‘gode') en ben ‘ 'el Ç hîm (‘seuns van gode/godekinders') genoem. Die gode Baäl , Jam , Anat en Astarte van wie ons soms in die Ou Testament lees, het onder hierdie groep geval. Dit geld ook van die son en die maan . Een van die tekste in die Ou Testament waaroor mense gewoonlik vrae vra en wat duidelik op hierdie groep gode sinspeel, is Genesis 6:1–4. In die 1953-vertaling word daar gewag gemaak van ‘die seuns van God', terwyl die 1983-vertaling net van ‘hemelwesens' praat. Hierdie teks weerspieël soos geen ander teks in die Ou Testament dat Israel tuis was in die ou Nabye Ooste. Hulle het 'n panteon van gode geken wat duidelik ooreengestem het met die panteons van ander Noordwes Semitiese volke. Volgens hulle oortuigings kon die gode aardse vroue ook bevrug. Na regte moet ons sê dat hierdie gode 'n ‘saadbaba' aan vrouens kon oordra. Mense wat in daardie tyd geleef het, het geglo dat slegs die man 'n rol speel in die verwekking van kinders. Net soos wat 'n saaier saad in die grond plant, so ‘plant' die man die saad in die vrou. Hierdie ‘saadbaba' het aanvanklik soos melk gelyk. Dit het later ‘dikmelk' en ‘kaas' geword (vgl Job 10:10). Vroue was beskou as onvoltooide mans. Hulle was slegs ‘vate' wat die ‘saadbabas' in hulle moes laat groei presies soos die aarde met plantsaad maak. Die seuns wat uit die seksuele gemeenskap tussen gode en vroue gebore is, was nie gewone mense nie, maar supermense en daarom is na hulle verwys as ‘helde' en ‘reuse.'

Nog 'n teks waaroor Bybellesers dikwels vrae vra, is 2 Koning 18:4. Daar word verwys na die koperslang wat Moses gemaak het en wat die Israeliete klaarblyklik al jare vereer het. Hierdie slanggod was niks minder nie as 'n seraf en is ‘Negustan' genoem. Hy is vereer omdat hy mense teen siektes kon beskerm en hulle ook kon genees. Die verhaal in Numeri 21 is 'n poging om te verduidelik waar die verering van hierdie god oorspronklik vandaan kom. Die verteller probeer duidelik die verering van hierdie god afskaal en dit voorhou as 'n onskuldige daad wat 'n moment op die swerftog in die woestyn in herinnering roep. Hierdie god was deel van die gode wat 'n nog laer rang in die Jahweh -panteon beklee het. Volgens die vertelling in Konings het koning Hiskia, as deel van sy hervormingsprogram, die aanbidding van hierdie god gestaak. Hy het die god se kultussimbool uit die Jerusalem-tempel laat verwyder en vernietig (2 Kon 18:1–8).

Op die heel laagste vlak van die panteon, so het ek reeds gesê, het die mal' ~ kîm gestaan. Alhoewel hierdie Hebreeuse woord met ‘engele' vertaal word, het ons ook hier met gode te doen. Hulle was egter sulke onbelangrike gode dat hulle nie eens by name genoem word nie. Dis eers na die Babiloniese ballingskap dat die engele name gekry het. Neem as byvoorbeeld die engel Gabriël en die engel Migael van wie ons vir die eerste keer in die boek Daniël lees (Dan 8:16; 9:21; 10:13; 12:1). Hierdie groep gode moes slegs boodskappe oordra en die belangriker gode se besluite aan mense kommunikeer. Onder hierdie groep vind ons ook die mal' ~ k Jahweh . Hierdie woorde word gewoonlik vertaal met ‘die engel van die HERE'. Jare gelede het teoloë die standpunt gehuldig dat ‘die engel van die HERE' niemand minder as die tweede persoon van die Drie-eenheid is nie. Dit is een van die redes waarom die vertalers van die 1953-vertaling ‘Engel van die HERE' met hoofletters geskryf het. Met hierdie vertaling het hulle die dogma van die Drie-eenheid in die Ou Testament invertaal. Die vertalers van die 1983-vertaling het hierdie tradisie voortgesit. Ou-Testamentici aanvaar egter nie meer hierdie siening nie en daarom stel hulle voor dat ons die uitdrukking mal' ~ k Jahweh liefs moet vertaal met ‘ 'n engel van die Here' en nie met ‘ die engel van die Here' nie. Ons moet ‘engel' ook allermins met 'n hoofletter skryf.

'n Goeie beskrywing van hoe hulle hulle omgewing beleef het, is dat dit dig bevolk was met gode. (Dis 'n mooi beskrywing wat ek oorneem van my kollega Pieter Craffert.) Jy kon in daardie jare om elke hoek en draai 'n god raakloop. Beter gestel, hulle kon jou pad enige oomblik kruis. Neem as voorbeeld Jakob se stoeigeveg met 'n god by 'n drif (Gen 32:23–33) en Moses en Sippora se ontmoeting met Jahweh op pad na Egipte (Eks 4:24–26) — of is dit 'n engel van Jahweh soos die Griekse vertaling dit het? Dan is daar nog Bileam se ontmoeting met 'n engel van die Here op pad om Israel te gaan vervloek (Num 22:22–35). En Josua se ontmoeting met die aanvoerder van Jahweh se leër voordat die Israeliete Jerigo ‘verower' het (Jos 5:13–15).

Wanneer ons die Ou-Testamentiese verhale lees, moet ons altyd in aanmerking neem dat ons 'n vreemde wêreld betree. Dis 'n wêreld wat bestaan het uit drie verdiepings. In die boonste verdieping (of hemel) het die oppergod met sy vrou, sy kinders (of ministers), bestuurders en boodskappers (of huishoudsters en knegte) gewoon. In die kelderverdieping of dan die onderwêreld, was daar die chaoswater met die chaosslang — ook bekend as Leviatan of Rahab (Ps 89:11; Job 9:13; 26:12; Jes 51:9). Diegene wat met hulle skepe die see (wat deel was van die chaoswater) aangedurf het, was terdeë bewus van Leviatan se mag. Afgesien van Leviatan het die kelderverdieping ook die Refa'im of die geeste van die afgestorwe mense bevat (vgl Jes 14:9–10, Job 26:5; Ps 88:11). Mense het in daardie tyd geglo dat wanneer jy te sterwe kom jy 'n skimagtige bestaan in die onderwêreld voer. Dit was wel moontlik om met hierdie skimme kontak te maak, daarom het Saul hom 'n keer tot 'n vrou gewend wat oor die vermoë beskik het om met afgestorwenes kontak te maak (1 Sam 28). Die Israeliete het ook voorvaderverering beoefen. Levitikus 19: 28, 31; 20:6, 27 sinspeel duidelik op hierdie soort verering. Ons kan bostaande uiteensetting van die Jahweh -panteon soos volg weergee:

In die voorafgaande paragrawe het ons gesien dat Jahwisme nie van die begin af monoteïsties was nie. Israel se godsdiens was aanvanklik politeïsties. Die Israeliete het 'n panteon van gode geken en het nie net Jahweh aanbid en vereer nie, maar ook van die ander gode in die panteon — dit sluit die godin Asjera in. Voorts het daar nie net één ‘eksemplaar' van Jahwisme bestaan nie. Die burgers en regering van die twee koninkryke, Israel en Juda, het op verskillende maniere aan Jahwisme uitdrukking gegee. Ons kan daarom praat van poli-Jahwisme in die tyd van die twee koninkryke.

Die oorgang van Jahwisme (toe meer as een god erken en dikwels vereer is) na Judaïsme (toe slegs één god erken en vereer is) het nie oornag plaasgevind nie. Dit was 'n geleidelike proses en allerlei faktore het daartoe bygedra. Ons kan die ‘tussenfase' tussen Jahwisme en Judaïsme tipeer as Jahwisme met trekke van monolatrie . Met monolatrie bedoel ons dat die Israeliete en Judeërs steeds geglo het in die bestaan van ander gode, maar dat hulle geleidelik slegs Jahweh aanbid en vereer het. Die gebeure tydens die regeringstyd van koning Hiskia (715–687vC) en koning Josia (640–609vC) het 'n klimaat geskep vir hierdie tussenfase. Die belangrikste katalisators in die oorgang van Jahwisme na Judaïsme was die val van die koninkryk van Israel in 722vC en die uiteindelike inname van Jerusalem en verwoesting van die tempel in 587vC.

Om iets te snap van die gebeure en die faktore wat 'n rol gespeel het in die oorgang, moet ons eerstens kennis neem van die groot ryke wat die ou Nabye Oosterse toneel gedurende hierdie jare oorheers het. Hierdie ryke was die Assiriërs en die Babiloniërs.

Die Assiriese ryk het tydens die regering van koning Tiglat-pileser III (745–727 vC) die toppunt van sy mag bereik. Hy het die Assiriese ryk weswaarts uitgebrei en Egipte in sy visier gehad. Sy opvolgers, Salmanser V, Sargon II, Sanherib en Esarhaddon, het hierdie uitbreiding voortgesit totdat Assurbanipal uiteindelik daarin geslaag het om Egipte in te neem. Die twee Palestynse koninkryke, Israel en Juda, was struikelblokke op pad na hulle einddoel — die koninkryk van Israel veel meer as die koninkryk van Juda. Die konings van Israel het immers die deurgangsroete deur die berge by Megiddo beheer. Enige koning wat 'n koninkryk in die gebied van die Tigrus- en die Eufraatrivier gehad het en wat Egipte wou aanval, moes deur hierdie moot trek. Selfs die Egiptiese farao's moes hierdeur gaan indien hulle op hulle beurt van die koninkryke wou aanval (vgl 2 Kon 23:29–30). Etlike militêre veldslae is in hierdie omgewing gevoer en daarom het die naam Megiddo en die berge by Megiddo 'n simbool van oorlog en stryd geword. Dis waar die naam Armageddon vandaan kom: Die berg (in Hebreeus: har ) van Megiddo.

'n Tweede saak wat ons in aanmerking moet neem, is hoe sommige groepe in Israel die gebeure in hulle tyd vertolk het. Gedurende die agste eeu toe die Assiriërs al sterker geword het, het 'n groep profete en skrywers in die koninkryk van Israel 'n dokument geskryf waarin hulle die verhouding tussen Jahweh en Israel in terme van 'n verdrag (of verbond) geskets het. Geleerdes het hierdie groep mense die naam ‘die Deuteronomiste' gegee. Die dokument wat hulle opgestel het, was 'n vroeë weergawe van die boek Deuteronomium.

Die idee van 'n verdrag het die Deuteronomiste ontleen aan die staatsverdrae wat die Assiriese konings met van die onderhorige konings gesluit het. Hierdie soort verdrae het die naam ‘vasalverdrae' gekry. Die Assiriese koning word die ‘groot koning' genoem en die onderhorige koning, die ‘vasalkoning'. Die Deuteronomiste het Jahweh voorgehou as die ‘groot koning' en die Israelitiese koning as die ‘vasalkoning'. Jahweh , die groot koning, het aan die onderhorige koning beskerming beloof mits die koning sy deel van die verbond nakom, naamlik om Jahweh alleen te aanbid en te vereer. Die Deuteronomiste het die idee van 'n verdrag egter verdemokratiseer en dit op die totale volk van toepassing gemaak. Jahweh het nie net met die koning 'n verdrag gesluit nie, maar met die totale volk. Israel moes slegs Jahweh aanbid en vereer. As die koning en die ganse volk hulle by die verbond hou, so het die Deuteronomiste geleer, sal hulle seën beleef, maar as hulle die verbond oortree, wag daar allerlei strawwe (vgl Deut 27–28). Die Deuteronomiste het hulle dus beywer vir die uitsluitlike verering van Jahweh .

Hierdie idees van die Deuteronomiste het waarskynlik deurgesypel na die koninkryk van Juda, want die hervormings van koning Hiskia weerspieël iets van hulle sienings (vgl 2 Kon 18:1–5). Ander geleerdes meen egter dat Hiskia se hervorming nie gebaseer was op die sienings van die Deuteronomiste nie. Volgens hulle het hy bloot die skatte van die tempels in die res van sy koninkryk na Jerusalem laat bring sodat dit nie in die hande van die Assiriese magte sou beland nie. Hiskia het dus nie die ander tempels in sy ryk gesluit nie, maar slegs hulle skatte na die tempel in Jerusalem laat bring. Die Judeërs is toegelaat om steeds dáár te aanbid en te offer.

Enkele jare voordat die Assiriese koning Salmaneser V Israel verower en Samaria ingeneem het (722vC), het van die Deuteronomiste met hulle dokument na die suide gevlug en hulle tuisgemaak in die koninkryk van Juda. Die idees van die Deuteronomiste het sodoende 'n groter inslag hier verkry. Die Wetboek wat gedurende koning Josia se regeringstyd (640–609vC) in die tempel in Jerusalem ontdek is (2 Kon 22:1–13), was waarskynlik die vroeë weergawe van die boek Deuteronomium. Die Assiriese bedreiging was op hierdie stadium wel iets van die verlede, maar die Babiloniërs het nou die tromme in die ou Nabye Ooste begin geslaan. Josia het hom, op aandrang van die Deuteronomiste en profete soos Jeremia, beywer vir die uitsluitlike verering van Jahweh . Hulle het die hoop gekoester dat Jahweh die koninkryk van Juda sou beskerm en dat dit nie, soos die koninkryk van Israel, sou ondergaan nie. Monolatrie het begin vorm aanneem, maar dit was nog nie volskaalse monoteïsme nie en allermins eksklusiewe monoteïsme.

Die inname van Jerusalem en die vernietiging van die tempel in 587vC het die simboliese wêreld van die Judeërs inmekaar laat tuimel. Na die wonderbaarlike redding van Jerusalem tydens die beleg van die Assiriese koning Sanherib (2 Kon 18–19), het vele Judeërs geglo dat geen vyandige mag Jerusalem ooit sal verower nie (vgl Jer 7:4–8; 26:1–11). Toe die Babiloniese koning, Nebukadnesar, se leërs Jerusalem ingeneem en die tempel in 587vC verwoes het, was vele Judeërs platgeslaan. Na hierdie gebeure het hulle met waarom-vrae geworstel en na antwoorde gesoek. Die Deuteronomiste se sienings het 'n dominante rol begin speel in die vertolking van die gebeure. Volgens hulle was die ballingskap deel van Jahweh se straf omdat die volk nie die verbond met hom onderhou het nie. Hulle het ander gode aanbid. In 'n terugblik op die geskiedenis van Israel en Juda het die Deuteronomiste uitgewys hoedat die konings telkens hulle rug op Jahweh gekeer en die volk toegelaat het om ander gode op allerlei ander plekke as Jerusalem te vereer.

Die alleenverering van Jahweh het daartoe gelei dat die verering van die godin Asjera gestaak is. Voorts het die gode van die twee middelvlakke van die panteon verdwyn. Hulle het minder belangrik geraak. Jahweh het hulle take oorgeneem en hulle is gedevalueer tot die vlak van die mal' ~ kîm (die engele). Uiteindelik het net die oppergod en die boodskappers in die panteon dus oorgebly. 'n Heel interessante ontwikkeling is dat die engele nou name kry. Vroeër is daar slegs van engele of boodskappers gepraat, maar nou lees ons van engele met die name Gabriël en Migael (vgl Dan 9:21; 10:21; 12:1).

Gedurende die Babiloniese ballingskap het Jahwisme onder die invloed van die Deuteronomiste dus monoteïsties geraak. Die panteon het in daardie tyd soos volg daar uitgesien:

Hierdie nuwe panteon word nêrens elders so duidelik weerspieël as in die prediking van die profeet met die naam Deutero-Jesaja nie. In sy boodskap dryf hy dikwels spot met die gode van die Babiloniërs. Hy hou hulle voor as mensemaaksels en dus totaal onmagtig (vgl Jes 41:6–7; 44:6–20; 46:1–13). Telkens hoor ons hom sê dat Jahweh nie alleen die Skepper is nie, maar ook die Een is wat die wêreldgebeure bestuur (vgl Jes 45:1–8). By Deutero-Jesaja vind ons duidelik trekke van ekslusiewe monoteïsme . Dit wil sê, 'n vertolking van monoteïsme waar nie meer met die moontlikheid rekening gehou word dat Israel die naam Jahweh vir die oppergod gebruik terwyl ander volke hom onder 'n ander naam vereer nie. Of dat Jahweh die oppergod van 'n panteon van gode is en ander volke slegs maar van die mindere gode aanbid het. Die bestaan van ander gode (behalwe engele) word nou buite rekening gelaat.

Ekslusiewe monoteïsme het na die Babiloniese ballingskap meer en meer veld gewen. Die besnydenis, die onderhouding van die Sabbat en die dieetvoorskrifte word nou ook tekens dat die Jode in 'n besonderse verhouding met Jahweh leef en dat hulle slegs hom erken as die ware god (vgl Dan 1–6). Jahwisme het nou oorgegaan in Vroeë Judaïsme en dit is die godsdiens wat die Jode gedurende die Persiese tydvak (539–333vC), die Hellenistiese tydvak (333–63vC) en die vroeë jare van die Romeinse tydvak (63vC–100nC) beoefen het. Hierdie godsdiens het algaande variasies of strominge begin vertoon. Daar was nie slegs één normatiewe Judaïsme met verskillende sektariese bewegings nie. Die feit dat nie alle Jode na die ballingskap na Palestina teruggekeer het nie en daar ook 'n groep hulle in Egipte tuisgemaak het, het daartoe gelei dat daar ten minste drie tradisies ontspring het. Daar was aanvanklik (1) 'n Babiloniese tradisie, (2) 'n Egiptiese tradisie en (3) 'n Palestynse tradisie in die Vroeë Judaïsme. Soos die tyd voortgesnel en die invloede vanuit die omringende kulture ingespeel het op die Jode se oortuigings, het die variasies duideliker vorm aangeneem. Maar omdat Palestina steeds as tuisland gereken is en die tempel in Jerusalem weer herbou is en as die belangrikste heiligdom gegeld het, het die variasies met verloop van tyd in Palestina self sigbaar geword. Die Jode wat verspreid in die destydse wêreld gewoon het, het (wanneer dit enigsins moontlik was) tydens die groot Joodse feeste Jerusalem en die tempel besoek. Kort voor lank was daar dus drie prominente strominge in Palestina self.

Die godsdiens wat Jesus van Nasaret en sy volgelinge geken en beoefen het, was dus Vroeë Judaïsme . Hulle het nie 'n Drie-eenheid geken en vereer nie, maar aanvaar dat Jahweh die enigste god is. Kontak met die Persiese godsdiens (Zoroastrianisme) het wel daartoe gelei dat sommige Jode mettertyd Belial as 'n opponerende mag naas Jahweh erken het. Geen groep het Belial egter aanbid of vereer nie.

Een van die groot probleme waarmee gelowiges wat 'n monoteïstiese godsdiens aanhang gewoonlik mee worstel, is die kwessie waar boosheid en onreg vandaan kom. Indien daar slegs één god is, moet hy vir sowel goed as kwaad verantwoordelik wees. Dit is egter vir vele gelowiges 'n onaanvaarbare gedagte. Daarom die vraag: ‘Hoe kan 'n god van liefde ook 'n god wees wat mense kwaad aandoen?' In 'n panteon van gode, word die probleem van die kwaad makliker hanteer. Die oppergod word gewoonlik nie as die bewerker van kwaad beskou nie. Die kwaad word gewoonlik aan een van die gode met 'n laer rang toegeskryf. Na die Babiloniese ballngskap en veral tydens die Persiese tydvak vervul Belial hierdie rol.

Danksy die ontdekking van die Dooie Seerolle in 1947–1956 en die bestudering daarvan oor die afgelope meer as 'n halwe eeu, het die kulturele wêreld waarin Jesus en sy volgelinge geleef en die sienings wat hulle gedeel het, duideliker profiel gekry. Die Christelike geloof, so weet ons vandag, het eers ontstaan ná die verwoesting van Jerusalem en die tempel in 70nC. Die Romeinse inname van Jerusalem en die vernietiging van die tempel het alle Jode dwars oor die destydse wêreld geweldig ontstel en vir groot trauma gesorg. Vir 'n tweede keer in hulle geskiedenis is die allerheiligste plek wat hulle geken het, verwoes en het vrae oor Jahweh se mag en oor sy verbond met sy volk ontstaan. Uit die smeltkroes van die gebeure en geloofsvrae het mettertyd twee godsdienste as twee antwoorde ontwikkel: (1) Rabbynse Judaïsme, en (2) Vroeë Christendom. Hierdie godsdienste het nie oornag ontstaan nie, maar gegroei uit strominge wat in die Vroeë Judaïsme bestaan het. Die vroeë Christene is duidelik beïnvloed deur die Hellenistiese Judaïsme, die Fariseïsme en die Essenertradisie.

Uit die voorafgaande behoort dit duidelik te wees dat ons geensins kan praat van die ‘Bybelse godsdiens' nie. Israel se godsdiens het oor jare heen verander. Hulle oortuigings het verskuif van 'n Kanaänitiese panteon na 'n Jahweh -panteon met vier vlakke. Laasgenoemde het op sy beurt ontwikkel in 'n Jahweh -panteon met slegs twee vlakke. Israel se godsdiens het dus gegroei van politeïsme na monoteïsme. Binne die Jahwistiese monoteïsme van die Tweede Tempeltydperk was daar verskeie strominge en oortuigings. Uit hierdie stromings en oortuigings het die Rabbynse Judaïsme en die Vroeë Christendom gegroei.

Uit bostaande uiteensetting behoort dit duidelik te wees dat die Bybelboeke na regte die verhaal vertel van ten minste drie godsdienste: (1) Jahwisme, (2) Vroeë Judaïsme en (3) Vroeë Christendom. Hierdie uiteensetting verskil radikaal van die siening waarmee ons groot gemaak is op laerskool, Sondagskool, hoërskool en katkisasie. Die idee wat by ons gewek is, is dat die Israeliete 'n Drie-eenheid geken, van erfsonde geweet en 'n Verlosser verwag het. Die wetenskaplike studie van die Ou en die Nuwe Testament en die ontsluiting van die Ou Nabye Oosterse wêreld het tot 'n radikale ander siening gelei. Ons kan die nuwe siening soos volg deur middel van 'n diagram weergee:

Uit Jahwisme het Vroeë Judaisme gegroei en uit Vroeë Judaïsme het die Vroeë Christendom en Rabbynse Judaïsme ontspring. Paul Joyce stel dit treffend wanneer hy sê: ‘Judaism and Christianity should not be thought of as “mother” and “daughter”, but perhaps as two sisters, whose stories have been distinctive and particular.' Die twee susters het oor tyd heen van mekaar vervreem geraak en mekaar ook dikwels verketter.

5 Die panteon in Openbaring?

Dit was in die antieke wêreld doodnormaal om aan 'n gode-panteon te dink. Die hemel se opset was maar net 'n weerspieëling van die aardse opset. Dis dan ook nie vreemd nie dat die skrywer van die boek Openbaring 'n panteon in gedagte het wanneer hy in Openbaring 4–5 God se troonsaal beskryf. Die oppergod sit op 'n troon (Op 4:2). Rondom die troon is daar vier-en-twintig trone vir die vier-en-twintig ouderlinge (Op 4:4). Maar tussen die God se troon en die vier-en-twintig trone is daar vier lewende wesens (Op 4:6). Rondom die vier lewende wesens en die vier-en-twintig ouderlinge was daar 'n magdom engele (Op 5:11). Waar staan Jesus in die troonsaal? Hy staan tussen die lewende wesens en die ouderlinge. Hy sit nog nie naas God nie! Ons het hier duidelik met 'n vier-vlak-panteon te doen. Ons kan dit so voorstel.

Die boek Openbaring is teen die einde van die eerste eeu nC geskryf. Toe was daar nog glad nie sprake van 'n Drie-eenheid nie. Jesus is wel deel van die panteon, maar hy staan nog nie op dieselfde vlak as die oppergod nie. Hy sit nie op 'n eie troon naas die oppergod nie. Rangordelik staan hy tussen die tweede en derde vlak gode.

Hoe het dit dan gekom dat Christene met 'n Drie-eenheid begin werk het? Die Griekse en Latynse kerkvaders het die Joodse monoteïsme met die Grieks-Romeinse politeïsme verenig. Die vroeë Christene het die volgende panteon voorgestaan:

Christelike teoloë het hierdie vier-vlak-panteon verander na 'n twee-vlak-panteon deurdat hulle nou Vader, Seun en Gees nie meer vertikaal rangordelik geplaas het nie, maar horisontaal met geen rangorde nie, behalwe dat hulle steeds die onderskeid tussen Vader, Seun en Gee bly handhaaf het. Daardeur het hulle 'n twee-vlak-panteon geskep en kon hulle die Jode troef wat hulle van veelgodendom beskuldig het. Vele teoloë erken vandag die feit dat die idee van 'n drie-eenheid uit die vierde en vyfde eeu nC kom. Vergelyk die volgende twee aanhalings: “The doctrine of the Trinity is primarily a christological doctrine and its most widely accepted form is a product mainly of the fourth century AD” (J P Mackey). “The historical locus of the symbol of Jesus Christ as a Trinitarian Person is not the Bible or the early Christian community but the Church in Patristic times, mainly in the Roman Empire” (R C Neville).

6 Maak die Drie-eenheid vandag nog sin?

Dis eers in die vierde en vyfde eeu dat Christenteoloë daarin geslaag het om 'n twee-vlak-panteon te skep. Natuurlik het hulle dit nie so bewustelik gedoen soos ek dit beskryf nie, maar dus duidelik wat gebeur het. Aanvanklik het Christene met 'n vier-vlak-panteon gewerk. Daar was die Oppergod, met Jesus as ‘die Seun van God' op die tweede vlak en die Heilige Gees op die derde vlak. Die vierde vlak is beset deur die engele. Met die leerstuk van die Drie-eenheid is die boonste drie vlakke verenig en word daar nou van die ‘Heilige Drie-eenheid' gepraat.

Ons hoef nie vandag hierdie sienings as ewige waarheid te neemsoos vele teoloë dit aan ons wil voorhou nie. Daar bestaan geen rede om mense te dwing om in 'n Drie-eenheid soos die kerkvaders dit geformuleer het, te glo nie. Vir vele maak dit nie meer sin nie en ek sluit myself hierby in. Ons kan, vanweë ons kennis van die godsdiens waarin Jesus tuis was, weer terugkeer na die siening dat Jesus 'n mens soos ons was. Hy is nie letterlik deur 'n oppergod verwek nie. Waaraan ek wel wil vashou, is dat hy in 'n besonderse verhouding met God/die goddelike gestaan het en dat hy as gevolg daarvan dinge gedoen en geleer het wat nou nog vir ons van waarde kan wees. Saam met Geza Vermes droom ek ook die droom dat die Westerse Christendom weer eendag die Joodse Jesus sal herontdek en uit sy leringe sal put.

Wie verder wil lees

Barr, J 1984. Escaping from Fundamentalism . London: SCM.

Botha, P J J 2002. Rabbi Jeshua van Nasaret, in Muller, P (red), Die Nuwe Hervorming , 177–195. Pretoria: Protea Boekhuis.

Collins, J J 1998. Ideas of Messianism in the Dead Sea Scrolls, in Charlesworth, J H & Weaver, W P (ed), The Dead Sea Scrolls and the Christian Faith , 20–41. Harrisburg: Trinity Press.

Cox, H 1991. Rabbi Yeshua Ben Yoseph: Reflections on Jesus' Jewishness and the interfaith dialogue. In Charlesworth, J H (ed), Jesus' Jewishness: Exploring the place of Jesus in Early Judaism , 27–62. New York: Crossroad.

Mackey, J P 1983. Trinity, Doctrine of, in Richardson, A & Bowden, J (ed) A New Dictionary of Christian Theology , 581-589. London: SCM.

Neville, R C 2001. Symbols of Jesus: A Christology of Symbolic Engagement . Cambridge: Cambridge University Press.

Slavenburg, J 1995. Valsheid in Geschrifte: De gespleten pen van bijbelschrijvers . Zutphen: Walburg Pers.

Smith, M 2004. The Memoirs of God: History, Memory and the Experience of the Divine in Ancient Israel . Minneapolis: Fortress.

Swidler, L 1988. Yeshua: A model for moderns . Kansas City: Sheed & Ward.

Van der Horst, P W 2000. Mozes, Plato, Jezus: Studies over de wereld van het vroege christendom . Amsterdam: Prometheus.

Vermes, G 1993. The religion of Jesus the Jew. Minneapolis: Fortress.

Vermes, G 2001. The changing faces of Jesus . London: Penguin.

NA DIE DUIWEL MET OU NIEK : WAAR STAAN ONS 20 JAAR LATER?

Pieter Craffert
2005-07-03

Meer as 20jr gelede begin Jimmy Loader 'n koerantartikel in Beeld met die volgende woorde:

Die een ding wat duiwelaanbidders en duiweluitdrywers in gemeen het, is dat albei groepe aan die duiwel glo. Die antwoord wat ons aan albei groepe moet gee, is dat daar nie so 'n ding soos die duiwel is nie.

Ek vermoed dit is meer as net duiwelaanbidders en duiweluitdrywers wat dink dat daar so 'n wese soos die duiwel is.

Laat ek reg aan die begin sê, ek stem met Jimmy Loader saam: daar is nie so 'n wese soos die duiwel nie. Maar ek sê dit oor totaal ander redes as hy. Sy argument is dat dit wat die Bybel sê oor sonde, oor 'n suigkrag, ewe goed gesê kan word sonder die idee van 'n duiwel. Die suigkrag is met verskillende woorde in die Bybel beskryf, soos Satan of teenstaander, versoeker of aanhitser, of duiwel (die diaboliese). Hierdie is mites wat ewe goed verwoord kan word sonder om van 'n bonatuurlik wese te praat.

Ek dink ons moet heeltemal anders oor die probleem dink. Ek wil vier redes noem waarom ek dink dat ons nie meer vandag van die duiwel as 'n soort lewende wese kan praat nie.

1 Die duiwel was inderdaad 'n werklikheid ('n werklike wese) vir Nuwe-Testamentiese mense, maar hoef nie daarom vir ons werklik te wees nie

Ons aanvaar maklik dat ons eie allerdaagse werklikheid is hoe die realiteit inderdaad is, maar die eenvoudige waarheid is dat mense eintlik in verskillende wêrelde of universums leef. Ons dink dit wat vir ons normaal en werklik is, is objektief en sigbaar vir alle mense. As iemand die werklikheid nie so sien nie, het hy dalk nie al sy varkies nie. Hoewel ons almal in 'n konkrete natuurlike wêreld leef, leef ons grootliks in 'n kultureel gekonstrueerde wêreld.

As ek jou sou nooi vir middagete met perdevleis of baba hondjies op die spyskaart sal die meeste se reaksie sekerlik wees, sies! Die Franse en Chinese sal waarskynlik dadelik kom. Mense eet, maar wat kultureel aanvaarbaar is, verskil hemelsbreed. Mense trou en het kinders, maar wat in elke kultuur met 'n kind bedoel word, verskil radikaal. Vir ons word dit deur DNA bepaal, vir ander kulture is 'n kind werklik as hy of sy erken word as kind deur die pa. Party mense leef in kulture waar interaksie met die lewende dooies 'n allerdaagse werklikheid is. Ek sou julle kon verveel met die feit dat indien Sjinese mense siek word van 'n siekte (byvoorbeeld longsiekte of spysvertering verwante siektes, of wat ookal) wat verband hou met die jaar waarin hulle gebore is, sterf hulle 3-5 jaar vroeër as Sjinese (of enige ander mense) met dieselfde siekte, maar wat in ander jare gebore is.

Alle mense is elke dag in interaksies met wat werklik en reëel vir hulle is op grond van wat hulle kulturele sisteem aanvaar. Ons leef almal in werklikhede wat nie objektief en nie noodwendig sigbaar, tasbaar of hoorbaar is nie, maar wat werklik is. Behalwe ons materiële wêreld leef ons almal in kultureel gekonstrueerde werklikhede.

Kom ons kyk na drie fasette van die bybelse leefwêreld wat vir hulle, maar nie noodwendig meer vir ons nie, werklik was.

1.1 Drie verdieping wêreldbeeld

Daar was 'n bo-middel en onder. Hulle voorstelling was die produk van wat hulle kon gesien het; dit was ook so met ons voorouers wat voor die 2e wêreldoorlog ook nie geweet het dat daar meer as een sterrestelsel is nie. Hierdie voorstelling het 'n hele konteks geskep waarbinne hulle goed soos demone, engele ens kon plaas; hierdie wêreld was dig bevolk met demone en engele oftewel, onvriendelike en vriendelike nie-menslike wesens wat mense se lewenslot bepaal het.

Hoekom sal ons vandag hierdie voorstelling van die kosmos nie meer aanvaar as objektief nie, maar nie die van die engele, demone of die duiwel nie?

1.2 Waar kom babas vandaan?

Julle sal vir my sê, selfs kinders weet dit vandag: elke baba bestaan uit 50% genetiese materiaal wat van die twee ouers ontvang. Tot voor die ontdekking van die mikroskoop in die 18e eeu, was die dominante teorie in die westerse wêreld dat mans saadbabas in vroue se baarmoeders plant waar hulle groei. Vir die eerste keer is toe besef dat vroue eierselle het. Dus, babas was gesien as is die afstammelinge van hulle vaders. Ons voorouers was verkeerd oor waar babas vandaan kom, maar dit het hulle nie gekeer om definitiewe houdings daaroor te ontwikkel nie. Onder andere om die rede is vroue gesien as ondergeskik aan mans beskou; manlike nasate is veel belangriker as vroulikes; die eersgeborene is belangriker as die ander kinders. Daar het dus 'n hele werklikheid gestalte gekry op grond van 'n verkeerde idee oor waar babas vandaan kom.

Terloops, in die bybelse verhale het hierdie siening verreikende implikasies vir vroue en dogters gehad. Ons lees so maklik “en hy het haar geneem en haar beken...”, of “hy het sy dogter gegee vir so en so en hy het haar beken”. Talle van die verhale sou in vandag se terme as verkragting gelees kan word. Maar dit is nie waarop ek wil fokus nie. Was hulle siening van die werklikheid objektief? Nee, maar dit was werklik of dit het 'n werklikheid gekonstitueer? Ja!

1.3 Duiwelbesetenheid

Daar kan min twyfel wees dat veral die Nuwe-Testamentiese mense vas oortuig was dat iemand deur 'n duiwel of demoon besete kon raak en dat so 'n wese deur 'n eksorsime uitgedryf, bestraf of beheer kon word nie.

Hierdie voorbeeld is anders as die vorige twee, want besetenheid is 'n algemene menslike potensiaal. Maw enige een van ons kan in die regte omstandighede of met behulp van van sekere middele, alternatiewe bewussynservaringe, waarvan besetenheid een is, ondervind. Die voorwaarde vir besetenheid is slegs 'n mens soos ek en jy wat blootgestel is aan 'n situasie waar die ervaring van besetenheid kan voorkom. Dit kan met enige een van ons gebeur omdat ons so gehardwire is.

Die voorwaarde vir duiwel besetenheid is 'n mens soos ek en jy wat blootgestel is aan 'n situasie waar die ervaring van besetenheid kan voorkom EN 'n konteks of kultuur wat beide die duiwel of demoon figuur (werklik of fiktief) en die verklaring van die verskynsel verskaf. Maw, 'n duiwel of demoon of watter gees ook al kan iemand net beset indien daardie entiteit reeds deel van die kulturele milieu is en die subjektiewe ervaring van besete wees, sodanig geïnterpreteer word.

Besetenheid is soos drome, visioene (byvoorbeeld visioene van Maria) en ervaringe van buite liggaamlike reise, deel van die kategorie van alternatiewe bewussynservaringe. Vir baie kulture verskaf dit 'n vorm van inligting en kennis oor die werklikheid. Een eienskap van besetenheid is dat mense in 'n spesifieke kultuur altyd deur wesens of entiteite besete raak wat bekend is aan daardie kultuur: hetsy demone of natuurgeeste of voorouergeeste.

Die ervaring van besetenheid deur 'n demoon of gees of watter entiteit ook al is geen objektiewe bewys dat die wesens bestaan nie. Hierdie wesens is kulturele inhoud wat verskillende kulture aan die verskynsel van besetenheid gee.

1.4 Ter opsomming

Al drie bogenoemde was vir bybelse mense werklik, want dit het hulle dag tot dag lewe grondliggend bepaal. Was dit objektief soos hulle gedink het? Ek dink nie so nie. Ons almal leef in wêrelde wat werklik is sonder dat ons kan beweer dat dit objektief daar is vir almal om te sien. Binne hulle wêreldbeeld en kulturele verwoording daarvan, was die duiwel op 'n sekere tyd sekerlik voorgestel as 'n persoon. Maar dieselfde geld die ander drie voorbeelde wat genoem is: dit was vir hulle werklik sonder dat ons hoef te aanvaar dat dit objektief is hoe dinge is of was.

2 Die uitbeelding van die duiwel is 'n kulturele uitbeelding wat ons nie meer hoef te deel of kan deel nie

Daar is drie interne argumente wat hierdie standpunt steun.

Eerstens, die talle name en beskrywings bevestig dat die duiwel geen objektiewe figuur was wat beskryf en omskryf is nie, maar eerder 'n aanduiding is van hulle worstelling om iets uit te druk van hul ervaring van die boosheid. Die Hebreeuse literatuur wat Qumran en pseudepigrafiese literatuur insluit, gebruik 'n verskeidenheid eiename en terme: Belial, Beliar, Duiwel, Satan, Semihaza, Mastema, Prins van duisternis om 'n paar te noem. Hierbenewens word omskrywings gebruik soos aanklaer, teenstaander of versoeker. Behalwe voorstellings as 'n wese word die duiwel ook voorgestel as 'n dier of as 'n gees.

Tweedens, die duiwel het 'n geskiedenis. Die Ou Testament self bevat baie min gegewens oor die duiwel. Op sy beste kan mens drie verwysings identifiseer. Daarteenoor bevat die buite bybelse tekste talle verwysings en beskrywings hiervan. Die interessante is dat dit meestal of dikwels dokumente van gemarginaliseerde groepe is waar die idee van 'n duiwel sterk figureer. Maw die idee van die duiwel het 'n geskiedenis dat dit 'n meganisme is om die groep teenoor die hoofstoom te regverdig. Daar is duidelike tekens dat die ontwikkeling van die idee verband hou met groepkonflik en dat die duiwel deel is van die strategieë hoe om met die ander, die opponente of die buitestaanders te handel. Die geskiedenis van die duiwel begrip kan baie goed met die strategieë hoe om met teenstaanders te handel, in verband gebring word, soos Elaine Pagels aangetoon het.

Derdens, spekulasies oor waar die duiwel vandaan kom in Israelitiese tekste bevestig dat dit deel was van inhouse fighting of pogings om die ander op hul plek te sit. Ten minste drie teorieë is bekend:

• die duiwel en duiwels is die gevolg van die gebeure wat in Gen 6 beskryf word waar engele met vroue gemeenskap het (byvoorbeeld 1 Henog)
• 'n ander groep stories baseer dit op Jes 14:12-14 waar sprake is van 'n hooggeplaasde engel wat nie ondergeskik wou wees nie en as gevolg van opstand uit die hemel gewerp is. Dit is die tradisie wat in 2 Petr 2:4 opgeneem word.
• 'n derde groep stories blameer dit op onderlinge wedywering tussen verwante engele of hemelwesens. Maw, tipiese sibling rivalry of stryd onder erfgename.

Wat elkeen van hierdie drie aspekte beklemtoon, is dat hulle in hulle terme en tyd en aan die hand van hulle wêreldbeeld oor iets gepraat het wat hulle gepersonifieer het. Die bose was 'n wese wat in hulle wêreldbeeld ingepas het.

3 Ons moet 'n keuse maak teen selektiewe fundamentalisme en die gepaardgaande skrifgebruik

Die derde rede waarom ek nie die werklikheid van die duiwel as 'n wese vir vandag meer nuttig vind nie, is omdat daardie konstruksie gebou word op 'n fundamentalisties lees van die tekste. Of eerder 'n selektiewe fundamentalisme. Waarom sal mens hierdie uitbeelding as letterlik en objektief neem, maar nie dieselfde met die ander voorbeelde en vele ander voorbeelde nie?

Ek dink die kerk sit in 'n ernstige probleem van hoe om op 'n verantwoordelike manier met die bybelse tekste om te gaan. In wese is fundamentalisme 'n aandrang op die letterlike en historiese feitlikheid van die Bybel, maar dit word al meer en meer selektief toegepas. Dit geld nie meer van A, B en C nie. Fundamentalisme is soos rassisme, dit kan nie aangepas en hervorm word nie, dit kan slegs afgeskaf word. Ek dink die grootste uitdaging is om weg te kom om nog sulke enklawes soos die duiwel te probeer uitsonder en aan mense voor te hou as ononderhandelbaar, letterlik, werklikheid. Ons moet besef dat hierdie tekste in 'n ander kulturele werklikheid en wêreld as ons s'n ontstaan het en dat 'n verantwoordelike lees vandag nie meer fundamentalisme insluit nie.

Hierdie soort bybelgebruik kan slegs gehandhaaf word in 'n hiërargies gestruktureerde wêreld. Anders gestel, waar die dominee nog met gesag vir mense kan sê hoe dinge is en as hulle dit nie aanvaar nie, is hulle teen God gekant. Ek dink die tyd van daardie soort teologie is vir altyd verby. Die geslag wat in 'n multikulturele en multi-godsdientige wêreld grootword en wat in die inligtingseeu leef gaan nie meer val vir sulke uniekheidsaansprake nie. Die uitdaging is om met goeie argumente en inligting vir mense te help om die bybelse tekste te verstaan sodat ons almal saam dialogies daarmee kan omgaan. Persoonlik dink ek die enigste interpretasiemodel wat 'n kans staan op oorlewing, is een wat die bybelse tekste ernstig opneem as die verwoording van mense in 'n spesifieke kultuur en hulle beskou as gespreksgenote in ons soeke na teologiese sin. Die bybel is nie 'n handboek oor hoe die wêreld werk nie, nie oor die skepping nie, nie oor waar babas vandaan kom nie, en ook nie oor die bestaan van bonatuurlike wesens soos die duiwel nie.

4 Duiwel-spraak is nie die enigste of beste manier om oor die kwaad, die bose of onreg te praat nie

Daar is 'n vierde rede waarom ons, myns insiens, nie meer oor boosheid, kwaad en onreg as 'n wese of figuur buite ons behoort te praat nie. Dit is omdat daardie manier van praat en kyk na die probleem net te veel moontlikhede bied om menslike verantwoordelikheid te ontduik. “Dit was nie ek, nie maar die duiwel”, het Hansie gesê. Daardie soort taalgebruik verhinder ons om menlike verantwoordelikheid konsekwent raak te sien.

Dink aan die regering se program vir morele herbewapening. Die blote taal wat gebruik word van herbewapening veronderstel 'n soort vyand buite jou. Jy moet jou herbewapen want die vyand buite jou is, by wyse van spreke, van beter koëlvaste baadjies voorsien. Solank ons dink die bose of die kwaad lê buite onsself, kan ons vergeet om 'n morele of etiese verskil te maak. En duiwel-spraak is grootliks verantwoordelik dat ons nie van daardie denkwyse kan wegkom nie.

5 Hoe praat ons vandag verantwoordelik oor die kwaad, die bose en onreg?

Beteken dit nou as mens sê daar is nie meer so 'n figuur soos die duiwel nie, en so 'n figuur is nie meer 'n goeie opsie vir ons dag nie, dat jy niks oor kwaad en boosheid kan sê nie. Allesbehalwe. Loader was reg dat die kwaad en die bose is werklikhede — ook en veral in ons dag. Bybelse mense het dit veral uitgedruk deur middel van beelde van personifieering. Vir hulle was dit 'n wese of 'n figuur. Dit het miskien in hulle wêreldbeeld gepas en gewerk.

Ek dink ons wêreld het reeds ver gevorder om kwaad en boosheid te personaliseer, maw om te besef dat kwaad en boosheid in ons almal sit. Dit is deel van ons make-up en daarvoor het jy nie 'n duiwel figuur of demone nodig nie. Dalk kan ons vandag na kwaad en boosheid aan die hand van 3 konsentriese sirkels kyk.

Die eerste is reeds genoem, kwaad en boosheid is persoonlik en individueel. 'n Voorbeeld is mishandeling, verkragting of vermoring van 'n slaaf, ondergeskikte, kind, ens. Persoonlike geregtigheid vra behoort jy jou slaaf te slaan, verkrag en brutaliseer. Persoonlike kwaad en boosheid kan maklik verskuil dat ons wêreld ook geken word deur sistemiese kwaad en boosheid. En ook daarvoor is mense verantwoordelik.

Daarom, die tweede sirkel is struktureel en sistemies, byvoorbeeld 'n samelewing gebou op slaverny of onreg of rassisme, of geslagtelike diskriminasie. Persoonlike goedheid maak nie op vir sistemiese boosheid nie. Geen hoeveelheid almoese kan vergoed vir die publieke onreg van 'n bose sisteem nie.

Sistemiese geregtigheid vra, behoort daar slawerny te wees, kan die onderdrukking of ondergeskiktheid van vroue hoegenaamd geregverdig word? Ons geslag het geworstel met rassisme en dit het niks met die duiwel te doen nie. Dit was 'n vorm van sistemiese onreg of boosheid wat mense geskep het. Die kerk worstel met die vraag van homoseksuele mense en daarin sien mens die onderskeid waar persoonlike aanvaarding probeer vergoed vir sistemiese diskriminasie. Dit is nog 'n voorbeeld van sistemiese onreg wat, onder andere, spruit uit 'n onbeholpe manier om met verskeidenheid en diversiteit te handel.

Die derde sirkel is ekologies en kosmies. Hier moet ons byvoorbeeld vra wat is die koste van sekere soort ontwikkeling en vooruitgang en wie trek voordeel daaruit. Wat is die ekologiese prys vir sekere tegnologieë? Ons en ons kinders gaan nog ernstig worstel met ekologiese en bio-etiese vrae. Beide dinge wat niks met die duiwel te doen het nie, maar met menslike vermoeëns en verantwoordelikheid.

Ek dink ons het 'n veel sterker teologie van verantwoordelikheid nodig wat beide persoonlike, sistemiese en ekologiese kwaad en boosheid hanteer en strewe na 'n wêreld van geregtigheid en heelheid. Ek kan nie sien dat 'n duiweldiskoers van enige waarde kan wees om eties en moreel oor hierdie sake te praat nie.

Ons en ons Ekologiese Voetspoor

Fred Goede
8 Julie 2007

Die mensdom sit elke jaar 26 000 miljoen ton koolstofdioksied in die lug deur die gebruik van fossielbrandstowwe, wat andersins in die aarde vasgevang sou bly. Wat moet die mens doen om die moontlike klimaatimpakte te verminder, of beter nog, te vermy?

Die eerste vraag is wat klimaatsverandering met die NHN uit te waai het. Ons noem in ons waardes dat "...ons aanvaar verantwoordelikheid vir onsself, en teenoor ons medemens en ons natuurlike omgewing. Ons streef daarna om met morele integriteit op te tree...". En ons doelstellings sluit in "... om deur oop gesprek mense te ondersteun om vrede te hê met hulleself, akkommoderend met ander mense saam te leef, en verantwoordelik met hulle omgewing om te gaan" en "om gesprek met verskillende wetenskaplike dissiplines en kunsuitinge te inisieer...". Dit is dus duidelik dat ons waardes die natuurlike omgewing insluit en verklaar waarom ons hierdie onderwerp vandag bespreek.

Een benadering tot die debat oor klimaatsverandering is uit die oogpunt van volhoubare ontwikkeling soos gedefinieer deur die Brundlandt (1989) definisie: "…meeting the needs of the present without compromising the ability of future generations to meet their own needs“. 'n Gebalanseerde verhouding tussen omgewingsvolhoubaarheid, ekonomiese volhoubaarheid en sosiale volhoubaarheid is essensieel vir lang termyn volhoubaarheid, en die debat oor klimaatsverandering is een van die beste voorbeelde waar hierdie model tot die uiterste beproef word. 

Die afgelope jaar het klimaatsverandering hoofstroom geword by Jan en alleman en elke dissipline het begin deelneem. Ekonome soos Stern bereken dat aksie om klimaatsverandering stop te sit, die mensdom sowat 1% (vandag) en 5% (vertraagde respons) van die wereldekonomie (GDP) gaan kos. Politici soos Gore het aandag getrek met sy film wat al $50m verdien het, en dit nogal vir 'n dokumenter. Die Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) se wetenskaplikes het ook toenemend konsensus dat die mensdom se invloed op die verhoogde konsentrasies van koolstofdioksied in die atmosfeer beduidend is. Die Kopenhagen konsensus, en die Millenium doelwitte wat uit die Wereldberaad van 2002 in Johannesburg gedefinieer is stem almal saam dat klimaatsverandering die grootste en duurste uitdaging is wat die wereld in die gesig staar, in vergelyking met talle ander uitdagings soos byvoorbeeld konflik, korrupsie, onderrig, oordraagbare siektes, migrasie, ondervoeding, sanitasie en water.

Die oorsake van klimaatsverandering word hoofsaaklik toegeskryf aan ses groenhuisgasse. Maar dit is veral koolstofdioksied, wat in die atmosfeer toegeneem het soos gemeet oor die afgelope 50 jaar, met 'n effek op wereld temperatuur wat al sowat 150 jaar gemeet word, en rekonstruksies van die afgelope eeue toon almal 'n ontstellende toenemende tendens. Die effek op klimaat is meer kompleks, maar toenemend wys die wegsmelt van gletsers en ander natuurverskynsels wat hier gebeur. Die emissies van kweekhuisgasse is ook afkomstig van bykans elke moontlike sektor van ons hedendaagse lewe, van die landbou, tot vervoer, kragopwekking tot huishoudings wat almal bydra tot die probleem; hierdie sektore verseker weer 'n hoe kwaliteit van lewe met sosiale en ekonomiese implikasies en gevolglik is daar nie net een skuldige party wat sake moet regstel en wat dan die probleem gaan laat verdwyn nie.

Projeksies toon dat ondanks die toename in gebruik van hernubare energiebronne soos wind, hidro of biomassa, of die toenemende gebruik van kernkrag (wat elkeen weer sy eie unieke probleme skep), die wereld vir eers steeds van olie, gas en steenkool gebruik gaan maak om die wereldekonomie aan die gang te hou, veral in ontwikkelende lande wat steeds probeer om die hoe lewensstandaarde van die Weste vir hulle inwoners te verseker. Die formule wat groenhuisgasemissies bepaal, gaan nou saam met ekonomiese welvaart, populasieaanwas en energieverbruik. Van hierdie drie bied die laasgenoemde deur middel van minder koolstofintensiewe energieverbruik, die enigste tegnologiese oplossing wat nie soveel met persoonlike keuses inmeng nie soos beperkings op ekonomiese welvaart of populasieaanwas nie. 

Dit bring ons terug by die definisie van volhoubare ontwikkeling en die kritiese balans van ekonomiese oorwegings soos welvaart en groei, sosiale oorwegings soos die reg op energie en vervoer, en die beperkte kapasiteit wat die omgewing het om emissies te absorbeer, by die mens se wil om iets te doen. Daar is natuurlik ook spanning tussen die 'have's' wat die impakte van klimaatsverandering relatief maklik kan absorbeer en die 'have not's', veral onderontwikkelende lande, wat die hardste geraak kan word wanneer klimaatsverandering grootskaalse impakte het.

Ter afsluiting, die rol van die NHN in die omgewingsdebatte soos klimaatsverandering het verdere bespreking nodig. Ons moet ongetwyfeld kennis neem van die klimaatsdebatte en kan ook as individue 'n rol speel om ons omgewingsvoetspoor verantwoordelik te bestuur en so klein as moontlik te hou. Maar of die NHN as organisasie uitgesproke wil raak oor die debat is te betwyfel. Die kritiese massa van NHN lede met genoegsame kennis oor die onderwerp van klimaatsverandering is moontlik te beperk om daar 'n sinvolle bydrae te lewer. 

Opsomming van ‘n praatjie van Timothy Freke in Pretoria

Abel Pienaar abelpienaar @ lantic.net 17 September 2006

Tim Freke het kom vra hoekom daar met soveel sekerheid gesê word dat Jesus ’n werklike historiese persoon was? En of dit nie net ’n “geskepte” Joodse weergawe van die reeds bekende “god-mens”- tradisie was nie. Want deur sy navorsing vir sy boek “The Jesus Misteries” het hy teveel soortgelyke parallelle met Jesus se verhaal gevind.

Wanneer ’n mens Jesus en die god Dionysus met mekaar vergelyk, is daar ’n hele paar interessante ooreenkomste. Dionysus se pa die god Zeus, het ’n verhouding aangeknoop met ’n aardse prinses Semele (maagd). Net soos met Jesus word Dionysus se goddelikheid bevestig deur die wonders en tekens wat hy doen. Sowel Jesus as Dionysus word met brood en wyn geassosieer. Dit (brood en wyn) het in die misteriekultusse ’n groot rol gespeel. Dionysus ondergaan ook soos Jesus ’n kruisiging. En wat nog meer interessant is, is dat die Dionysus mite gebaseer is op die godsdiens van Orfisme, wat reeds in die sesde eeu voor Christus bestaan het. In ’n amulet uit die derde eeu n.C. vind ons ’n uitbeelding van ’n man wat hang aan ’n kruis (insiggewend is dat die vroegste uitbeelding van Jesus aan die kruis eers uit die vyfde eeu n. C dateer). Dit lyk presies soos Jesus aan die kruis, eers met ’n nader kyk, sien jy dit is ’n uitbeelding van Dionysus. En volgens tradisie verskyn Dionysus na sy dood aan mense, net soos Jesus na sy kruisiging. In die geval van sowel Jesus as Dionysus kry ons die mite van ’n godheid wat deur mense verwerp is, wat dan weer sal terugkom om die ongelowiges te straf wat hom nie as god wou erken nie.

Die ooreenkomste tussen Jesus en Dionysus wys vir ons baie duidelik dat die Bybelse skrywers (in eerste eeu n.C.) geleen het by reeds bestaande mites. Wie glo ons nou? Net die Jesus verhaal of ook die ander verhale? En op grond van wat kies ons? En hier kies Timothy Freke om te sê dat hy voel dat daar nie ’n Historiese Jesus was nie en dat die rede hoekom ons vandag nog enigsins moet aandag gee aan die allegoriese vertelings van Jesus die Christus, is omdat daar sleutels opgesluit lê vir ons om die waarheid van ons eie Christus bewushein/goddelike essensie te ontdek, en soos self uit die dood (ego) op te staan en ewige lewe (ontdekking van eie onsterflikheid, goddelikheid en Een-wees met God) te ontdek. Hy verduidelik dit dan verder deur dit gelyk te stel met wakker word uit ’n droom...

Die byeenkoms is bygewoon deur meer as 200 mense. En dit op sig self wys dat daar reeds baie belangstelling is in nuut kyk en nuut verstaan...

PANENTEÏSME

Opsomming van Prof Julian Müller se gesprek op
1 Junie 2008

Prof Julian Müller

1. Ek arriveer by ‘n konsep soos panenteïsme vanuit die perspektiewe en interesse van die praktiese teologie:

a. Panenteïsme is ‘n begrip of taal wat probeer uitdrukking gee aan mense se beeld en ervaring van God en wêreld in ‘n postmoderne tyd.

b. Die ervaringe van mense pas al minder binne die teïstiese konsep en verstaan van God.

c. Delwin Brown se vier “plasings” van God, of Godsbeelde is hierin van waarde. Hy praat van God as:

• Bron

• Agent

• Geïnkarneerde

• Doel

d. Die hedendaagse mens het toenemend ongemak met God as Bron en as Agent en voel gemakliker met God as die geïnkarneerde en God as doel.

2. Panenteïsme is nie ‘n nuwe konsep nie, maar kom opnuut na vore as ‘n poging om beide God as transendente (Bron en Agent) en God as immanente (God as geïnkarneerde en doel) in een Godskonsep te verstaan en uit te druk. Dit bied ook ‘n sintese van die teïsme en die panteïsme.

3. Hierdie verskuiwinge veroorsaak eventueel ‘n ongemak in tradisionele spiritualiteit en daarom ook in liturgie en pastorale bediening. Ten minste die volgende terreine moet aangedui word as aspekte van spiritualiteit waar die ongemak manifesteer:

• Gebed. Veral gebed in krisistye en voorbidding. Hoe bid mens as God nie meer teïsties verstaan word nie, maar panenteïsties?

• Belydenis. Hoe moet mens nou nog dink oor die heilsgebeure. Die geboorte, kruisdood, opstanding en hemelvaart van Christus word alles beskryf in terme van ‘n dinamika tussen ‘n teïstiese God en die skepping/skepsele, teen die agtergrond van ‘n drielaag-wêreldbeeld. Hoe verwoord mens jou geloof as jy afstand doen van die teïsme en funksioneer met ‘n integrale wêreldbeeld? (Vgl byvoorbeeld Wilhelm Jordaan se “Credo” en Lina Spies se gedig “Geloofsbelydenis van ‘n afvallige”).

• Verhouding met ander godsdienste. Wat is die implikasie vir ons verstaan van die “uniekheid van Christus” en ons verhouding met ander godsdienste?

• Sending. Is daar nog ruimte vir sending? Indien wel, hoe moet dit aangepak word en wat is die motivering daarvoor?

• Liturgie. Wat is die liturgiese implikasies? Die manlike en persoonlike spreekwyse oor God binne ‘n liturgie wat sterk gestempel is deur ‘n Augustiniaanse erfsondeleer en Pauliniese versoeningskonsep, is waarskynlik gebore uit ‘n teïstiese verstaan. Vra die panenteïstiese verstaan moontlik vir ‘n meer vroulike en sakramentele benadering?

Panenteïsme Op Die Spektrum Van Gode En Godsbeelde

Pieter F Craffert
16 September 2007

1          ’n Spektrum en definisie van godsbeelde (in die Christendom)

Die spektrum van godsbeelde kan aan die hand van ’n aantal definisies verduidelik word:

• Teïsme is die oortuiging dat daar ’n persoonlike god(e) is; god is ’n nie-menslike bonatuurlike wese.
• Ateïsme is die ontkenning dat daar so ’n wese bestaan of alternatiewelik, bevestig die nie-bestaan van gode.

Om die prentjie meer kleur te gee, ’n hele aantal vorme van teïsme kan geïdentifiseer word:

• deïsme: die oortuiging dat god/gode bestaan, maar nie met die werlikheid inmeng nie; dit staan buite die univers soos ’n horlosiemaker.
• panteïsme: alles is god.[1]
• politeïsme is die oortuiging dat daar meerdere gode bestaan.
• monoteïsme (monolatrie) beteken in praktyk eintlik monolatrie, die aanbidding van slegs een god eerder as die aanvaarding dat slegs een god bestaan. Monoteïsme kom in twee vorme voor:
• inklusiewe monoteïsme: alle godsdienste gaan in wese oor dieselfde god wat net onder verskillende name bekend staan;
• eksklusiewe monoteïsme is die siening dat daar net een god is en dat alle ander óf nie bestaan nie óf slegs afgode is.

Die naaste familielid aan ateïsme is agnostisisme, ’n term wat sê dit is nie moontlik om te weet of nie te weet of daar so iets soos gode bestaan nie.

Daar is ’n ander reaksie op teïsme, naamlik, a-teïsme, geskryf met ’n koppelteken. Dit beteken nie-teïsties; god bestaan en is daar, maar is nie ’n persoonlike wese nie.

Die bekenste instansie hiervan is, panenteïsme. Panenteïsme beteken “alles is in god”; god is meer as alles (dus, god is transendent) en tog is alles in god (immanent); god is hier en is tog meer as alles (Borg 1997:32).[2]

Een van die bekendste beskrywings van die panenteïstiese god is die van Spong:

“Thus my definition of a non-theistic God is this: God is Being—the reality underlying everything that is... If God is the Ground of Being, you worship this divine reality by having the courage to be all that you can be—your deepest, fullest self... This God is not a supernatural entity who rides into time and space to rescue the distressed. This God is the source of life, the source of love, the Ground of Being. The theistic God of yesteryear is a symbol for the essence, the being of life in which we share. God is life, we say, and we worship this God by living fully (Spong 2001:72–73).

Daar is ook nog wat mens kan noem nie-realistiese teïsme, of nie-realistiese (non-realist) godsdiens waar die idee van god en godsdiens versmelt. God is dit wat in godsdiens gebeur, naamlik die uitdrukking van hoop of die hoogste menslike ideale. Die Sea of Faith van Don Cupitt en Lloyd Geering is die beste voorbeeld.

But the dominant philosophy of the Sea of Faith goes further than tracing the history of the self-evident. In non-realism it finds a position that denies the reality of the object that religion is focussed upon, be it God, an ancestral other world or realms variously populated with spirits, sprites and demons. As a result the words religion and God become effectively interchangeable; God, like religion is also a human creation (Greenfield 2007:2).

Wanneer mense die hoogste ideale soos hoop en liefde nastreef, is hulle volgens die nie-realistiese siening besig met godsdiens en noem hulle dit god. 

2          Sewe opmerkings/ kritiese vrae oor die definisies en die debat

In ’n poging om panenteïsme beter te verstaan, will ek oor hierdie spektrum en definisies ’n aantal kritiese vrae vra en/of enkele kritiese opmerkinge maak. Eerder as om panenteïsme bloot te propageer, wil ek eerder hierdie debat problematiseer.

2.1       Elke teïs is eintlik ’n ateïst oor alle ander persoonlike gode, haar/sy eie uitgesluit.

Laat ek begin by die standaard beskuldiging (van monoteïste) teen ateïsme. Mense wat nie in hul monoteïstiese god glo nie, word uitgekryt as ateïste. Dié kritiek is agter slegs ’n uitdrukking van ’n voorkeur en nie van ’n beginsel nie. Soos Dawkins dit gestel het:

“I have found it an amusing strategy, when asked whether I am an atheist, to point out that the questioner is also an atheist when considering Zeus, Apollo, Amon Ra, Mithras, Baal, Thor, Wotan, the Golden Calf, and the Flying Spaghetti Monster. I just go one god further” (Dawkins 2006:53).

Kritiek teen ateïsme is dus eintlik net ’n bevestiging twee belangrike aspekte:

• die meeste mense wend in elk geval die kriterium van die “rede” en van “bewyse” aan om oor  of van (ander) gode te praat; die meeste monoteïste is in feite ateïste oor alle ander gode.
• die aanspraak van die eie god as bo alle ander verhewe, berus soos alle ander godsdienste,  op ervaring en oorgelewerde geloof as basis of bewys.

2.2       Is agnostisisme nie maar net die ateïsme van diegene wat te bang is om te ontken dat daar so iets soos gode is nie?

Dawkins (sien 2006:51–53) verwys na die gelykenis wat Bertrant Russel gebruik het om die saak te verduidelik: daar is ’n teepot wat in ’n wentelbaan om die son beweeg maar is te klein om selfs met kragtige teleskope raak gesien te word. Die bestaan daarvan word in baie ou boeke getuig. Aangesien niemand kan bewys dat dit nie bestaan nie, beteken dit dat ons sal toegee dat ons eintlik net nie verseker weet of dit bestaan of nie bestaan nie. Dus, teepot agnostisisme of sal ons sê, nee dit bestaan waarskynlik nie: ateepotisme? Redelike denke sal ons waarskynlik daartoe bring om te sê daar is nie so iets nie (ateepotisme).

Op die spektrum van teïsme tot agnostisisme tot ateïsme speel bewyse ’n belangrike rol en word dikwels ingespan teen teïsme? Maar wat sal gebeur as dit teen die ander godsbeelde gebruik word?

2.3       Bogenoemde spektrum van godsbeelde is ’n moderne soeke daarna om godsdienstig te wees

Dit is belangrik om te besef dat byvoorbeeld Spong se uitdrukking van panenteïsme is sy antwoord op die soeke na ’n kontemporêre geloof en nie die gevolg van wetenskaplike studie van godsdiens in die algemeen of die Christendom in die besonder nie. Die wetenskaplike wêreldbeeld speel wel ’n rol hier, maar wat hier gebeur is nie die gevolg van wetenskaplike studie nie. Kom ek illustreer dit met ’n tabel:

Die moderne wêreldbeeld laat dit vir sommige mense nie meer toe om op ’n teïstiese manier oor god te dink nie en op grond van die veranderde wêreldbeeld, kies hulle vir óf ateïsme óf a-teïsme (byvoorbeeld in die vorm van panenteïsme). Luister byvoorbeeld na Spong:

Yet I do not define God as a supernatural being. I do not believe in a deity who can help a nation win a war, intervene to cure a loved one’s sickness, allow a particular athletic team to defeat its opponents, or affect the weather for anyone’s benefit (Spong 2001:3).

Wat hierdie debat nie is nie, is ’n wetenskaplike ondersoek na die verskynsel godsdiens en spesifiek die Christelike godsdiens en op grond daarvan, is panenteïsme ontwikkel nie. Juis om hierdie redes kan en moet die aansprake wat oor en namens panenteïsme gemaak word, getoets word soos wat met teïsme gedoen word. (Ek sal netnou terugkeer na die vraag wat die wetenskaplike studie van godsdiens sou behels). My punt is dat panenteïsme is soos ateïsme ’n reaksie van iemand in ’n moderne wetenskaplike wêreldbeeld teen teïsme en nie die gevolg wetenskaplike studie van teïsme nie — en die twee is totaal verskillende goed.

Vervolgens wil ek twee van die aansprake wat deur panenteïsme gemaak word, ondersoek:

• teïsme is bloot ’n menslike konstruksie
• die teïstiese god bestaan nie regtig nie.

In die volgende drie opmerkings will ek hierdie twee aansprake toets.

2.4       Soos teïsme (en alle ander godsbeelde) berus panenteïsme op ervaringe en is die produkte van ’n sekere wêreldbeeld

Kyk net weer na byvoorbeeld Spong se beskrywing van ’n panenteïstiese god:

There is a reality we call God that is the source of the life we live, the power of the love we share, the Ground of Being that calls us to be all that we can be. I live today in the conviction that I am not separate from this God. I participate in that which is eternal, infinite, and beyond all boundaries. My being is expanded by this experience. Otherness confronts me. Trancendence calls me. God embraces me (Spong 2001:74).

Mens kan nie anders as om raak te sien nie dat dit maar net weer ’n uitdrukking is van ’n moderne, uitdyende kosmologie.

Ek wil nog ’n uitspraak van Spong aanhaal waarin twee frases beklemtoon word: ’n god-werklikheid wat ervaar word. 

Immaturity does not disappear if we do not take hold of our lives and live them responsibly. God is not made real because we think it would be nice if it were so. God is real only if God is real. That is the God-reality which is now my experience... (Spong 2001:76).

Hoekom is ’n panenteïstiese god wat gebaseer op jou diepe ervaringe, teenwoordig en werklik, maar kan ’n teïstiese god, of voorouers of een of ander natuurgees wat ook ervaar kan word, nie teenwoordig of werklik nie? Anders gestel, hoekom is die ervaring van ’n panenteïstiese god as die grond van jou bestaan meer tuis in ’n moderne wêreld as ’n teïsties ervaarde bonatuurlike wese? Nie net is alle godsbeelde aan wêreldbeelde gekoppel nie, maar alle godsbeelde is ewe werklik juis omdat hulle gebou word op ervaringe. Mense glo wat hulle ervaar en ervaar wat hulle glo. Dit is omdat alle godsbeelde (teïsties, panenteïsties, geeste, voorouers, noem maar op) menslike intensionele opjekte is. Die ervaring van gode is werklik, maar dit beteken nie dat die gode wat ervaar word, noodwendig hoef te bestaan nie.

2.5       As teïsme bloot ’n menslike konstruksie is, dan seker ook panenteïsme? 

Een van die argumente teen teïsme is dat god bloot ’n menslike konstruksie is. Soos Spong dit verwoord:

God, understood theistically, is thus quite clearly a human construct. Please let this fact register. The theistic definition of God is a human creation” (Spong 2001:45).

Theism is a human description of God that has died. I seek to walk beyond the carnage of that description into a new sense of God—a God met not outside of life but at the very heart of life... When I stand in the presence of this God who inhabits the heart of life, I know just why I define myself as a joyful, passionate, convinced believer in the reality of God (Spong 2001:77).

Mens kan maklik uit hierdie aanhalings die indruk kry dat teïsme bloot ’n menslike skepping is. Die volgende stap is dan om te beweer, dat hy nie regtig bestaan nie: die teïstiese god is nie werklik nie. Maar waarom is ’n panenteïstiese god wat bloot op diepe ervaringe berus, dan ’n werklikheid?

Is alle godsbeelde nie maar net menslike konstruksies nie? Ek weet hierdie opmerking word gemaak in die konteks van teïsmes wat aanspraak maak op openbaring en ’n goddelike wese wat van buite af kom. Maar kom ons sê dan maar eerder dat alle godsbeelde is duidelik maar net menslike skeppings eerder as om die indruk te wek slegs die teïstiese god is ’n menslike skepping. Dit is dan dat ons kan begin vra na die karakter van die gode en godsbeelde eerder as om te insinueer, dat net hierdie of daardie een ’n menslike konstruksie is. 

2.6       Alle godsbeelde, ’n teïstiese en ’n panenteïstiese god, is ewe werklik

Daar is ’n duidelike hïerargie of ontwikkeling te bespeur in die godsbeelde hierbo genoem:

Dit is belangrik om te verstaan wat hier met kritiese realisme en nie/non-realisme bedoel word. Panenteïste sê nie dat god nie werklik is nie, god is werklik maar die idee van ’n bonatuurlike god-wese is nie werklik nie. In kort, slegs die teïstiese god is nie werklik nie. Mense wat in ’n wetenskaplike wêreldbeeld woon word dikwels in die kringe gesê, kan gewoon nie meer glo dat so ’n wese werklik is nie. Mense na Darwin en Einstein en noem maar op, kan nie meer in so ’n wese glo nie

Maar waarom kan die ervaring van die Grond van jou bestaan werklik wees maar jou ervaring van ’n persoonlike god nie? Kan die Grond van jou bestaan werklik wees omdat jy dit ervaar, maar iemand anders se ervaring van ’n persoonlike god kan nie werklik wees nie omdat jy nie kan dink dat daar so ’n god kan bestaan nie? Dus, ons moet bogenoemde voorstelling redigeer. Dit lyk eerder so:

Panenteïsme eis vir sigself ’n posisie op wat dit nie aan ander godsbeelde gun nie: ’n god wat werklik kan wees op grond van ervaringe. Daar is natuurlik ’n ander ironie in die panenteïstiese verwerping van teïsme. Binne die kringe is daar ’n openheid teenoor ander godsdienste en dikwels kry mens opmerkinge dat veel van ander godsdienstige tradisies geleer kan word. Maar die meeste ander godsdienste is ook teïsties (ten minste Judaïsme en Islam). Dit is klaarblyklik slegs die Christelike teïstiese god wat waardeloos is. As alle teïsmes eintlik maar ateïsties is (teenoor alle ander gode bahlawe die eie), is Christelike panenteïsme ook maar ateïsties teenoor teïsme (ander teïsmes uitgesluit?).

2.7       Sal panenteïsme die toetse wat vir teïsme aangelê word, slaag?

In die argumente teen ’n persoonlike bonatuurlike wese word dikwels gevra, of moet ek sê, smalend gevra, wat sê jy by die sterfbed van ’n kind oor hierdie bonatuurlike god. Waar was die god toe die tsunami of orkaan gewoed het? Maar kom ons pas dit dan toe op die panenteïstiese god en die nie-realistiese god/godsdiens? Waar was die Grond van ons bestaan toe die tsunami gewoed het of die kind se drankie gespike is?

2.8       Opsomming

Laat ek vinnig probeer opsom: ek het gesê dat panenteïsme een van die reaksies op die wetenskaplike wêreld se verwerping van ’n teïstiese, goddelike wese is en dat dit god sien as die grond van bestaan. God is werklik, maar is nie meer ’n wese nie. Ek het ook gesê dat dit lyk asof gode of godsbeelde almal ewe werklik is, omdat hulle die produk van bepaalde wêreldbeelde is en op ervaring berus wat binne die wêreldbeeld sin maak. Laastens het ek probeer aantoon dat hierdie strategie om te beweer ander godsbeelde is agterhaal, nutteloos, uitgedien of onwetenskaplik, het beperkinge. Jy kan alles vergeet wat ek gesê het, maar as dit jou kan help om die volgende te begryp, het ek iets reggekry:

            Mense dink nie hul god (alle gode) bestaan omdat hy/sy/dit bewys is nie.

            Mense dink die hele pakkie van hul godsdiens is werklik en daardie pakkie sluit in:

• dat die god werklik is
• dat die werklike god ervaar word.

Ek wil nou terugstaan en baie kortliks ’n heel ander perspektief gee op die denke oor hierdie pakkies wat gode en godsbeelde insluit, naamlik, ’n wetenskaplike perspektief.

3          Die wetenskaplike studie van gode en godsbeelde

Ek het reeds daarop gewys dat teïsme deur panenteïsme vervang is in die proses om beter sin te maak in ’n wetenskaplike wêreldbeeld en kosmologie. Maar panenteïsme self is hoegenaamd nie die produk van wetenskaplike navorsing nie. Die wetenskappe gaan op ’n heel ander manier met gode en godsbeelde om en gaan nooit ’n meer wetenskaplike of moderne godsbeeld na vore bring nie. Die rede is eenvoudig omdat die wetenskap ons help om die werklikheid, insluitende die religieuse werklikheid, beter te verstaan. Dit is ’n manier van kyk na die werklikhede, insluitende menslike werklikhede wat, onder andere, insluit werklkhede waarin mense oortuigings deel waar gode deel van die oortuigings en gevolglik, van menslike ervaringe is. ’n Wetenskaplike perspektief verklaar nie gode en godsbeelde weg nie, maar soek na verklarings van gode en godsbeelde as aspekte van die menslik ervaarde wêreld. In die beter verstaan daarvan is daar inderdaad ’n groot bydrae te maak tot meer menslike en aanvaarbare (humane) godsbeelde en godsdiens.

Wetenskap is ’n sistematiese, kontroleerbare en verifieerbare ondersoek van die werklikheid. Wetenskappe wat godsdiens bestudeer is legio en ek gaan net ’n paar voorbeelde noem. Die wetenskaplike studie van aspekte van die Christelike godsdiens omsluit baie fasette. Vanaf die wetenskaplike studie van die dokumente tot die wetenskaplik historiese studie van die geskiedenis daarvan. Maar ek wil nie hierna verwys nie. Ek wil wys op die wetenskaplike studie van godsdiens of van godsbeelde vanuit ’n paar ander wetenskappe.

Ek kan begin met die kognitiewe en neurowetenskappe wat na vele fasette van godsdienstige ervaringe kyk, hetsy ekstatiese of meditatiewe ervaringe. Ekstatiese ervaringe kan insluit spreek in tale, visioene, ervaringe van besetenheid deur ’n bose of vriendelike gees, buite liggaamlike ervaringe, ens. Meditatiewe en eenheidservaringe is nie ekstaties nie, maar vind eerder plaas in toestande van algehele ontspanning of ontlediging en sluit in ervaringe van eenwording met alles. Studies kyk na wat gebeur in mens se brein tydens godsdienstige ervaringe soos meditasie, visioene en ander alternatiewe bewussyns ervaringe.

Vanuit hierdie soort studies word daar ook op ’n heel ander manier gekyk na die werklikheid van godsdiens. Alle gode en godsdienstige objekte kan gesien word as menslike intensionele objekte. Saam met Dennet (sien 2006:210–216) argumenteer ek dat gode intensionele werklikhede is wat bestaan op grond van menslike konvensies en instellings. Saam met al die dinge wat deur taal en kultuur geskep kan word wat mense se lewens rig, bepaal en as werklik ervaar word, is gode so ’n werklikheid. Dit is die goed wat werklik is en werklikheidebepalend is en hulle kan nie vernietig word deur slegs empiries te probeer bewys hulle bestaan nie regtig nie. Hulle kan net uit diens gestel word wanneer ’n kultuur dit nie meer bruikbaar of aanvaarbaar vind nie.

Godsdienstige ervaringe is inderdaad werklik omdat hulle ingeskryf is in ’n sirkel van betekenis waar oortuiginge in stand gehou word deur ervaringe en ervaringe geïnformeer word deur oortuiginge. Elkeen van die ervaringe as kultureel ingeklede ervaringe is eg menslik, heel natuurlik en baie werklik vir mense wat in die betrokke kultuur en godsdiens gesosialiseer is.

Daar is oorgenoeg studies wat vir ons aantoon hoedat godsdiens, godsdienstige rituele, godsdienstige genesings en godsdienstige ervaringe heeltemal verstaanbaar is in terme van ons evulusionêre ontwikkeling, biologiese en neurologiese komposisie (sien byvoorbeeld Boyer 2001). Maw, die meeste van die dinge is verstaanbaar as die gevolg van die soort evolusie, liggaam en breine wat ons het. 

“As long as our brains are arranged the way they are, as long as our minds are capable of sensing this deeper reality, spirituality will continue to shape the human experience, and God, however we define that majestic, mysterious copncept, will not go away” Newberg, d’Aquili and Rause 2001:172.

Nie net ’n persoonlike bonatuurlike god nie, maar ook ’n panenteïstiese of elkeen van die honderde ander bonatuurlike wesens wat in die tientalle godsdienstige tradisies voorkom, kan aan die hand van ’n sogenaamde moderne wetenskaplike wêreldbeeld tot niet verklaar word. Maar die wetenskappe doen juis nie dit nie, maar verklaar en verstaan elkeen van hierdie as sosiale, kulturele en psigologiese werklikhede.

Die laaste vraag is dan: Watse bydra lewer so ’n verstaan van godsbeelde? Meer presies, Wat help dit in die vraag om panenteïsme as alternatief tot teïsme beter te situeer?

4          You will know them by their fruits not their roots: wat is die karakter van jou god(delike)?

Ek dink hierdie wetenskaplike ondersoek of perspektief het vir ten minste twee groepe mense iets te sê.

4.1       Ek wil by diegene begin wat buite enige godsdienstige tradisie staan of krities is oor godsdiens as sodanig. Ek dink dit word al moeiliker om soos Richard Dawkins (2006) en Sam Harris (2004) alle godsdiens as irrasioneel af te maak. Die komplekse aard van godsdiens as werklikheid skeppende en werklikheidservaarde realiteite kan gewoon nie meer deur sogenaamde wetenskaplike analise vernietig word nie.

Net so min as wat jy die kulturele waarde wat aan goud as edelmetaal geheg word kan vernietig deur chemiese analise, net so min kan jy met wetenskaplike argumente die kulturele werklikhede wat deur godsdiens in stand gehou word deur wetenskaplike analises vernietig. Maar deur ’n kulturele waardeverandering kan mens goud se status onmiddelik vernietig (byvoorbeeld, hipoteties indien ontdek sou word dat die dra van goud veroudering bevorder sou die kulturele status daarvan as edelmetaal onmiddelik vedwyn).

Maar die belangrike saak wat Dawkins en Harris ook aanspreek, naamlik, die effek en impak van godsdienstige oortuigings op ons wêreld, is van die uiterste belang vir elkeen mens, gelowige of nie. Ons kan nie anders as om uiters krities te wees teenoor godsdientige idees wat sigself aanbied as verklarings van en vir die natuurlike en menslike werklikhede nie. Godsdienste, indien hulle met respek wil voortgaan, sal hierdie les moet leer. En ons kan dit nie genoeg kere sê nie.

Tegelyk, in die lig van die werklikheidsvormende krag van gode en godsdiens kan ons ook nie meer vlieë vang oor watter god is nou eintlik werklik en watter nie. Ons moet ons deurlopend besig hou met die vraag na die karakter van gode of godhede. In ’n wêreld waar godsienstige taal in staat is om ons tot op die rand van wêreldvernietiging te bring, moet een van die deurlopende vrae wees na die moraliteit van verskillende godsbeelde.

4.2       As mens op soek is na ’n alternatiewe godsbeeld is of wil deelneem aan aan sinvolle godsdienstige aktiwiteite, is hierdie perspektief ook nie sonder waarde nie.

Eerstens kan en gaan dit nie bevestig dat panenteïsme beter as teïsme is nie. Beide is menslike skeppinge wat uitdrukking vind binne sekere wêreldbeelde en nou daaraan gekoppel is. Ek self twyfel nie dat dit veel meer sin maak om in ’n moderne wêreld ’n teïstiese met ’n panenteïstiese te vervang nie. Maar die keuse volg nie noodwendig nie.

Tweedens, die blote toeeiening van ’n godsbeeld of godsdienstigheid hoef nie verwerp te word net omdat die wêreldbeeld verander het nie. Wetenskaplike studie het nie bewys dat gode nie bestaan nie. 

If we are right, if religions and the literal gods they define are in fact interpretations of transcendent experience, then all interpretations of God are rooted, ultimately, in the same experience of transcendent reality. This hold true whether this ultimate reality actually exists, or is only a neurological percpetion generated by an unusual brain state. All religions, therefore, are kin. None of them can exclusively own the realist reality, but all of them, at their best, steer the heart and the mind in the right direction (Newberg, d’Aquili and Rause 2001:165)

Maar ook diegene wat aktief godsdienstig is en wil wees, kan nie langer ontkom aan die vraag: wat is die karakter van jou god en dra die geloof en ervaringe by tot ’n beter of slegter samelewing.

Bronverwysings

Borg, M. J. 1997. The God we never knew: Beyond dogmatic religion to a more authentic contemporary faith. San Francisco: HarperSanFrancisco.

Boyer, P. 2001. Religion explained: The evolutionary origins of religious thought. New York: Basic Books.

Dawkins, R. 2006. The God delusion. London/Toronto/Sydney/Auckland/Johannesburg: Bantam.

Dennett, D. C. 2006. Breaking the spell: Religion as a natural phenomenon. New York: Viking Penguin.

Harris, S. 2004. The end of faith: Religion, terror, and the future of reason. London: Free Press.

Newberg, A., E. d’Aquili, and V. Rause. 2001. Why God won’t go away: Brain science and the biology of belief. New York: Ballantine.

Spong, J. S. 1998. Why Christianity must change or die: A bishop speaks to believers in exile. San Francisco: HarperSanFrancisco.

------. 2001. A new Christianity for a new world: Why traditional faith is dying and how a new faith is being born. San Francisco: HarperSanFrancisco.

Post-Moderne Spiritualiteit en Lyding

deur Hansie Wolmarans 8 Oktober 2006
 

1. Inleiding

Mens sou die hantering van lyding met ’n eenvoudig formule kon weergee: G + R = U (G = Gebeure wat die lyding veroorsaak soos siekte, verlies in een of ander vorm: egskei­ding, dood van ’n kind, misdaad; R = ons persoonlike en gemeenskaplike Reak­sie daarop; U = die Uitkoms wat kan wees hoop of wanhoop, pessimisme of optimis­me, blydskap of hartseer).

Ek sal hier aantoon dat in die pre-moderne periode lyding veral hanteer is met ver­wysing na ’n ander dimensie waar God is. Binne ’n modernistiese raamwerk het natuurwette ’n groot rol gespeel. Post-moderne denkers verwys veral na gesprek om sinergie teen lyding te monster.

 Baie mense het ’n redelike negatiewe siening van die lewe. Hulle is net gelukkig as hulle ongelukkig is. Toe ek in die weermag was, was daar ’n korporaal wat ons elke oggend wakker gemaak het met ’n tipiese diensplig-rympie: “Word wakker, word wakker, Gister was erg, vandag is nog erger.” Natuurlik het hy ander woorde as “erg” en “er­ger” gebruik. Die feit dat julle lag wys dat ’n goeie begrip nog steeds net ’n halwe woord nodig het! Hierdie voorbeeld, meen ek, toon, dat lyding, ’n negatiewe siening van die lewe, waarskynlik die normale is.

 Gewoonlik het ons min beheer oor G, die Gebeure, die lyding wat oor ons kom. In my praatjie gaan dit veral oor R, ons Reaksie daarop, want hieroor het ons tot ’n groot mate beheer en dit kan ’n positiewe uitkoms tot gevolg hê. Die drie diskoerse wat aan die orde kom, Pre-Modernisme, Modernisme en Post-Modernisme, ontwikkel elk ’n tipiese spiritualiteit om lyding te hanteer, en berus ook op ’n tipiese wêreldbeeld.

 Ons wêreldbeeld het te doen met die wyse waarop ons onself en ons omgewing voor­stel. Spiritualiteit het te doen met die manier waarop ons sin en betekenis gee aan ons lewens. Dit verskaf ’n antwoord op die vrae: “Wie is ek? Waar kom ek vandaan? Waarom is ek hier? Waarheen is ek op pad?” Hierdie vrae is tipies-menslike vrae. Volgens alle aanduidings is dit nie vrae wat diere en plante vra nie. Diere lewe vol­gens instink, die id. Diere rou nie oor die dood nie; diere problematiseer nie die le­wensiklus nie. Toe menslike selfbewussyn ontstaan het, toe, volgens Freud die id by die ego gevoeg is, en ’n proses begin is wat uiteindelik die superego produseer het, het lyding problematies geword. Homo Sapiens egter het tussen 100,000-50,000 jaar gelede taligheid ontwikkel en simbole begin gebruik om te kommunikeer. Volgens die teoloog, Paul Tillich, het dit die skok van die moontlikheid om nie te bestaan nie, tot gevolg gehad. Freud noem dit die trauma van selfbewussyn.

 Mense het dus bewus geraak dat hulle teenoor iets anders staan: teenoor hulleself, teenoor ander mense, teenoor die omgewing. Die term angst word gebruik om die emosie wat met selfbewussyn gepaard gaan uit te druk. Ons almal ervaar dit omdat ons verstaan hoe broos ons is, hoe nietig in hierdie groot wêreld, hoe onveilig, hoe sterflik, hoe magteloos, en hoe eensaam. Filosowe noem hierdie bewussyn nihilisme.

 Vanuit ’n evolusionêre perspektief is nihilisme nie bevorderlik vir oorlewing nie. Om te wil oorlewe het die menslike spesie ’n behoefte aan sinvolheid, permanensie en sta­biliteit. Nihilisme, ’n besef van sinneloosheid, verganklikheid en doelloosheid onder­myn die wil om te lewe, en kan selfvernietigende gedrag tot gevolg hê.

 Om hierdie nihilisme te besweer is daar in die pre-moderne era ’n bepaalde reaksie teenoor die wisselvallighede en lyding, inherent aan die menslike bestaan, ontwikkel. Dis moeilik vir ons om primitiewe mense se lyding voor te stel. Van die oudste homi­niede skelette is so oud soos 4 miljoen jaar. Een daarvan is van ’n kind, ongeveer elf jaar oud. Mense het nie lank geleef nie. Kindersterftes was hoog. Volwassenes het moeilik ouer as dertig jaar geword. Die dood van kinders of ouers het genetiese trauma veroorsaak, asook verlies aan sekuriteit. Natuurrampe het katastrofiese lyding tot gevolg gehad soos verhongering en blootstelling aan die elemente.

2. Die Hantering van Lyding in die Pre-Moderne Era

Plato se filosofie, meen ek, is die kulminering van die wyse waarop pre-moderne mense hulle wêreld ervaar het. Wat my betref is die Christendom bloot ’n populêre vorm van Platonisme. Die vernaamste kenmerk van Plato se denke is dualisme, ’n op­vatting dat daar ’n sigbare en ’n onsigbare wêreld is, en dat die sigbare wêreld vanuit die onsigbare verklaar word. Volgens hierdie tipe denke word menslike lyding deur kragte in die onsigbare wêreld veroorsaak.

 Vandag leef hierdie wêreldsiening steeds in ons taal voort, bv. “Ek weet nie wat in my ingevaar het nie” sê ’n man wat by ’n buite-egtelike verhouding betrokke geraak het. “Die duiwel is alweer los” sê ’n ma wie se kinders aan die baklei gaan. “Hy het soos ’n bestene teruggeveg” sê ’n sportkommentator to Nadal amper vir Federer in die Wimbledon finaal gewen het.

 In die Christendom is alle bo-natuurlike magte gereduseer na ’n persoonlike God wat almagtig is, alwetend, alomteenwoordig, goed, transendent, ewig en aan die kant is van ’n bepaalde groep. Hierdie siening van God staan as teïsme bekend. God is le­wendig, gesond en in beheer. Hy openbaar homself aan tussengangers. Die meester-narratief is dat ons geskape is, in sonde verval het, deur ’n proses van lyding voorberei word vir die ewige lewe, sterf, en opstaan na ’n nuwe bestaansvorm. Die soort denke wat gebruik word om lyding te hanteer, is deduksie. Paslike optrede teenoor lyding word deduktief afgelei uit die geopenbaarde Woord van God. Die skema hieronder is ’n voorstelling van die deduktiewe denkproses.

 Figuur 1: Deduksie

Gepaardgaande hiermee was daar ’n Paradigma van Beheer-en-Beveel: Gesag kom van bó af, en mense moet ónkrities gehoorsaam wees. Jy mag nie vir jouself dink nie. (Die Weermag is natuurlik bekend vir hierdie paradigma. Eenkeer het ek ’n opdrag van die Sersant Majoor gekry om uit te voer. Dit moes in ongeveer tien stappe plaas­vind en sou my sou so vyf ure neem om te voltooi. Toe hy weg is, het ek dit na drie stappe gereduseer en sou dit binne ’n uur kon voltooi. Voordat ek klaar is, kom hy terug en vra my wat ek besig is om aan te vang. “S’majoor, ek het gedink …” “Jy is nie hier om te dink nie” het hy gebulder. “Jy is hier om bevele uit te voer!” Dit is hoe die Paradigma van Beheer-en-Beveel werk. )

Jakobus 1:9-11 is ’n goeie voorbeeld van hoedat lyding in die pre-moderne tyd han­teer is. Dit begin met ’n bevel, “Wees bly as jy ly!” Die wyse waarop hierdie paradoks lyf gegee is, is deur middel van ’n Skeppingsmite. Die mens bestaan uit ’n liggaam (aards en boos) en ’n siel (hemels en goed). Lyding is God se “tough love” om van jou ’n beter mens te maak, sodat jy eendag hemel toe kan gaan. Dit word met ’n me­tallurgiese metafoor verduidelik. Ystererts is ’n mengsel van suiwerhede en onsuiwer­hede. Dit word gehammer, fyngestamp en tot helse temperature verhit; dit ondergaan lyding. Die eindresultaat is nie vernietiging nie, maar ’n meer duursame en perma­nente metaal, naamlik yster. Hoe meer dit geslaan, verhit en afgekoel word, hoe sterker word dit. Net so word die siel deur lyding verfyn tot volmaaktheid.

Agrariese prosesse, soos wynmaak, is ook gebruik om oor lyding te praat. Wynkorrels word stukkend getrap, dit verrot, en die resultaat is ’n nuwe produk, naamlik wyn wat meer duursaam is as die vorige. Net só is die aardse lewe ’n proses van aftakeling en vertrapping sodat die mens tot ’n nuwe bestaanswyse kan oorgaan wat ewig is. Jere­mia 12:5 hanteer ’n oorlogsmetafoor: “As voetsoldate jou moeg hardloop, hoe sal jy teen perde kan hardloop? En as jy net in ’n vreedsame land veilig voel, hoe sal jy maak in die digte bos aan die Jordaan?” Lyding is God se “tough love”. Dit is nooit bo-menslik nie. Jesus het aan die kruis gely sodat ons nooit bo ons kragte beproef sal word nie.

Lyding is ook gesien as God se “tugmeester.” God straf jou om jou op die regte pad te bring. Toe ek lank terug aan ’n gemeente verbonde was, het ’n ouderling gereeld by my gekla oor ’n gesin wat nooit hulle voete in die kerk gesit het nie. Een Sondagog­gend is die hele gesin toe daar. By navraag sê hy, die man was in ’n motorongeluk. Toe gaan besoek hy hulle en sê, “Dis omdat julle nie kerk toe kom nie!” In ons taal, dink ek, noem ons hierdie siening “Die blinde sambok!” In die spesifieke gesin het dit nie lank gehou nie! Binne die Nuwe Testament is daar talle voorbeelde dat lyding verklaar is as God se straf op sonde. Deur die sonde te bely, kon die resultaat daarvan verdwyn.

“Godsdiens” het dus ontstaan as ’n manier om lyding te hanteer. God kon op verskil­lende maniere aangeroep word: deur rituele (offers), of gebede (om ingryping), of lof­sange, of God se tussengangers wat jou met olie salf (Jakobus 5:13), ensomeer.

Die voordele van die pre-moderne hantering van lyding is duidelik. Mense het lyding aanvaar, mekaar ondersteun, en die oorlewing van die spesies moontlik gemaak. Godsdiens funksioneer as “opium vir die gees” wat die lewe vir mense draaglik maak want daar is ’n “Pie in the sky when you die.”

Ongelukkig was daar ook verskeie nadele. Die eerste is dat kreatiewe denke gewelda­dig onderdruk is. Op hierdie wyse is die werklike immanente oorsake van lyding nie aangespreek nie. Dit is nie toevallig dat die Donker Eeue gevolg het nadat die Chris­tendom die amptelike kultus van die Romeinse Ryk geword het nie. Godsdiens self het ook baie lyding veroorsaak.

Die argument teen die pre-moderne wyse om met lyding te werk, is alreeds in die vierde eeu v.C. deur die Griekse filosoof, Epicurus, gewen met wat as die “Epikurese Paradoks” bekend staan: “As God alwetend is, almagtig en goed, waarom ly mense?” Hy het daaruit afgelei dat só ’n God nie bestaan nie, anders sou ons ’n beter wêreld gehad het. Jode se ervaring van die Nazi’s in die Tweede Wêreldoorlog het Richard Rubenstein, ’n ateïstiese Joodse teoloog laat skryf: “I am compelled to say that we live in the time of the ‘death of God.’ . . . The thread uniting God and man . . . has been broken. We stand in a cold, silent, unfeeling cosmos, unaided by any purposeful power beyond our own resources. After Auschwitz, what else can a Jew say about God?”

In moderne musiek is daar ook ’n reaksie teen die onderdrukking van kreatiwiteit wat inherent aan die Beheer-en-Beveel Paradigma is. Harry Chapin het in 1978 ’n liedjie geskryf oor kinders en verlore onskuld. Hy noem dit “Flowers are red.” Dit gaan oor ’n seuntjie wat vir die eerste keer skooltoe gaan. Hy kry vetkryte in die hande, en be­gin blomme teken. Omdat die wêreld kleurvol is, gebruik hy elke kleur vetkryt. Maar sy onderwyseres sê: “Dis verkeerd”:

“Flowers are red young man, green leaves are green.
There’s no need to see flowers any other way
Than the way they always have been seen.”

Streng het sy hom verbied, maar hy het aangehou om die kleure van die oggendson en die reënboog te gebruik. Uit woede laat sy juffrou hom in die hoek staan, wat hom baie bang en eensaam laat voel. Iets in hom het gebreek en uiteindelik sê hy vir die juffrou:

“Flowers are red, green leaves are green.
There’s no need to see flowers any other way
Than the way they always have been seen.”

Toe die seuntjie en sy ouers verhuis, gaan hy na ’n nuwe skool. Hier glo sy nuwe juf­frou dat teken pret moet wees en moedig hom aan om soveel kleure as moontlik te gebruik. Die liedjie eindig met die hartseer woorde:

“But that little boy painted flowers
in neat rows of green and red.
And when the teacher asked him why
this is what he said... and he said
Flowers are red, green leaves are green
There’s no need to see flowers any other way
Than the way they always have been seen.”

3. Die Hantering van Lyding in die Moderne Periode

Die filosowe René Descartes en Bertrand Russell is goeie verteenwoordigers van die moderne periode. Vir hulle word kennis nie geopenbaar nie, maar verkry; en wel deur deur die sintuie en rasionele argumentasie (empirisisme). Volgens hulle kom die mens in die wêreld met ’n tabula rasa, as ’n leë skryftablet, en deur middel van ons sintuie ontwikkel ons in ons koppe ’n afbeelding van die wêreld. Descartes noem dit ’n sen­sorium, ’n soort innerlike bioskoop, van hoe die werklikheid is. Die siening van God is nie Teïsties nie, maar Deïsties. God is die krag of mag wat alles in beweging gesit het, soos ’n horlosiemaker wat ’n horlosie maak en opwen, en nou loop alles af vol­gens bepaalde wetmatighede. Dit is dus ’n beperkte dualisme. God is nie bó nie, maar buite die kosmos, in ’n ander dimensie as jy wil. God openbaar homself in sy skep­ping (natuurteologie). Die tipiese manier van denke is induktief soos in die figuur hieronder aangedui:

Figuur 2: Induktiewe Denke

Jy begin nie met algemene waarhede wat jy byvoorbeeld uit die Bybel aflei nie, maar jy analiseer die feite van elke situasie. Die paradigma is nog steeds dié van beheer-en-beveel, maar nou van onder-af: Kundiges en tegnokrate sal ’n beter wêreld skep.

Ook hierdie wêreldbeeld het in ons algemene taalgebruik inslag gevind. As jong mense verlief raak, sê ons “daar is elektrisiteit tussen hulle”. My seun antwoord, toe ek hom vra hoekom hy my rekenaar se harde skyf uitgevee het, “Pa, al wat ek kan dink: dis swak genetiese materiaal!”

Volgens Russell het lyding natuurlike oorsake. Dit is veral ekonomies van aard, om­dat mense veg vir beperkte hulpbronne. Beleidsrigtings soos geboortebeperking, on­derwys vir almal, en die aborsie van abnormale fetusse sal lyding minimaliseer. In die teologie ontstaan daar sienings dat God nie ingryp nie. Hy is by prosesse betrokke, aangesien hy die wetmatighede van hierdie prosesse vasgelê het (prosesteologie). Die funksie van Godsdiens is nou om betrokke te raak by God se plan of bloudruk vir hierdie wêreld. “Gebed verander nie God nie, maar die persoon wat bid” sê Kierke­gaard. Binne hierdie raamwerk preek dominees dan só oor gebed: “As jy bid, bid asof alles van God afhang. As jy opstaan, doen, asof alles van jouself afhang.” Talle boeke is geskryf met temas soos, “Ontdek God se plan vir jou lewe!” Dus: Gesondheid, voorspoed en rykdom is joune, as jy volgens die ingeskape wetmatighede lewe.

Hierdie teologie word goed geïllustreer deur ’n insident tydens die Tweede Wêreld­oorlog toe ’n jong seun deur die Nazi’s by ’n konsentrasiekamp opgehang word. Ter­wyl hy besig is om te sterf, vra een van die omstanders, “Waar is God nou?” Waarop iemand antwoord, “Hy hang daar saam met hom.” God ly dus saam met ons, maar meng nie in met historiese en natuurprosesse nie wat redelik wetmatig verloop.

En die manier om die Bybel te lees, moet aan kundiges oorgelaat word. Strukturele benaderings help kundiges om die “boodskap” van God af te lei, wat universeel is. Menslike elemente word hierdeur omseil. Die Bybel is dus ’n kombinasie van inspira­sie en menslike kreatiwiteit. Objektiwiteit is die wagwoord.

Niemand sal seker die voordele wat modernisme vir ons almal gebring het, die gewel­dige tegnologiese vooruitgang, ontken nie. Ons pluk elke dag die vrugte daarvan. Ons leef langer, en ons lewenskwaliteit is waarskynlik beter as wat ons ouers s’n was. En tog ly ons steeds, en ervaar ons dat lyding nie met eenvoudige maatreëls uit die weg geruim kan word nie. Lyding is té eenvoudig na wetmatighede gereduseer. Ons wil nie meer hoor van “jam” gister en “jam” môre nie, maar “jam” vandag.

 4. Lyding in die Post-Moderne Periode

Volgens Spong is daar sterk aanduidings dat die pre-moderne en moderne maniere om lyding te hanteer, uitgedien is. Die tradisionele “God as opium vir die gees” werk nie meer nie. Ons soek na ander alternatiewe. So drink ons tee of koffie (sommiges sê hulle kan nie die dag daarsonder begin nie) met die opkikkermiddel kaffeïene daarin, wat ook in Coke en Pepsi en ander koeldrank gebruik word. Dan is daar ook die ge­bruik van alkohol wat ’n integrale deel van ons lewe geword het om te ontspan—in ’n restourant, na werk, selfs in ’n vliegtuig. Ook die gebruik van nikotien is besig om toe te neem, ondanks pogings om dit te beperk. Dit verskaf mense die geborgenheid wat hulle as babas ervaar het. (Die grootte van ’n sigaret is dieselfde as die tepel van die moederbors. Die aksie om die rook in te trek is dieselfde as ’n baba se suigaksie om melk te kry. Selfs die temperatuur van die rook is soortgelyk as dié van moeders­melk.) Baie mense vind dit nodig om met so ’n “nikotien-fopspeen” deur die lewe te gaan. Intussen het anti-depressante wêreldwyd ’n multi-biljoen Dollar industrie ge­word—Prozac, Librium en Vallium is vandag huishoudelike name. Voeg daarby die toename in selfmoord—in Suid-Afrika, ná kersfees, het ons die sogenaamde self­moordseisoen so Januarie tot Maart—en die toename in sinnelose geweld. Dit alles dui vir Spong daarop dat die tradisionele God as opium vir die gees nie meer werk om lyding te verdoof nie.

Die profete van die Post-moderne periode is Kierkegaard, Nietzche en Immanuel Kant. Kant het aangedui dat die wêreld ons eie skepping is. Met ons woorde, ons be­grippe, en ons metafore, gee ons struktuur en sin aan ons wêreld. (In die Ou Testament word dit met die similee van die Pottebakker uitgedruk; maar nou is ons self die pot­tebakkers, die kunstenaars, nie God nie.) Die basiese wêreldsiening is nihilisme. Dit is vir ons om daaraan te ontsnap.

Dit is taal en simbolisering wat ons anders maak as die diere. Johannes 1:1,14, die bekende proloog van die Johannesevangelie kan nuut gelees word as: “In die begin was daar gesprek en die gesprek was God en in die volheid van die tyd het gesprek ons vlees ingekom.” Vryheid van spraak in al sy vorme is dus die hoogste goed, en dit moet lei tot konsensusvorming.

Alle dualisme word nou laat vaar. Die heelal het nie meer ’n binne- en ’n buitekant nie. Die meesternarratief is nou evolusie en die Oerknal, gegrond op Darwin, Einstein en Hawkins. As gevolg van hierdie siening word die teïstiese God deur Nietzche as dood verklaar. Teoloë soos Cupitt begin praat van ’n religielose religie. Godsdiens word nou vervang met die woord spiritualiteit. Volgens Spong is God nie êrens buite nie, maar immanent. God is in alles, en alles is in God. God is, soos alle simbole, ’n menslike konstruk. Ons kan slegs vra en redeneer of dit sin het om nog steeds God as ’n konsep te gebruik. Gebed se sin word al hoe meer beperk (want daar is nie iemand wat luister nie). Meditasie as ’n luister- en bewuswordingsproses het meer nut. Die Bybel is ’n kultuurproduk. Dit het hoogstens historiese waarde en die hermeneutiese metode om iets van waarde te kry, is dekonstruksie. God is sinvol as ons daarmee ’n stel waardes bedoel. Dan kan ons Habakuk 3:17 nuut lees as ’n toewyding aan ’n stel waardes:

“Al sou die vyeboom nie bot nie en daar geen druiwe aan die wingerde wees nie, al sou die olyfoes misluk en die lande geen oes lewer nie, al sou daar geen klein­vee in die kampe wees nie en die beeskrale sonder beeste wees, nogtans sal ek in die Here jubel, sal ek juig in God, my Redder.”

 Die leidende denkmetode is abduksie, soos in die figuur hieronder:

 Figuur 3: Abduktiewe Denke

Maak nie saak of jy by ’n algemene waarheid begin, of by die feite nie; jy moet die heeltyd probeer om teenvoorbeelde te vind. Falsifikasie, nie verifikasie, is verant­woordelik vir ’n ongehoorde ontploffing in wetenskaplike kennis.

Die paradigma is nie meer hiërargies (top-down) nie, maar demokraties (bottom-up). Dit gaan meer oor luister en dien, as beheer en beveel. God is nie ’n God van sommi­ges nie, maar van almal. Ons liefde is nie vir party nie, maar vir die kosmos (self, medemens, natuur). Die onderskeid tussen God se voorsienigheid en menslike verantwoordelikheid, die sakrale en die profane, verdwyn. Dit word twee kante van dieselfde muntstuk.

Die hantering van lyding is (a) deur die kragte van sinergie te monster—ondersteu­ningsgroepe is baie belangrik (b) deur die gegewenes van die menslike situasie dapper te aanvaar: dood, verganklikheid, eensaamheid, sinneloosheid, nihilisme. Ons kan self sin daarvan maak. (c) Gesprek, dialoog, luister, solidariteit betoon, is van die uiterste belang. (d) Die erkenning van die bydrae van diversiteit—elkeen van ons het iets om by te dra. Die mens is basies goed.

’n Gedig van Davna Markova gee uitdrukking aan hoe mense in ’n post-moderne era hulle spiritualiteit wil uitleef:

I will not die an unlived life, I will not go in fear
 of falling or catching fire.
I choose to inhabit my days,
to allow my living to open to me,
to make me less afraid,
more accessible,
to loosen my heart
until it becomes a wing,
a torch, a promise.
I choose to risk my significance:
To live.
So that which came to me as seed,
goes to the next as blossom,
and that which came to me as blossom,
goes on as fruit.

 Oor die monstering van sinergie maak Italo Calvino ’n opwindende opmerking. In sy boek, Invisible Cities, vertel Marco Polo telkens wanneer hy van ’n ontdekkingsreis af terugkom sy wedervaringe aan Kubla Khan. Die slotparagraaf lui:

“And Polo said: ‘The inferno of the living is not something that will be; if there is one, it is what is already here, the inferno where we live every day, that we form by being together. There are two ways to escape suffering it. The first is easy for many: accept the inferno and become such a part of it that you can no longer see it. The sec­ond is risky and demands constant vigilance and apprehension: seek and learn to rec­ognize who and what, in the midst of the inferno, are not inferno, then make them en­dure, give them space.’”

Die Nuwe Hervorming Netwerk is vir my só ’n ruimte waarbinne ons op ’n sinvolle en eietydse manier uitdrukking kan gee aan ’n eenvoudige formule: G + R = U.

Richard Dawkins se boek "The God Delusion"

’n Voorbeeld van militante ateïsme, of 'n voorbeeld van gesonde kritiese nadenke? Sakkie Spangenberg 3 Desember 2006
 

• 1 Inleiding

Richard Dawkins se boek The God Delusion is na my mening een van die belangrike boeke wat vanjaar gepubliseer is. Dis nie ’n boek wat ’n mens maklik in godsdienstige boekwinkels in Suid-Afrika sal vind nie. In die voorwoord stel hy dit nadruklik dat hy aan ateïste wil toon dat hulle ’n gelukkige en gebalanseerde lewe kan lei. Voorts dat hulle moraliteit nie onder verdenking staan nie en derdens dat hulle intellektueel kop en skouers bo diegene uitstaan wat hulle deur godsdienstige leiers aan hulle neuse laat rondlei. Hy spreek voorts die hoop uit dat sy boek ateïste sal help om uit die kas te kom sodat hulle ’n regmatige plek in die samelewing kan beklee. In sy eie woorde: “My dream is that this book may help people to come out” (Dawkins 2006:4). Dawkins wil dus nie vir die onbekeerdes preek nie, maar vir diegene wat reeds ’n denkskuif gemaak het.

Sy boek bestaan uit tien hoofstukke waarvan die eerste vyf handel oor die onhoudbare idee dat daar ’n teïstiese god is. In hoofstuk ses en sewe bespreek hy die verhouding tussen godsdiens en moraliteit. In hoofstuk agt en nege wys hy op die wreedhede en ellendes wat teïstiese godsdienste tot gevolg het. In die laaste hoofstuk beklemtoon hy dat sin en betekenis nie van buite die mens kom nie. Sin en betekenis word deur mense geskep. Na regte sou ’n mens kon sê dat die laaste drie hoofstukke vir ateïste gemoedsrus moet gee dat hulle op die regte pad is en dat hulle hulle nie deur godsdienstige en politieke leiers moet laat boelie nie.

• 2 ’n Kort oorsig van sy argumente oor god en godsdiens

Om sy doel te bereik, begin Dawkins met ’n uitspraak van Albert Einstein. Hy het by geleentheid gesê: “I don’t try to imagine a personal God; it suffices to stand in awe at the structure of the world, insofar as it allows our inadequate senses to appreciate it” (Dawkins 2006:9). Alhoewel Dawkins waardering vir hierdie stelling het, meen hy dat wetenskaplikes hulle van religieuse taal moet weerhou. Dit skep volgens hom net verwarring en wek die indruk dat wetenskaplikes en teoloë besig is om dieselfde gesprek te voer. Volgens hom verdien godsdienste nie die soort respek en ereplek wat dit in die Westerse samelewing beklee nie. Dit belemmer nie alleen gesonde gespreksvoering nie, maar ondermyn die humane en liberale waardes waarvoor vele mense oor eeue heen gestry het.

Om verder lyf aan sy argument te gee, begin Dawkins om die idee dat daar ’n persoonlike god of gode bestaan, af te skiet. Volgens hom wil hy nie ’n spesifieke godsdiens aanval nie, maar godsdiens in die algemeen. In sy eie woorde: “I am not attacking any particular version of God or gods. I am attacking God, or gods, anything and everything supernatural, wherever and whenever they have been or will be invented” (Dawkins 2006:36). Alhoewel hy dit benadruk dat hy nie ’n spesifieke god of godsdiens aanvat nie, kan hy nie anders as om spesifek te raak nie. Hy kan eenvoudig nie by die algemene bly nie, maar moet gedurigdeur na die spesifieke verwys. Dis daarom nie vreemd nie dat hy die hoofstuk wat oor die “God-hipotese” handel, met die volgende stelling begin:

The God of the Old Testament is arguable the most unpleasant character in all fiction: jealous and proud of it; a petty, unjust, unforgiving control-freak; a vindictive, bloodthirsty ethnic cleanser; a mysogynistic, homophobic, racist, infanticidal, genocidal, filicidal, pestilential, megalomaniacal, sadomasochistic, capriciously malevolent bully (Dawkins 2006:31).

Die steling is na my mening bedoel om te skok. Dit geld ook van die stelling van Thomas Jefferson (die eertydse president van die VSA) wat hy op dieselfde bladsy aanhaal: “‘The Christian God is a being of terrific character – cruel, vindictive, capricious and unjust’” (Dawkins 2006:31). Die godsbegrip wat hy hier aan die orde stel, staan algemeen bekend as teïsme en dit is dan ook teen teïsme wat hy hoofsaaklik reageer. Hy omskryf teïsme soos volg: “There exist a superhuman, supernatural intelligence who deliberately designed and created the univere and everything in it, including us” (Dawkins 2006:31).

Dit is wel korrek om te sê dat die antieke Israeliete, die vroeë Jode en die eerste Christene ’n teïstiese godsbeeld gekoester het, maar dit is verkeerd om die historiese ontwikkelinge te ignoreer en voor te gee dat al die skrywers van die Ou Testament, alle Israeliete, alle Jode en alle Christene dieselfde idee oor god gekoester het. Jack Nelson-Pallmeyer (2005:8) gee ’n baie beter perspektief wanneer hy die volgende oor die Bybel skryf: “The Bible presents diverse and irreconcilable images of God, incompatible explanations for historical disasters or triumphs, and conflicting ideas for how to live a faithful life.” Dawkins sou na my mening beter gevaar het met sy kritiek deur uitsluitlik op die tradisionele Christelike godsdiens te fokus en uit te wys hoedat die Latynse kerkvaders ’n meesterverhaal geskep het wat in hulle dag sin gemaak het, maar wat later vir vele mense nie meer sin maak nie omdat dit verweef is met die antieke drieverdieping heelal en die siening dat alles om mense draai. Günther Weber, die “bekeerde Katoliek” stel dit treffend:

The notion that God, the creator of the universe, became incarnate on earth, a cosmic speck of dust, in a human being, a chance product of evolution, could only have been formulated by people whose view of the world was imprisoned in a quite naive geocentricity and anthropocentricity, and who through no fault of their own knew nothing of the real position of human beings in the cosmos (Weber 1998:16)

In hierdie hoofstuk bespreek Dawkins ook deïsme, agnostisisme en die sogenaamde NOMA-beginsel. Hy erken dat deïsme ’n voorwaartse stap was, maar meen dat dit ook nie regtig bevredig nie: “The deist God is certainly an improvement over the monster of the Bible” (Dawkins 2006:46). In hierdie geval word daar steeds aan ’n persoonlike skeppergod vasgehou. Hierdie god het alles aan die gang gesit (byna soos ’n groot horlosiemaker), maar hom toe daarvan onttrek sodat dit op sy eie (volgens die ingeboude wetmatighede wat die horlosiemaker daarin gesit het) afloop.

Hy skiet ook agnostisme af en sê dat agnostisiste eintlik draadsitters is wat nie kant wil kies nie. Daar is volgens Dawkins oorgenoeg bewyse om onomwonde te kan sê dat daar nie ’n teïstiese god is nie. Wat vreemd is, is dat hy homself wel as ’n soort agnostikus klassifiseer! Hy stel ’n skaal van een tot sewe op waar een vir “oortuigde teïs” en sewe vir “oortuigde ateïs” staan. Volgens hom staan hy by ses: “I count myself in category 6, but leaning towards 7 – I am agnostic only to the extent that I am agnostic about fairies at the bottom of the garden” (Dawkins 2006:51).

Die idee van NOMA  (“non-overlapping magisteria”) van Stephen Jay Gould (2002) skiet hy ook af. Met NOMA word bedoel dat die wetenskap sy terrein het waarop hy opereer en godsdiens sy terrein. Dis ’n geliefde beginsel wat ook in Suid-Afrika aanhang geniet. So word gesê dat die wetenskap met die empiriese werk en godsdiens met die vraag na sin en die kwessie van reg en verkeerd. Die twee terreine het na regte niks met mekaar in gemeen nie en die beoefenaars van die twee “wetenskappe” het byna niks vir mekaar te sê nie.

Om sy punt in hierdie hoofstuk finaal te illustreer, verwys Dawkins na die gebedseksperiment wat geen onweerlegbare resultate opgelewer het nie. Nóg diegene vir wie gebid is, nóg diegene vir wie nie gebid is nie, het enige dramatiese verbetering in hulle siektetoestand beleef (Dawkins 2006:63).

In die derde hoofstuk bespreek Dawkins die Middeleeuse teoloog Anselmus (1033-1109) se vyf bewyse vir die bestaan van God. Die bewyse behels die volgende:

1. God is die “onbeweeglike beweger” wat alle beweging in die heelal aan die gang gesit het.
2. Die eerste oorsaak. Alles het ’n oorsaak en God is die eerste oorsaak waarsonder niks kan bestaan nie.
3. Die kosmologiese argument. Daar moes ’n tyd bestaan het toe alle fisiese dinge nie bestaan het nie. Hierdie “iets” wat voor alles bestaan, is God.
4. Die argument gebaseer op graad. Waaraan meet ons goedheid, geregtigheid, liefde, ens? Volgens Anselmus is God die maatstaf vir goedheid, geregtigheid, liefde, ens.
5. Die argument gebaseer op ontwerp. Alles wek die indruk dat dit spesiaal ontwerp is vir die doel waarvoor dit bestaan. Dink aan die jagluiperd, die leeu, ens.

Hy voeg nog hierby die volgende vier argumente:

1. Die argument gebaseer op skoonheid. Mooi musiek, kunswerke, ens. toon dat daar ’n persoonlike god bestaan wat aan die mens hierdie artistieke vermoëns gegee het.
2. Die argument gebaseer op persoonlike ervaring. Volgens Dawkins is daar baie mense wat hulle daarop beroep dat God met hulle gepraat het.
3. Die argument gebaseer op die Bybel. Hiervolgens beroep mense hulle op die Bybel as God se openbaring wat finaal duidelik maak dat daar ’n God is.
4. Die argument gebaseer op die feit dat daar wetenskaplikes was/is wat godsdienstig is. Dink aan Isaac Newton, Galileo Galilei, Johannes Kepler, en in ons dag Arthur Peacock, Russel Stannard, en John Pilkinghorne.

Hy bespreek elkeen van hierdie argumente en kom met snydende en soms humoristiese kritiek na vore. Neem as voorbeeld die uitspraak van sommige gelowiges dat God persoonlik met hulle gepraat het (argument 7). Hy neem die huidige president van die VSA as voorbeeld en sê dan: “George Bush says that God told him to invade Iraq (a pity God didn’t vouchsafe him a revelation that there were no weapons of mass destruction)” (Dawkins 2006:88).  En oor wetenskaplikes wat godsdienstig is (argument 9), sê hy die volgende: “I suspect that most of the more recent ones are religious only in the Einsteinian sense which … is a misuse of the word” (Dawkins 2006:99).

In die vierde hoofstuk bou Dawkins voort op sy argumente waarom daar nie ’n persoonlike god soos dit tradisioneel verstaan is, kan bestaan nie. Hier kom die sienings van kreasioniste veral onder die loep. Hy begin met die bekende storie wat hy terugvoer na Fred Hoyle. Hy sou gesê het dat geen mens aanvaar dat ’n Boeing 747 geskep is omdat ’n stormwind oor ’n skrootwerf gewaai het nie. Soms hoor 'n mens 'n soortgelyke argument: Geen mens aanvaar dat ’n woordeboek tot standgekom het vanweë ’n ontploffing in ’n drukkery nie. Dis ’n geliefde argument van kreasioniste, maar Dawkins wys daarop dat evolusie nie met toeval of kans te doen het nie, maar met natuurlike seleksie. Natuurlike seleksie is dus nie gelyk te stel aan toeval of kans nie.

Volgens Dawkins tree daar soms mense navore wat ons bewussynsvlak ’n trappie hoër lig (“consciousness-raising”). Geoloë is een voorbeeld. Hulle het ons bewus gemaak van die lang en komplekse geskiedenis van die aarde. Feministe is nog ’n voorbeeld. Hulle het ons bewus gemaak van die ander geslag en hulle reg op gelyke behandeling. Darwin en Wallace is ’n derde voorbeeld. Hulle het ons bewus gemaak van die lang en ingewikkelde geskiedenis agter alles wat tans lewe. Deur natuurlike seleksie wat saamhang met omgewingsfaktore het komplekse lewende dinge uit minder komplekse lewende dinge ontstaan. Deur natuurlike seleksie groei daar uit minder komplekse lewende dinge meer komplekse lewende dinge. Dawkins gebruik hier die beeld van ’n berg met loodregte kranse aan die voorkant, maar ’n skuinsvlak aan die agterkant. Ongeveer soos die Magaliesberge noord-wes van Pretoria. Van voor gekyk, lyk dit onmoontlik om die kruin sonder hulpmiddels te bereik. Van agter kan die kruin maklik sonder enige hulpmiddels bereik word, maar dit gaan ’n tydjie duur om daar uit te kom. In sy eie woorde: “Evolution, by contrast, goes around the back of the mountain and creeps up the gentle slope to the summit: easy!” (Dawkins 2006:122). Sy boek Climbing Mount Improbable illustreer die beginsel deur na oë en vlerke te kyk. Op grond hiervan maak hy die opmerking dat as ons iets van God weet, dan is dit dat God oneindig kompleks moet wees (Daskins 2006:125).

Dawkins wys daarop dat kreasioniste op gate in ons bestaande kennis teer en dit gebruik om die evolusieleer belaglik te probeer maak en ’n argument te bou vir die bestaan van ’n teïstiese god. Hy wys egter daarop dat evolusionêre bioloë erken dat as ’n enkele fossiel in ’n verkeerde geologiese stratum sou voorkom, dit die hele teorie sou beduiwel. Iets soos gefossileerde hase in Prekambrium rotslae (Dawkins 2006:128). Maar niemand het nog so iets gevind nie. Die Waterberge in die Limpopo-provinsie bevat byvoorbeeld geen fossiele nie, want dit bestaan uit van die oudste sedimentêre gesteentes op aarde. Dit was deel van die eerste fases in die ontstaan van die aardplate toe daar nog geen lewende dinge bestaan het nie. Hierdie berge is ouer as die Himalayas, wat ontstaan het vanweë die druk wat die Indiese aardplaat op die Euroasiese aardplaat uitoefen. As daar fossiele van hase of van mense in die Waterberge gevind sou word, sal dit die evolusieteorie omverwerp. Kreasioniste se grootste probleem, volgens Dawkins, is dat hulle nie bereid is om te dink en te wonder nie. Sodra hulle hulle vasloop, gryp hulle na die godhipotese. Hierdie “siekte” kan teruggevoer word na die kerkvader Augustinus (354-430) wat nuuskierigheid afgewys het as ’n sondig drang. Charles Freeman bespreek in sy boek The Closing of the Western Mind: The rise of faith and the fall of reason (2003) hoedat die Christelike geloof sedert die vierde eeu wetenskaplike nadenke begin dwarsboom het.

Dawkins wys vir oulaas, voordat hy na die oorsprong van godsdiens kyk, na die nuwere pogings van kreasioniste om die idee van intelligente ontwerp te propageer. Hulle wend hulle nou tot die ontstaan van lewe. Hy erken dat die ontstaan van lewe slegs één keer op aarde plaasgevind het. Maar dit vereis nie ’n teïstiese god (’n intelligente ontwerper) om lewe te geskep het nie. Hy maak hier van die idee van Brandon Carter, John Barrow en Frank Tipler gebruik. Hulle praat van die "antropiese beginsel": alles wat nodig was vir lewe om te ontstaan, was op hierdie planeet teenwoordig. Een hiervan is water in vloeibare vorm. Die planeet is nie te warm (sodat water verdamp), en ook nie te koud (sodat dit vries) nie. Klaarblyklik moet 'n planeet soos die aarde waar lewe ontstaan het, ook 'n sirkelvormige baan hê. 'n Eliptiese baan kan dit te ver van die son neem en dit kan probleme meebring. Voorts speel die planeet Jupiter die rol van "stofsuier" deurdat dit asteroïedes intrek en nie toelaat om binne die aarde se aantrekkingsveld te kom nie. Naas dit speel die maan ook 'n groot rol. Dit stabiliseer die aarde se tolaksie. Volgens Dawkins is daar twee alternatiewe om die ontstaan van lewe te verklaar (1) die "antropiese beginsel", en (2) God. Kreasioniste kies vir (2), terwyl hy vir (1) kies.[1] Alles was net reg op aarde sodat lewe kon ontstaan (Dawkins 2006:137). Nadat lewe ontstaan het, het natuurlike seleksie mettertyd ingeskop en tot die diversiteit van lewende dinge aanleiding gegee. Na regte was daar 'n tweede groot onwaarskynlike gebeurtenis en dit is toe selle met kerne (die eukariote) ontstaan het. Volgens Eloff (1975:11) het hierdie oorgang die langste geduur: "Dit is duidelik dat die langste tydsverloop die oorgang tussen prokariote (organismes sonder 'n kern) en eukariote (oranismes met 'n kern) is nl. 63% van die totale tyd sedert die skepping van die aarde." Die ontstaan van lewe is ’n kans van een uit ’n miljoen. Die ontstaan van selle met kerne is nog so ’n kans, en die tot-bewussyn-kom 'n derde. Al drie hierdie ‘onmoontlikhede’ is op ons planeet voltrek, daarom is ons hier en kan ons dink en redeneer.

Die "antropiese beginsel" geld ook ten opsigte van die totale kosmos. Ons lewe nie net op 'n vriendelike planeet nie, maar ook binne 'n vriendelike kosmos. Volgens Martin Rees is daar ses fundamentele konstantes wat nodig is om die soort kosmos op te lewer waarin ons lewe. "Each of these six numbers is finely tuned in the sense that, if it were slightly different, the universe would be completely different and presumably unfriendly to life" (Dawkins 2006:141-142). In hierdie gedeelte van hoofstuk vier kruis hy swaarde met hedendaagse Britse wetenskaplikes wat ook godsdienstig is.  Dit sluit in manne soos Russel Stannard, John Pilkinghorne, Richard Swinburne, en Keith Ward. Hier spreek hy weer die gedagte uit dat indien daar 'n god sou wees, daardie god oneindig kompleks sou wees. Iets bokant ons begripsvermoë. Hy vertel ook van 'n slegte ondervinding tydens 'n kongres oor wetenskap en godsdiens wat by Cambridge gehou is. Sy argumente is begroet met aanvalle. Daar is onder ander gesê dat sy wêreldbeeld steeds negentiende eeus is: "My whole world-view was condemned as 'nineteenth-century'" (Dawkins 2006:156). Diegene wat die gesprekke oor 'n moontlike nuwe hervorming in die Afrikaanse dagblaaie oor die afgelope vier jaar gevolg het, sal weet dat die soort argument ook teen die "nuwe hervormers" gebruik is. Hulle is glo nog vasgevang in die paradigma van moderne tyd en het nog glad nie in die postmoderne era gearriveer nie!

In hoofstuk vyf (die slothoofstuk in die afdeling oor die godsidee) probeer hy die vraag beantwoord waarom godsdienste bestaan. Alle kulture ken 'n vorm van godsdiens. Volgens Dawkins moet daar een of ander verklaring vanuit die evolusionêre biologie te bied wees. Hy wys daarop dat daar soms "vreemde" gedrag onder diere te vind is, byvoorbeeld die gedrag van sommige voëls. Hulle tel miere op en druk dit in hulle vere in (op Engels "anting"). Ons weet nie vir seker waarom hulle dit doen nie, maar dit moet een of ander funksie vervul. Dit geld ook van godsdienstige handelinge. Alhoewel dit nie logies verklaar kan word nie, moet daar redes wees waarom alle kulture godsdienstige handelinge ken. Dit moet een of ander funksie vervul ter wille van oorlewing. Hou dit moontlik verband met groepseleksie en groepslojaliteit? Die kwessie van "in-groep" lojaliteit. "Ons" teenoor "hulle". Dawkins skiet dit af as 'n moontlike verklaring vir godsdiens. Volgens hom is godsdiens 'n byproduk van iets anders. Daardie "iets anders" is die kumulatiewe kennis wat oor jare opgebou is. Kinders leer dat ouer mense meer van die lewe weet as hulle en as hulle wil oorleef, om ag daarop te slaan. Dit lei later tot "blinde vertroue" en kinders leer nie om vir hulleself te dink nie. Godsdiens teer op hierdie "blinde vertroue". Na regte moet ons sê dat natuurlike seleksie kinderbreine toegerus het met die geloof dat hulle ouers en ouer mense oor goeie kennis beskik om te oorleef. Gevolglik aap die kinders hulle ouers en ander na. Hulle kan nie onderskei tussen die waarskuwing: "Moenie naby die rivier met krokodille gaan nie" en "Moenie op Sondag werk en daardeur die gode ongelukkig stem nie." Beide is opdragte en word aanvaar op gesag van ouers en ouer mense. Godsdiensleiers is terdeë bewus van die beïnvloedbaarheid van kinders vandaar die spreuk: "Give me the child for his first seven years, and I'll give you the man" (Dawkins 2006:177). Maar kinders besit ook 'n natuurlike bewussyn van dualisme. Hulle aanvaar dat daar 'n onsigbare wêreld is. Daarom is hulle ook lief vir feëverhale. Hulle is ook van nature teleoloë, bedoelende, hulle glo dat elke ding wat hulle sien 'n bepaalde doel (Grieks: "telos") het. Bome is daar vir voëls om in nes te maak, ens. Dit dra daartoe by dat hulle maklik beïnvloedbaar is wanneer dit by godsdiens kom. Kinderbreine kan maklik deur "mentale virusse" geïnfekteer word. Dawkins kies dus vir die "'gullible child' theory" om godsdiens te verklaar (2006:188).

Om sy teorie nog verder te onderbou, gebruik hy ook sy idee van "meme" wat van geslag tot geslag oorgedra word. 'n Meem is 'n kulturele patroon wat van geslag tot geslag voortgesit word. Godsdienste is 'n samestelling van 'n aantal verbandhoudende meme. Dit vorm 'n geslote singewende eenheid wat dan van geslag tot geslag oorgedra word. Hy wys ook op hoe maklik 'n nuwe kultus kan ontstaan deur na die "cargo cult" van die inwoners van sommige Stille Oseaaneilande te verwys. Hierdie kultusse het ontstaan toe Westerlinge daar aangekom het en daardie mense se voortbestaan bedreig het. Daar het 'n soort messiasfiguur opgestaan wat allerlei wonderlike dinge aan die inwoners beloof het. Hulle moes ook sekere opofferings doen soos om van hulle geld ontslae te raak, want hulle sal nuwe geld ontvang en nuwe bestaansmoontlikhede. (Die verhaal van Nongqawuse van die Xhosas hier te lande lewer vergelykende materiaal.)

• 3 Die verhouding tussen moraliteit en godsdiens

Hoofstukke ses en sewe fokus hoofsaaklik op die kwessie van moraliteit en hoe dit met godsdiens verband hou. Baie gelowiges vind dit onverstaanbaar dat mense goed sal wil lewe indien hulle nie godsdienstig is nie. Godsdiens is vir hulle die basis vir 'n goeie lewe. Hy verwys in hierdie hoofstuk na vele briewe wat hy ontvang het en waarin hy as ateïs uitgekryt word vir 'n "slegte mens" en "skuim" wat eendag in die hel sal brand.

Net soos in die vorige hoofstuk probeer hy ook in hierdie hoofstuk 'n verband uit te wys met evolusie. Waarom tree mense moreel op en gee hulle vir ander mense — selfs onbekendes — om? Waar kom die goeie Samaritaan in ons vandaan? Dawkins vestig onmiddellik die aandag daarop dat alhoewel die menslike gene selfsugtig is, beteken dit nie dat die mens as sodanig ook selfsugtig sal wees nie. In die dierewêreld vind ons byvoorbeeld gedrag waar 'n spesie ter wille van oorlewing groepe vorm wat vir mekaar omgee. Vergelyk meerkatte. Dít wys dat "omgee" nie uitsonderlik is en met godsdiens verband hoef te hou nie. In menslike samelewings speel die kwessie van reputasie 'n groot rol. Dis waarom skinder so belangrik is. So word iemand ander se reputasie gebou of afgebreek. Dit is volgens Dawkins volkome verstaanbaar waarom 'n in-groep vir mekaar sal omgee, maar die uit-groep sal ignoreer. Dit gaan immers om oorlewing.

In hierdie hoofstuk bespreek hy ook gevallestudies wat Marc Hauser ('n bioloog verbonde aan die Universiteit van Harvard) uitgevoer het. Hy het vraelyste opgestel waarin hy mense se reaksie toets op fiktiewe gebeurtenisse. Hy stel mense voor morele dilemmas. Hulle moet as t' ware kies tussen die duiwel en die diepblou see. Een voorbeeld is die spoorwegtrok wat onbeman besig is om op vyf mense wat aan die spoorlyn werk, af te pyl. Jy kan egter die trok op 'n ander spoor stuur deur 'n wissel te gooi sodat die trok op 'n syspoor beland. Ongelukkig staan daar 'n werker op die spoor wat waarskynlik getref en gedood gaan word. Meeste mense kies om liefs een mens dood te maak as om die vyf te laat sneuwel — ongeag of hulle Christene, Moslems, Hindoes, Boeddhiste, ens is. 'n Ander voorbeeld is die een van vyf ernstige siek mense in die hospitaal wat almal een of ander orgaanoorplanting moet ondergaan om aan die lewe te bly. In die wagkamer sit 'n persoon wat aan al die vereistes voldoen sodat die vyf aan die lewe kan bly. Sal jy hom "doodmaak" sodat sy organe aan die siekes geskenk kan word en hulle kan bly lewe? Byna deur die bank antwoord mense "nee" — ongeag hulle godsdienstige oortuiging. Waarom? Hulle voel eenvoudig dat dit nie reg is om 'n gesonde lewe te neem ter wille van die behoud van die ander vyf nie.

Vele gelowiges mense meen dat godsdiens 'n voorvereiste vir morele optrede is. Waarom sal mense moreel lewe as daar geen beloning is nie, vra hulle? Dis 'n vraag wat al in die rigting van die "nuwe hervormers" gewerp is: "Waarom enigsins godsdienstig wees en moreel korrek lewe as daar geen beloning in die lewe hierna is nie?" Dawkins wys tereg daarop dat so 'n redenasie beteken dat mense erken dat hulle bereid is om dood te maak, te steel, te verkrag bloot omdat hulle dan geen vrees vir straf sal koester nie. Dis volgens hom 'n betreurenswaardige rede vir morele optrede. Hy reageer hierop met die stelling: "Perhaps I, too, am a Pollyanna to believe that people would remain good when unobserved and unpoliced by God" (Dawkins 2006:228).

In hoofstuk sewe fokus Dawkins op die tydgees (Duits "Zeitgeist") wat daartoe aanleiding gee dat mense se morele waardes skuif. Dit het niks met die Bybel en godsdiens te doen nie. Om die waarheid te sê, die Bybel en godsdiens is dikwels struikelblokke wanneer 'n broodnodige verskuiwing moet plaasvind. Dink aan slawerny en die regte van vrouens. Die verandering het nie vanuit kerklike of godsdienstige kringe gekom nie. Godsdiensleiers het die verandering wel later vanuit die Bybel probeer motiveer en regverdig. Dit geld ook apartheid en die gesprekke oor mense met 'n homoseksuele oriëntasie.

Om sy punt te illustreer wys hy daarop dat die Bybel op twee maniere mense se morele optredes kan beïnvloed: (1) deur direkte opdragte, en (2) deur die optredes van karakters in die Bybel self. Hy neem sy lesers vinnig deur die Ou en die Nuwe Testament om uit te wys dat hierdie boeke nie regtig goeie materiaal bied vir morele riglyne nie. Wat die Ou Testament betref, kies hy tien voorbeelde:

1. Die verhaal van Noag (Gen 6-9)
2. Die verhaal van Sodom en Gomorra (Gen 19)
3. Die verhaal van die Leviet en sy vrou (Rigt 19)
4. Abraham in Egipte (Gen 12:9-20))
5. Die offer van Isak (Gen 22:1-19)
6. Jefta en sy dogter (Rigt 11)
7. Moses en die episode van die goue kalf (Eks 32:25-29)
8. Moses se aanval op die Midianiete (Num 31)
9. Moses en die Moabitiese vroue (Num 25)
10.  Die verhaal van Josua se inname van die land.

Aan die einde daarvan sê hy dan: "I do not believe there is an atheist in the world who would bulldoze Mecca - or Chartes, York Minster or Notre Dame,  the Shwe Dagon, the temples of Kyoto or, of course, the Buddhas of Bamiyan"  (Dawkins 2006:249). My probleem met sy voorbeelde is dat hy die Ou Testament net soos fundamentaliste benader. Alles word op een vlak gelees en daar is geen bewys dat hy sensitief is vir historiese ontwikkelings op die terrein van Israel se godsdiens nie. As teenhanger van sy eerste voorbeeld (die Noagverhaal) sou ek graag na die verhaal van Jona wou verwys. Die Godkarakter in daardie verhaal tree totaal anders op as die een in die Noagverhaal. Wie die Ou Testament sensitief lees, sal ontdek dat daar ook ander stemme in die versameling boeke is en dat ons ook met verskillende godkarakters te doen kry.

Wanneer dit kom by sy Nuwe-Testamentiese voorbeelde geld dieselfde beswaar. Hier verwys hy na die erfsondeleer en die leer van die versoening en hou beide voor as leerstellings van Paulus terwyl dit in werklikheid leerstellings is wat uit die vierde en die elfde eeu nC dateer. Die erfsondeleer kom van Augustinus (354-430) en die tradisionele versoeningsleer is 'n produk van Anselmus (1033-1109). Hierdie twee lesers beroep hulle natuurlik op Paulus, maar ten onregte. Hulle het die Bybel nie goed gelees nie. Dit word vandag deur vele Nuwe-Testamentici erken. Een van die feitefoute wat Dawkins maak, is om die brief aan die Hebreërs aan Paulus toe te skryf (2006:253). Maar hy is wel reg deur hierdie Christelike leerstellings as moreel twyfelagtig uit te wys. John Hunt wys dit ook uit. Hy skryf: “The idea of Original Sin runs counter to everything science tells us, from anthropology through to zoology. It is contrary to the teaching of Jesus, the Bible, common sense, experience and morality” (2004:198). Hy kon ook na Cees den Heyer van Nederland verwys het. Cees het as kerklike professor bedank omdat hy uitgewys het dat Jesus nie die versoeningsleer verkondig het nie (Den Heyer 1998). Daar is ongekende druk op Cees uitgeoefen en dit het hom maak bedank.

Dawkins neem ook die liefdesgebod onder die loep en wys tereg dat dit na regte net op die in-groep van toepassing was, maar hier vergeet hy om te vermeld dat Jesus die gelykenis van die barmhartige Samaritaan vertel het. Die Samaritaan verbreek die in-groep idee sowel as die reinheidsreëls. Van die materiaal wat Dawkins in hierdie afdeling van hoofstuk sewe bespreek, is nogal skokkend. Hy maak wel hierdie soberende opmerking: "I do not deny that humanity's powerful tendencies towards in-group loyalties and out-group hostilities would exist even in the absence of religion" (Dawkins 2006:260). Hy is korrek wanneer hy daarop wys dat mense se morele waardes nie uit heilige boeke kom nie, maar uit die algemene menslike norme van die dag. Dit was die tydgees wat tot die afskaf van slawerny gelei en aan vroue stemreg besorg het. Hier erken hy dat Britte wat in die vroeë dekades van die twintigste eeu geleef het as rassiste geklassifiseer sou word indien ons vandag se maatstawwe as riglyn sou gebruik. Hy wys self daarop dat bekende bioloog Thomas Henry Huxley (1825-1895) die volgende rassitiese opmerkings neergeskryf het: "No rational man, cognizant of the facts, believes that the average negro is the equal, still less the superior, of the white man" (Dawkins 2006:266). Maar dan kom hy tot Huxley se redding en sê: "It is commonplace that good historians don't judge statements from past times by the standards of their own" (Dawkins 2006:266). By die lees van hierdie stelling het ek gewonder waarom hy nie hierdie beginsel ook van toepassing maak op die uitlatings van die Ou- en Nuwe-Testamentiese skrywers nie? Waarom lees Dawkins hulle uitlatings sonder om die historiese konteks in ag te neem? Klaarblyklik om fundamentalistiese Christene by te kom. Maar daar is ander groeperinge in die Christendom wat die Bybel totaal anders lees en nie die tradisionele Christelike dogmas as ewige waarhede bekou nie. Daar is Christene wat die wetenskaplike wêreldbeeld van vandag aanvaar, maar wat nie fundamentaliste is nie.

• 4 Fundamentalisme en absolutisme

In hoofstukke agt en nege probeer Dawkins verduidelik waarom hy so heftig teen Christen fundamentaliste (en ander godsdienstige fundamentaliste) reageer. Hy erken dat hy 'n passie vir die wetenskap het en dat hy aanstoot neem wanneer mense hulle oë sluit vir feite wat boekdele spreek: "As a scientist, I am hostile to fundamentalist religion because it actively debauches the scientific enterprise" (Dawkins 2006:284). Hy verwys na die geval Kurt Wise wat 'n paar grade in geologie en paleontologie verwerf het, maar later so deur fundamentalisme beïnvloed is dat hy omgeswaai en alles wat die wetenskap hom geleer het, prysgegee het. Hier sou ek Dawkins aan die geval Lester Grabbe bekend wou stel. Hy was 'n volslae fundamentalis wat vir die tydskrif The Plain Truth geskryf het. Wetenskaplike studie van die Bybel het hom egter tot ander insigte gelei en vandag is hy 'n gerekende Ou-Testamentikus aan die Universiteit van Hull (vgl Grabbe 1987) . Daar is dus verhale wat die teendeel vertel en dit gee 'n mens hoop. Klaarblyklik hang sulke ommeswaaie met persoonlikheidstipes saam.

Die moontlikheid van doodstraf vir enige negatiewe opmerking oor 'n godsdiens vind Dawkins veral verontrustend. Hy bespreek 'n aantal gevalle en wys daarop dat veral Moslems sulke stappe voorstaan en ook nie huiwer om dit te neem nie. Die kwessie van mense met 'n homoseksuele oriëntasie is nog 'n geval waar godsdienstige oortuiging mense besluite laat neem wat onverstaanbaar is. Hy verwys na die tragiese geval van Alan Turing wat saam met John von Neumann as die "vaders van die rekenaar" getipeer kan word. Turing was homoseksueel. Dit het op die lappe gekom en uiteindelik tot sy selfmoord gelei omdat hy nie kans gesien het vir tronkstraf nie. Hy verwys hier ook na spesifieke Amerikaanse evangeliste en politici met hulle uitgesproke standpunte oor homoseksualiteit. Hulle sluit in Jerry Falwell, Jesse Helms en Pat Robertson.

'n Derde saak  wat hy indringend bespreek, is die kwessie van aborsie. Hy neem 'n baie liberale standpunt in en wys ook daarop dat die bekende storie wat rondom Beethoven vertel word wanneer mense aborsie bespreek, allerlei stertjies bykry net om die geval soveel meer dramaties te maak (Dawkins 2006:289-301). Sy stelling dat gematigde godsdiens ruimte skep vir mense met fundamentalistiese oortuigings en dat alle godsdiens in die beskuldigde bank staan, is na my mening oordrewe. Ek hou daarom meer van die volgende stelling van Baggini (2003:106):

I am not then convinced that a strong case can be made that religion is essentially and especially harmfull. Nor do I believe that a firm belief in the falsity of religion is enough to justify militant opposition to it. At root, though, I think my opposition to militant atheism is based on a commitment to the very values that I think inspire atheism: an open-minded commitment to the truth and rational enquiry.

In hoofstuk nege neem Dawkins die negatiewe invloed wat godsdiens op kinders het onder die loep. Voorbeelde wat hy bespreek is die gedwonge doop van Joodse kinders in onder andere Spanje gedurende die 19de eeu. Dan volg daar die kindermolestering deur Katolieke nonne en priesters. Hy verwys ook na pastoor Ted Haggard wat na die publikasie van sy boek erken het dat hy 'n keer of wat seksuele omgang met 'n gay persoon gehad het. (In 'n heruitgawe van Dawkins se boek gaan hy definitief hierdie geval voorhou as van die soort skynheiligheid wat by pastore, priesters en ander godsdiensleiers te vind is.) Alhoewel hy uitgesproke is oor die kwessie van die godsdienstige indoktrinasie van kinders wil hy tog ruimte laat vir die bekendstelling van kinders aan godsdienstige literatuur. Die Bybel hoef volgens hom nie weggegooi te word nie en kinders kan steeds daaruit leer.  Maar kinders moet die reg behou om dinge te bevraagteken en te bespreek.

Die slothoofstuk van sy boek is 'n kort nabetragting en daarin beklemtoon Dawkins dat ons net hierdie lewe het om te leef en te geniet. Volgens hom is dit een van die groot bydraes van ateïsme tot die Westerse wêreld. Baggini neem 'n soortgelyke standpunt in wanneer hy die fokus op godsdiens, in plaas van ateïsme, plaas: “Religion encourages us to seek rewards in the illusory next world rather than in this one and therefore robs people of the motive to make the most of the only life they have” (Baggini 2003:105). Maar dan beklemtoon Dawkins verder dat dit ons is wat betekenis aan ons lewens gee. Ons hoef nie verouderde godsdienstige idees aan te hang om sin te ervaar nie.

• 5 Slotopmerkings na aanleiding van Dawkins se boek

Ervaring het my geleer dat niks oor tyd heen dieselfde bly nie. Om te stry teen die evolusieleer is om hierdie basiese beginsel wat byna oral waar te neem is, te misken. Ek aanvaar dus dat die spesie waartoe ons behoort, het langs die weg van natuurlike seleksie en omgewingsfaktore, oor eeue heen, uit ander spesies ontwikkel en gegroei het. Voorts aanvaar ek ook dat dood sedert die vroegste tye onafwendbaar deel van lewe op aarde is. Dood is nie die gevolg van ’n oortreding wat ’n oervoorouer begaan het nie. Lank voordat daar enige mensspesie op aarde gewandel het, het dood reeds bestaan. Elke lewende ding wat al op aarde bestaan het, moes sterf sodat nuwe dinge gebore kon word, groei en gedy. Sonder dood is die voortgang van lewe klaarblyklik nie moontlik nie.

Ervaring het my ook geleer dat geen enkele lewende ding na sy dood op een of ander geheimsinnige wyse bly voortbestaan nie. Olifante, renosters, arende en suikerbekkies leef nie na hulle dood in daardie formaat voort nie – homo sapiens gevolglik ook nie. Alle spesies gee aan die aarde terug wat hulle tydens hulle lewens van haar geneem het sodat uit hulle boustene nuwe dinge mag ontstaan.

Net soos wat die Kopernikaanse revolusie in die sterrekunde ons verstaan van die aarde se plek in die heelal radikaal verander het, so het die Darwiniaanse revolusie in die biologie ons verstaan van die mens se plek binne die geheel van lewende dinge, radikaal verander. Kopernikus het bewys dat die aarde nie die sentrum van die heelal is nie. Darwin het op sy beurt bewys dat homo sapiens nie die sentrum van alle lewende dinge is nie. Die tradisionele Christelike godsdiens (na regte die Latynse teologie van die vierde en vyfde eeu) is oordrewe behep met mense en hulle sogenaamde voortbestaan na die dood. Die leiers van hierdie vorm van die Christelike geloof verkondig teen alle redelikheid in dat dood ’n god se straf op ’n oortreding is wat ’n oervoorouer begaan het. Die tradisionele Christelike godsdiens buig mense krom en laat hulle gedurigdeur na hulle eie naeltjie staar. Dit wek by mense die indruk dat alles op aarde en in die heelal om húlle en hulle doen en lates draai. Die Kopernikaanse en Darwiniaanse revolusies het mense weer regop laat staan en hulle hulle eie onbenulligheid en verganklikheid laat besef. Meer nog, dit het mense se verweefdheid met alles wat lewe en al gelewe het, belig. Mense is nie alleen eendagvliegies gemeet teen die ouderdom van die aarde en die totale kosmos nie, maar hulle dra in hulle liggame dieselfde soort organe wat vele ander soogdiere het. Verder is daar liggaamsdele wat hulle behoort te herinner dat hulle mettergaan geword het wat hulle is. Hulle het steeds ’n reptielbrein wat ingebed is in ’n hoogsontwikkelde soogdierbrein. Hulle soogdierbrein het wel verder ontwikkel sodat homo sapiens oor die vermoë beskik om te kan praat, dink en redeneer.

Homo sapiens het dus langs die weg van evolusie besondere vermoëns bygekry en dit is waarskynlik die rede waarom hierdie spesie steeds hier is. Maar of hulle vir altyd hier gaan wees, is te betwyfel. Die tekens is reeds daar dat hulle hulle eie en ander spesies se voortbestaan op aarde ondergrawe. Paleontologie wys daarop dat daar by tye groot uitsterwings plaasgevind het. Dalk is ons op pad na so ’n uitsterwing, maar die keer sal dit die gevolg wees van die aksies van ’n hoogsontwikkelde maar uiters onverantwoordelike spesie.

Ek hoop dat dit duidelik is dat ek die nuwere kennis aanvaar en dat ek nie die wetenskaplike wêreldbeeld as foutief of belaglik beskou nie. Ek hang nie kreasionisme aan nie en weet dat diegene wat só dink en redeneer die Bybelboeke nie kultuursensitief lees nie. Húlle lees en interpreteer die Bybel en die belydenisskrifte ééndimensioneel en het geen aanvoeling vir die feit dat dinge oor tyd heen verander nie. Ek staan baie nader aan Dawkins as aan diegene wat ons weet te vertel wat vyf minute na ons dood met ons gaan gebeur. Ek staan nader aan Dawkins as aan diegene wat nog in erfsonde glo en meen dat ons sterf omdat ’n oervoorouer ’n god kwaad gemaak het. Ek staan nader aan Dawkins as aan diegene wat glo dat Jesus êrens in die hemel aan God se regterhand sit en dat hy een of ander tyd gaan terugkeer en dat wanneer dit gaan gebeur alle mense op aarde hom sal kan sien. Ek meen egter wel dat Dawkins onnodig daardie wetenskaplikes wat godsdienstige taal gebruik en diegene wat met ’n nuwe godsbeeld eksperimenteer, van intellektuele hoogverraad beskuldig (Dawkins 2006: 19). Dit is jammer dat hy wat terdeë bewus is dat dinge oor tyd heen verander, nie begrip vertoon vir die feit dat godsdienste (wat ’n kulturele produk is) ook oor tyd heen verander nie. Die Christelike godsdiens soos dit vandag manifesteer, is nie die Christelike godsdiens van die eerste drie eeue na Christus nie. Judaïsme soos dit vandag manifesteer, is nie die Judaïsme wat Jesus beoefen het nie. Jesus was tuis binne die vroeë Judaïsme en het nie ’n vroeë vorm van die Christelike godsdiens beoefen nie. Hy het die idee van 'n drie-eenheid glad nie geken nie en sou dit ook nie onderskryf het nie. Omdat ek ouers en familielede het wat die Christelike godsdiens beoefen en self binne daardie tradisie grootgemaak is, kan ek dit verstaan en deels daarmee identifiseer. Anders as Dawkins meen ek egter dat ons hierdie tradisie kan hervorm sodat dit steeds sin en betekenis aan mense kan gee wat in die een en twintigste eeu leef. Langs die weg van historiese ondersoek na Jesus wat in Nasaret gebore is en ondersoek na die boodskap wat hy as profeet en wysheidsleermeester verkondig het, kan ons ons vry maak van religieuse fundamentalisme en fanatisme sodat ons kan omgee vir ander mense en die aarde en al die spesies wat daarop leef. Ons hoef nie onsself gebonde te ag aan die formulerings van teoloë wat in die vierde en vyfde eeu nC geleef het nie. Ek dink nie meer teïsties oor God nie, maar a-teïsties, dit wil sê: nie-teïsties. Die goddelike is vir my te vinde in die natuur en in die verhouding met alles rondom my. Die idee van panenteïsme (dat die goddelike in alles te vind is, maar ook méér as alles is) open vir my weë om sin en betekenis aan my lewe te gee.

Bibliografie

Baggini, J 2003. Atheism: A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press.
Dawkins, R 2006. The God Delusion. London: Bantam.
Den Heyer, C J 1998. Jesus and the Doctrine of the Atonement: Biblical notes on a controversial topic. London: SCM.
Eloff, J N 1975. Die dilemma van die moderne Christenbioloog. Bloemfontein: UOVS.
Freeman, C 2003. The Closing of the Western Mind: The rise of faith and the fall of reason. London: Pimlico.
Gould, S J 2002. Rock of Ages: Science and religion in the fullness of life. London: Vintage.
Grabbe, L L 1987. Fundamentalism and scholarship: The case of Daniel, in Thompson, B P (ed) Scripture: Meaning and method. Essays presented to Anthony Tyrrell Hanson, 133–152. Hull: Hull University Press.
Hunt J 2004. Bringing God back to earth: Confessions of a Christian Publisher.Washington: O Books.
Jordaan, W 2006. 'Waanbeeld' vir 'n sinvolle lewe. Beeld 22 November, p. 18.
Nelson-Pallmeyer, J 2005. Saving Christianity from Empire. New York: Continuum.
Spong, J S 2002. A new Christianity for a new world: Why traditional faith is dying and how a new faith is being born. New York: HarperCollins.
Vaughn, L 2005. The Power of Critical Thinking: Effective reasoning about ordinary and extraordinary claims. New York: Oxford University Press.Weber, G 1998. I Believe, I Doubt: Notes on Christian Experience. London: SCM Press.

SKEPPINGSBEELDE & MITOLOGIESE RAAMWERKE

Prof Peet van Dyk (UNISA)
10 Junie 2007

1. INLEIDING:

1.1 Hoe verstaan ’n mens die skepping in die Bybel?

Meeste mense kan onmiddellik die mees basiese feite van die Bybelse skeppingsverhale vinnig herhaal:

• Binne ses dae
• God het net ‘n woord gespreek
• Begin met chaos van duisternis en water
• Eers die droë grond, toe die plante en diere en daarna die mense

1.2 Daar is egter die volgende probleme met bogenoemde siening:

• Daar is twee skeppingsverhale (Gn 1 & Gn 2) wat drasties verskil (dae, orde, hoe, Godsnaam, skryfstyl)
• Hoe hou verskillende elemente verband met mekaar? Die skrywers het duidelik verskillende beelde of prentjies in hul koppe gehad. Ongelukkig blyk hierdie beelde nie altyd duidelik in vertalings nie.
• Wat is die onderliggende logika of “wetenskaplike” onderbou aan hierdie voorstelling? In die voor-wetenskaplike era van die Bybel is ‘n mitologiese raamwerk gebruik om sin te maak van die kosmos.
• In tradisionele literatuur word baie elemente veronderstel eerder as om dit elke keer in detail uit te spel. Dit kan gedoen word omrede die verteller en sy gehoor dieselfde verwysingsraamwerk deel. Hierdie feit maak dit moeilik vir die moderne leser om die Bybelteks te verstaan omrede:
• Ons uit ’n ander taal, kultuur en tydperk kom.
• Ons werk met ‘n Westerse & wetenskaplike verwysingsraamwerk wat fundamenteel verskil van die Bybelse raamwerk.

Dit impliseer dat ons die Ou-Testamentiese skeppingsverhale slegs kan verstaan indien ons:

• kan sin maak uit die Bybelse vertaling;
• die beeld/prentjie van die kosmos (soos dit voorgestel is in die Antieke Nabye Ooste) suksesvol kan rekonstrueer;
• weet wat ‘n mitologiese raamwerk is en hoe dit funksioneer (in kontras met ’n wetenskaplike raamwerk)

2. VERSKILLENDE BEELDE VAN DIE SKEPPING

2.1 Afrika:

Na ’n katastrofe (vuur of droogte) kom eerste mense uit ’n boom — holte, oop bars. Blare van boom val af en daaruit ontstaan diere. Mens kom uit ’n gat in die grond of uit ’n rots of ’n miershoop. Mens kom uit water (net by stamme wat naby groot riviere bly); Mens is afgebreek van ’n riet (Zulu)

Gevolgtrekking:

In Afrika is die onderliggende beeld van die skepping van die mens dié van geboorte. Die fokus is op die ontstaan van mens — nie ’n volledige kosmologie nie!

• Antieke Nabye Ooste

Meer volledige kosmologieë het in die Antieke Nabye Ooste voorgekom. Die volgende is ‘n paar voorbeelde van verskillende beelde van die skepping:

• Kosmos ontstaan na konflik tussen gode — die liggaam van verslane god/gode word gebruik om die basiese komponente van die van die kosmos uit te maak (bv. Egipte - Nut en Geb; Babilonië - Tiamat).
• Die Egiptiese godsdiens is uiters kompleks omdat verskillende gode in verskillende tydperke gedien is en eienskappe van ouer gode dikwels oorgedra is op nuwe gode. Twee alternatiewe voorstellings van die skepping was:
• Khnum het die ander gode, mense en diere uit klei gevorm (die beeld van ’n pottebakker)
• Die eerste lewende wesens het uit ‘n kosmiese eier uitgebroei.
• Hoewel daar verskillende detail voorstellings van die skepping in die Antieke Nabye Ooste was, was daar tog ooreenstemming in hoe die basiese struktuur van die kosmos gesien is en hoe die verskillende elemente met mekaar verband gehou het.

3. BASIESE STRUKTUUR VAN DIE OU NABYE OOSTERSE KOSMOS

Drie hoofkomponente:

(1) Aarde: droë grond — plat skyf, rus op pilare in oervloed (wat onder die aarde is).

(2) Die doderyk: Êrens in die oervloed onder die aarde — het sewe poorte.

(3) Hemel: Bestaan uit hemelse water. ’n Koepel (firmament of uitspansel) is oor die aarde gespan (soos ’n tent - vgl Ps 104, Amos 9 & Job) om die hemelse water weg te hou van die aarde af (vgl Gn 1:7). Bokant die uitspansel (in die hemelse water) is daar ’n bo-vertrek (of solder) waar God gewoon het in sy hemelse paleis of tempel.

Ander belangrike dele:

Twee kosmiese pilare (Egipte = Bome) stut die uitspansel op die oostelike horison. In Egipte word die songod (Ra) elke oggend hergebore (na sy tog per boot deur die doderyk) en verskyn dan weer met dagbreek tussen hierdie twee pilare. Hy klim dan oor in sy hemelse boot waarmee hy dan gedurende die dag deur die hemelse waters vaar.

’n Tuin op die Oostelike horison (Bybelse Eden): Op die oostelike horison, waar die hemel, aarde en doderyk bymekaar kom, is ‘n goddelike tuin. Dis met ’n muur omring en is toeganklik vanuit die hemel en vanaf die aarde. Dis ’n tuin van oorvloed, wat besproei word deur verskeie kosmiese riviere. Dit is die plek waar die gode al hul voedsel vandaan kry. In die tuin is verskeie bome geplant. Die boom van lewe is die belangrikste — die gode eet van sy vrugte sodat hulle vir altyd jonk kan bly). In die Persiese tyd is hierdie tuin die paradys genoem.

Wanneer ’n mens die basiese struktuur van die kosmos verstaan, maak die twee skeppingsverhale in Genesis 1 en Genesis 2 ook meer sin:

• Genesis 1 (die Priesterverhaal) fokus op die groter prentjie — die skepping handel oor die ontstaan van die hele kosmos (hemel en aarde).
• Genesis 2 (die Jawistiese verhaal) is minder ambisieus — dit fokus net op die uitleg van die goddelike tuin op die oostelike horison en die vorming van die mens (beeld van pottebakker).

MAAR bogenoemde verduideliking is nog net ’n prentjie/beeld van skepping in sy breedste trekke. Meeste detail is nog vaag en hoe alles in ‘n funksionele eenheid inpas is nog heeltemal onbekend. Dit is daarom nodig om nog meer presies te fokus op die detail van die Bybelse skeppingsverhale.

4. GENESIS 1 - SKEPPING AS TABERNAKEL / TEMPEL

Verbeel jou jy staan in Moses se tabernakel (eintlik net ’n draagbare tempel) of in Salomo se tempel in Jerusalem.

• Daar is drie verdiepings. Jy staan op die vloer van die middelste verdieping. Bokant jou is die plafon van die tempel met ’n ruim solder bo-op die plafon.
• Die tempel is so opgelyn sodat die hoofingang na die ooste wys. Die ingang bestaan uit twee groot pilare wat die dak stut. Op die pilare is rooi granate uitgekerf wat die rooi kleur van die sonsopkoms en vrugbaarheid simboliseer. Daar hang ligte wat met toue aan die dak vasgemaak is. ’n Metaal waskom staan net buite die tempel. Dit word die “metaal see” genoem en simboliseer die oervloed. Die tempel is presies in sewe jaar gebou.

Lees nou weer Genesis 1 en gee aandag aan hoe God die kosmos gebou het. Hopelik is dit nou duidelik dat die prentjie wat die priesterlike skrywer in sy kop gehad het een was wat presies ooreengestem het met dié van tempelbou.

5. GENESIS 2 - SKEPPING AS DIE UITLEG VAN ‘N TUIN

In Genesis 2 kry ons nie ’n volledige uiteensetting van hoe die aarde ontstaan het nie. Die Jahwistiese skrywer fokus net op die plant van ’n tuin op die oostelike horison:

• Eers maak Jahwê die fonteine en putte se sluise oop sodat die grond kan nat word. ’n Pottebakker kan nie met droë klei werk nie en niks groei in droë grond nie.
• Hierna vorm hy die mens uit klei (nou eerste en nie laaste gemaak nie).
• Dan plant Jahwê ’n tuin in die ooste met baie bome en struike — mooi om te sien en met ’n oorvloed van lekker vrugte. Twee kosmiese bome (lewe & kennis) is ook in die tuin — ’n ware paradys van oorvloed van goud en balsemgom, oniksteen.
• Maar ’n tuin het baie water nodig, daarom skep Jahwê vier riviere wat deur die tuin vloei om dit te besproei.
• Die mens word aangestel as die opsigter en tuinier.
• Omdat die mens alleen is, maak Jahwê diere en voëls en wanneer dit nie werk nie — die vrou.
• Saans kom Jahwê af uit die hemel (onthou die tuin is op die grens van die hemel en die aarde) en wandel saam met die mens in hierdie goddelike tuin.

Waarom bly ons nie meer in hierdie paradys tuin nie? Want die mens het gesondig en is daarom uit die tuin gejaag. Gerubs (is nie engele nie!) beskerm die ingang met vlammende swaarde. Nou moet die mens werk vir sy kos en is “afgesny” van Jahwê.

Die hele boek Jesaja werk met dieselfde tema van ‘n tuin en die nuwe skepping as die plant van ’n tuin:

• Eerste Jesaja (Jes 1-39) — woestyn voor skepping;
• Deutero-Jesaja (Jes 40-55) — Juda word geplant in ’n nuwe tuin in Palestina;
• Trito-Jesaja (Jes 56-66) — die hiernamaals voorgestel as ’n hemelse tuin.

6. DIE HEMEL EN AARDE VERBIND — MAGIESE OF “MITOLOGIESE BINDING”

MAAR ons het nog nie gepraat oor hoe al hierdie beelde met mekaar verband hou en hoe die hele kosmos werk of funksioneer nie. NIE soos wetenskaplikes sê nie. ’n Mitologiese (voorwetenskaplike) raamwerk i.p.v. wetenskaplike. In die mitologiese raamwerk van die Antieke Nabye Ooste het elke aardse komponent ’n hemelse eweknie: bv. aardse tempel is ’n afbeelding van hemelse een; koninklike tuin is ‘n voorstelling van paradys op horison. Aardse en hemelse is kosmies / magies / mitologies met mekaar verbind. Hierdie magiese / mitologiese verbindings is NIE simbolies NIE, maar is gesien as werklike (amper fisiese) bindinge. Vgl. Amos 9 waar God teen die pilare van die tempel slaan en dit ‘n aardbewing oor die hele aarde veroorsaak.

Die aardse tempel is ’n werklike poort of voorportaal tot die hemel. Ons kan daarom sê God is werklik in sy aardse deel van die tempel. Koninklike tuin (plant bome oorwinning) religieuse konteks.

7. SLOT

Mitologiese en wetenskaplike verhale staan direk teenoor mekaar. Ons moet die skeppingsverhale ontmitologiseer om betekenis daaruit te verkry.

Soekers na eietydse sin deur verhoudings

27 Augustus 2006 Rina Venter

Die opsomming van Rina Venter se voordrag neem die vorm aan van twee skyfievertonings. Jy kan of skyfie vir skyfie daarna kyk (die vertoning begin onmiddelik), of die hele vertoning in Adobe PDF of Microsoft Powerpoint formaat aflaai.

• Adobe PDF 1 (718 KB) Adobe PDF 2 (176 KB) Om PDF lêers te lees moet jy Adobe Acrobat Reader aflaai.
• Microsoft Powerpoint 1 (249 KB) Microsoft Powerpoint 2 (311 KB)

Die post-moderne mens is bewus daarvan dat waardes en houdings deur die loop van eeue (en selfs binne ’n leeftyd) verander en sien ook waardes in ander kulture wat ewe veel bestaansreg sou kon hê.  Daar word tans wegbeweeg van lewenshoudings en lewenswaardes wat gedryf word deur die “Woord van God/Allah/Buddha” wat op ’n spesifieke tyd onder spesifieke omstandighede op ’n spesifieke kultuur afgedwing word.  Tiperend hievan in die christelike tradisie is byvoorbeeld die veranderde verhouding tussen kerk en owerheid, kerke se respons op veranderende wetenskaplike insigte, doktrines oor slawerny, rassisme, vroueregte, ens.

Hierdie besprekings het gegaan oor hoe waardes in ’n samelewing ontwikkel. Beide sprekers, Rina Venter en Chrizanne van Eeden, het besondere klem daarop gelê dat eietydse sin (waardes) deur interaksie met die mens se omgewing ontwikkel.

Rina Venter het daarop gefokus dat elke individu sy eie waardes ontwikkel deur interaksie: die verhoudings waaraan hy of sy deelneem.  Die omgewing en interaksie met ander mense is die bepalende faktore.  Hieruit volg mettertyd spesifieke lewenshoudings en -beskouings oor die aspekte wat die individu as belangrik beskou en wat dan as waardes aangeneem word.  Die aanvaarding van hierdie spesifieke waardes skep ’n geborgenheid by die individu waarmee hy/sy sy lewe kan aanpak.

Twee aspekte is aangespreek: “Wat is eietydse sin”: die lewenswerklikheid wat ons ken en die moontlikhede daarin opgesluit, en die “Behoefte” wat die mens het om sy lewenswerklikheid te ken, te verklaar, begrip daarvoor te ontwikkel, as realiteite te aanvaar en uiteindelik ‘n waarde daaraan toe te ken waaruit geborgenheid en sekuriteit ontwikkel.

Die proses van singewing behels dat ons ‘n waarde gee aan dit wat ons ken en soek na die geldige op ‘n bepaalde oomblik.  In hierdie voortdurend veranderende proses integreer ons kennis (oud en nuut) tot ‘n geheel en ken waarde daaraan toe.  Dit lei tot ‘n nuwe standpunt, fokus, oogmerke en betekenis.  Dit vereis egter selfkennis (‘n duidelike selfbeeld, kennis van eie lewensbehoeftes en houding teenoor self), ander, materiële dinge en God. Sinvolle eietydse verhoudings is dus ‘n konsensus oor gesagswaardes wat ontstaan, selfrespek, respek vir ander, vertroue, verwagtinge, geborgenheid en sekuriteit. Soeke na eietydse sin d.m.v. verhouding sou dus kon beteken dat ek ruimte skep vir myself  maar ook vir vir ander om geborgenheid en ‘n gemeenskaplike ruimte te ontwikkel.

Chrizanne van Eeden se bydrae het meer spesifiek die ontwikkeling van die mens se sin deur die interaksie met ander mense ge-illustreer. Die eerste ‘imprinting’ is die van Ma-Kind, wat later uitgebrei word tot die van die gesin, die uitgebreide familie, skool en die groter gemeenskap. “Die mens is volledig mens deur ander mense”.

Singewing behels altyd die volgende aspekte:

• Dis ‘n proses -daar is nooit ‘n eindpunt nie.
• Dit is altyd insluitend – dit behels dus verhoudings met die self, ander, wêreld, kosmos en god (He who has a why to live for, can deal with almost any how.)  Elke aspek van menslike gedrag is verweef in relasie tot ander mense, trouens ons is neurologies geprogrammeer om op ander gerig te wees.  Daarby dien die ouer-kind gehegdheidsverhouding as prototipe van alle verhoudinge
• Dis altyd nuut – ‘n voortdurende her-interpretasie, vorming van nuwe begrip en doel.
• In interpersoonlike verhoudings is singewing altyd wederkerig: na die mate wat ek gee, sal ek ontvang.  Die Ubunthu-uitdrukking lui dan ook: “Die mens is volledig mens deur ander mense”.

Spiritualiteit - die reis na die Self

26 Februarie 2006 Abel Pienaar

Die opsomming van Abel Pienaar se voordrag neem die vorm aan van 'n skyfievertoning. Jy kan of skyfie vir skyfie daarna kyk (die vertoning begin onmiddelik), of die hele vertoning in Adobe PDF of Microsoft Powerpoint formaat aflaai (dit neem tyd om eers 'n lêer af te laai).

• Adobe PDF (1.08 MB) Om PDF lêers te lees moet jy Adobe Acrobat Reader aflaai.
• Microsoft Powerpoint (1.03 MB)

Spiritualiteit uit die oogpunt van ’n vrou / Feministiese Spiritualiteit

Sunette Pienaar 9 Oktober 2005

Ek wil hierdie onderwerp benader deur te poog om dieselfde vier vrae te beantwoord wat Ann Carr beantwoord in die artikel "On Feminist Spirituality" (Women's Spirituality, 1986).

1.         Wat is spiritualiteit?
2.         Hoe verskil feministiese spiritualiteit van manlike spiritualiteit?
3.         Wat is feministiese spiritualiteit?
4.         Is  feministiese spiritualiteit  'n fase oppad na 'n voller menslike spiritualiteit?

Kom ons begin dus deur te besin oor spiritualiteit in wese.

1.         Wat is Spiritualiteit?

• Spiritualiteit is omvattend van ons diepste godsdienstige oortuigings, denkpatrone, emosies en optredes met betrekking tot God
• Spiritualiteit is holisties, omvattend van al ons verhoudings: ons verhoudings tot die skepping, tot ander, tot ons gemeenskap, tot die natuur.
• Spiritualiteit is groter as 'n teologie/stel waardes, juis omdat dit allesomvattend is. Anders as teologie = eksplisiet intellektueel is, strek spiritualitiet verder - tot in ons onderbewuste. En terwyl ons spiritualiteit ons gedrag en houdings bepaal, is spiritualiteit ook meer as 'n bewuste morele kode. In verhouding tot God, is dit wie ons rêrig is, = ons diepste verborge self.
• Dit is 'n dimensie van ons lewe wat berus op konvensies/gedragskodes, hoe ons grootgemaak is of ons sosiale verwagtings.
• Spiritualiteit is nie noodwendig individualisties nie, alhoewel dit diep persoonlik is want ons verhouding tot God vind uitdrukking in ons verhoudings tot ander, ons gemeenskap, tot die politiek, tot die wêreld.
• Ons spiritualiteit word weerspieël in alles wat ons doen. Dit word weerspieël in gemeenskaplike en persoonlike gebed, in ons gedrag, ons liggaamlike uitdrukkings, in ons lewenskeuses, in wat ons ondersteun in dit wat ons teenstaan.
• Spiritualiteit is nie stagnant/onveranderend nie - dit verander voortdurend. As ons dit bewustelik kultiveer en voed en voor sorg, is dit 'n voortdurende stryd om nuwe persepsies en oortuigings in ons spiritualiteit te integreer.
• Ons selfbewussyn of kritiese beoordeling van ons situasie in tyd, geskiedenis en kultuurparadigma word ingesluit by en uitgedruk deur ons spiritualiteit.

Omdat ons nou spesifiek hier gesels oor feministiese spiritualiteit, is dit ook belangrik om te besin oor hoe feministiese spiritualiteit dan verskil van manlike spiritualiteit wat ons by ons tweede vraag uitbring.

2.         Hoe verskil feministiese spiritualiteit van manlike spiritualiteit?

Die feit dat mans en vroue mekaar se gelyke is, negeer nie die feit dat ons verskillend is nie, dat ons anders dink oor die lewe nie, dat ons anders kyk na verhoudings nie. Herman van der Veen druk dit so treffend uit in een van sy asemrowende liedjies. "Jy is mooi, nie mooier, jy is anders mooi. Jy is goed niet beter jy is anders goed".  

Dus is daar ook heel waarskynlik verskille in mans en vroue se spiritualiteit. Moet my nie verkeerd verstaan nie, hierdie verskille te midde van ons gelykheid veronderstel nie 'n ondergeskikte komplementariteit wat niks anders as onderdanigheid en minderwaardigheid van een, die vrou, met betrekking tot die ander, die man, erken nie.

Anne Wilson Schaef onderskei in Women's Reality (1981) tussen 'n wit manlike sisteem en 'n vroulike sisteem. Die wit manlike sisteem verteenwoordig die dominante kultuur. Terwyl daar ander sisteme (manlik, swart, ens) is, beskou die wit sisteem volgens haar argument homself as die enigste een, die superieure een, die een wat alles weet en alles verstaan en die een wat glo dat dit heeltemal moontlik is om totaal logies, objektief en rasioneel te wees. Die vroulike sisteem kan dan slegs gedefinieer word vanuit die wit manlike sisteem as verwysingsraamwerk.

Schaef lys 'n stel kontraste wat ons mag help om te verstaan waar die verskille tussen manlike en vroulike spiritualiteite lê. (Hierdie kontraste beskryf abstrakte tipes, geen mens – man/vrou is algeheel die een of die ander nie. Sommige mans vind hulle tuis in die vroulikes sisteem, terwyl sommige vroue binne die wit manlike sisteem val).

In somtotaal is die wit manlike sisteem analities en bemoeid met definisies, verklarings en verduidelikings, eksklusief, en doelwit-georiënteerd. Daarenteen is die vroulike sisteem verteenwoordigend van integrasie, inklusiwiteit, verstaan, en ook proses georiënteerd.

Schaef doen 'n oefening met groepe wat bestaan uit mans en vroue, asook albei waarin sy die deelnemers vrae om karaktereienskappe van God en die mensdom neer te pen teenoor manlike en die vroulike karaktereienskappe. Dit lyk soos volg

Sy kom tot die slotsom dat mans tot vroue is wat God is tot die mensdom. En dit, argumenteer sy, is die mitologie van die wit manlike sisteem, waarvan die basiese hiërargiese struktuur soos volg daarna uitsien: God-man-vrou-kinders-diere-aarde en hierdie verhoudings staan binne 'n sisteem van dominansie. Die tradisionele teologie ondersteun hierdie mite wat ook duidelik tot uiting kom in wit manlik gedomineerde dominasies. Feministiese en ander komtemporêre teologieë soos kontekstuele en bevrydingsteologieë staan lynreg teenoor hierdie mite.

Nadat ons nou besin het oor die verskille tussen feministiese- en manlike spiritualiteit, kan ons dieper besin oor die betekenis van Feministiese Spiritualiteit.

• Feministiese Spiritualiteit

'n Feministiese spiritualiteit word as vertrekpunt dus onderskei as 'n spirituele oriëntasie wat die sentrale elemente van die vroulike bewussyn/sisteem integreer.

Feministiese spiritualiteit is 'n manier waarop ons onsself identifiseer/definieer in relasie tot God. 'n Feministiese spiritualiteit is diep bewus van die historiese en kulturele beperking op vroue wat vroue 'n eng gedefinieerde plek binne die wyer menslike/manlike wêreld toeken en wat vroue van geleenthede tot self-aktualisering en self-transendensie weerhou, wat vroue inperk tot passiewe onderdane. 'n Feministiese spiritualiteit verteenwoordig 'n visie van 'n wêreld waarbinne ware wederkerigheid, wisselwerking en gelykheid aan die orde van die dag is, of dit is ten op sigte van geslag, kultuur, ras, klas, ouderdom, seksuele orïentasie (gay-debat) of die natuur. 'n Ten volle ontwikkelde feministiese spiritualiteit sal spore dra van die sentrale elemente van feministiese bewussyn, geïntegreerd binne 'n breër godsdienstige raamwerk.

'n Feministiese spiritualitiet erken die belangrikheid van 'n ondersteuningsnetwerk tussen vroue van alle ouderdomme, rasse en klasse (sisterhood) en staan nie-kompeterende, nie- hiërargiese, nie-dominerende verhoudings tussen mense voor. 

'n Feministiese spiritualiteit sal die manlike sisteem/male system tot aandag roep waar dit diskrimineer en hom aanspoor (in die hof, in die media) tot 'n wyer visie van 'n wêreld van ware wederkerigheid, gelykheid in interafhanklikheid voor 'n God wat eenheid en gemeenskap voorstaan.

'n Feministiese spiritualiteit moedig die outonomiteit, self-aktualisering en selftransendensie van alle vroue (en mans) aan. 'n Feministiese spiritualitiet moet bewustlike strewe om haarself te bevry van alle ideologieë ter wille van die outentieke vryheid van die individu en die groep.

'n Feministiese spiritualiteit verstaan die breër dimensies van menslike onderdrukking, soos veral uitgedruk in ongelyke verhoudings van rassisme, klassisme, seksisme en elitisme in ons gemeenskap en staan die bevryding van alle onderdrukte groepe voor. 'n Feministiese spiritualiteit moet haarself dan ook daarvan weerhou om 'n vrouebeweging te beperk tot 'n luuksheid wat net die rykes kan bekostig. Sy sal ook die noodkreet van vroue van alle kleure en klasse moet omhels.

'n Feministiese spiritualitiet is universeel en inklusief in haar visie en identifseer haarself met die 'struggle' van alle vroue - swart, bruin, geel of wit, ryk of arm, geskool of ongeletterd – tot die wêreldproblematiek van die dag. Want in die erkenning van die probleem van uitbuiting, geweld en dominasie van die manlike oor die vroulike, ryk oor arm, wit oor gekleur, sterk oor swak, mag oor vryheid, man oor natuur, beskou sy die geheel deur die dele. Geregtigheid seëvier wanneer ons almal in gelyke verhoudings tot mekaar staan.

Uiteindelik kan ons nie volstaan met twee uiterste pole van spiritualiteit wat lynreg teen mekaar te staan kom nie. Ons is tog in die eerste plek mense, alvorens ons 'n spesifieke geslag verteenwoordig. Daarom moet ons besin oor die moontlikheid van 'n voller menslike spiritualiteit wat ons by die laaste vraag bring:

4.         Is Feministiese Spiritualiteit net 'n fase oppad na 'n voller menslike spiritualiteit?

Ek hoop en wil glo dat feministiese spiritualiteit met haar spesifieke fokus op die self-aktualisering en -transendensie van vroue, en die dekonstruksie van magsverhoudings van seksisme, rassisme en klassisme uiteindelik net 'n tydelike fase sal wees oppad na 'n voller menslike spiritualiteit.

In Suid-Afrika is 'n feministiese spiritualiteit egter net 'n klein liggie in die oë van 'n paar akademici. Eksponente is wel sigbaar in die die publieke arena waar mense aandring op hulle grondwetlike regte tot gelykheid, maar dit is grootliks afwesig van die kerk in Suid-Afrika wat nog grotendeels 'n spieëlbeeld is van die manlike sisteem waar ongelykheid en diskriminasie op grond van geslag (vroue priesters/predikante), ras (die issues rondom kerkeenheid), en seksuele oriëntasie (soos verteenwoordig in die uitsprake van van die kerk rondom homo-seksualisme) aan die orde van die dag is.

Hoe kan ons te werk gaan om te groei tot 'n menslike (teenoor feministiese/manlike spiritualiteit) in Suid-Afrika?

• Ek pleit vir regstellende aksie in die kerk. Die uitdrukking van sommige wit kerke dat vroue "toegelaat is tot die bediening" verteenwoordig nog steeds die wit dominante manlike sisteem as norm. "Ons laat julle toe". Dit gaan tog daaroor om 'n ongeregtigheid reg te stel. Hierdie regstellende aksie moet op leierskapsvlak geskied - in die kerk, in teologiese fakulteite - sodat vroue hulle feministiese spiritualiteit kan uitleef en ontwikkel, beginnende by die dekonstruksie van die wit manlik gekonstrueerde God en die ontwikkeling van hoofstroom feministiese teologieë (nie meer die werk van 'n eksklusiewe akademiese groep nie).
• Kerkleiers moet uitgedaag word met 'n radikale evangelie om saam met onderdrukte/minderheidsgroepe te werk. Dit is wanneer jy deel in die 'struggles' en gebede van onderdruktes, wat 'bekering' 'n moontlikheid word. So kan enige iemand wat hierdie stap neem, identifiseer met die 'struggle' van vroue en begin deelneem in die beoefening van 'n feministiese spiritualiteit.
• Elemente van 'n Feministiese Spiritualiteit moet aan die openbare plaaslike en internasionale diskoerse deelneem rondom MIV/Vigs, dienslewering, korrupsie, terrorisme, godsdienstige diskriminasie, Amerikaanse mag, ens.
• 'n Menslike Spiritualiteit verstaan haarself in verhouding tot God wat die begrip "liefde" in totaliteit erbarm.

Oppad na 'n voller menslike spiritualiteit, kan die volgende woorde van Anne Carr (1986: 57) ons dalk help:

"What if one were to envision God as friend (in teenstelling met alomteenwoordige, almagtige, alwetende, ewige, manlike Vader) even as a feminist friend, rather than father or mother? What if God is friend to humanity as a whole, and even more intimately, friend to the individual, to me? A friend whose precense is joy, ever-deepening relationship and love, ever available in direct address, in communion and presence? A friend whose person is fundamentally a mystery, inexhaustible, never fully known, always surprsing? Yet a friend, familiar, comforting, at home with us: a friend who urges our freedom and outonomy in decision, yet who is present in the community of interdependence and in fact creates it? A friend who widens our perspectives daily and who deepens our passion for freedom - our own and that of others?" ()

Bibliography

Carr, A 1986. On Feminist Spirituality, in Conn. Joann Wolski (eds), Women's Spirituality, 49-58. New York: Paulist Press.

Schaef, A W 1981. Women's Reality. Minneapolis: Winston.

VAN VERSTARRING TOT VERWONDERING: ’N DISKURSIEWE BENADERING TOT DIE SIELKUNDE VAN GODSDIENS (Deel 1)

Wilhelm Jordaan 23 April 2006 Deel 1 van 2 dele

Ek lei vanoggend se gesprek in met die kollig op 'n diskursiewe benadering tot die Sielkunde van Godsdiens en sal poog om dit ook van toepassing te maak op die Afrikaanse wêreld. In my diskursiewe ontleding wyk ek ietwat af van die tradisionele Godsdiens-sielkundige benaderings wat meer psigodinamies ingestel is op godsdiensbelewenisse en -praktyke. Om my aanbieding te volg, het ek vier diagramme aan u uitgedeel. Ek sal u aandag, waar nodig, daarop vestig.

In Diagram 1 is daar 'n kort omskrywing van wat diskursiewe praktyke behels. Lees dit aandagtig deur. In die blokkie net daarnaas 'n algemene vraag wat mens help om diskursiewe praktyke te orden en te ontleed. Lees dit eers.

Diagram 1

Laat ek die impak en toepaslikheid daarvan onmiddellik  illustreer met 'n gedig: VDM (Verbi Dei Ministri)

Uit herderlike plig
en vir geloofwaardigheid
swoeg preker by sy sinne
predikate in.
Met sweet rojaal
spoeg hy kwistig oor ons
voldonge hel;
onvervalste waarheid;
ontwyfelbare geloof;
kerklike gesag.
Niemand glo hom nie
hy is ongeloof waardig

Ek herhaal weer: wie sê wat; aan wie; hoe; in watter konteks; met watter effek? Hieruit weet/vermoed u opeens wat 'n diskoers is; hoe dit van buite kom en na binne gaan; en weer na buite ensoverderaan.

Kyk nou na die groot buitesirkel (Diagram 2). Hier word die buitediskoers aangedui – 'n doelbewus ongeordende versameling items/temas/idees/name wat elk 'n soort diskoers verteenwoordig. Laat u oë daaroor dwaal en u sal gunstelingtemas, ander bekende, maar ook minder of onbekende temas, teëkom.

Diagram 2

Waarom so ongeorden en chaoties? Die buitediskoers verteenwoordig 'n see van inligting, of 'n wêreld van woorde (diskoerse), waaraan ons onderwerp word. Daar is selfs 'n plek vir grappe, want hulle is belangrike diskoerse! Soos die volgende enetjie te kenne gee:

Die juffrou in 'n multikulturele klassie sê die kinders aan om elkeen iets skool toe te bring wat vir hulle 'n simbool is van hul godsdiens. 'n Katolieke dogtertjie bring 'n bedesnoer; 'n Joodse seuntjie bring sy "yarmulka"; 'n Moslem-seuntjie 'n gebedsmatjie. 'n Afrikaanse dogtertjie bring ook iets wat sy agter haar rug hou. Gevra wat dit is, wys sy dit en sê:" Juffrou, hier's die pan waarmee ons pannekoeke vir die kerkbasaar bak."

<!--pagebreak-->

In die kleiner binnesirkel is die binnediskoers – die ervarings, die praat met die self – ten aansien van die diskoerse waaraan mense onderwerp word. Die tweerigtingpyltjies van buite na binne, en van binne na buite, dui die interaksie aan. Buitediskoerse voed binnediskoerse; en andersom.

Vir die doeleindes van my argument word die binnediskoers gedikteer deur drie vorme van weet, of kognitiewe style, aangedui as empiries, rasionalisties en metafories.

Die veronderstelling is dat dié style onderlê word deur die unieke biopsigiese apparaat wat elke mens het – persoonlikheid; temperament; ekstrinsieke en/of intrinsieke motivering; intelligensie; komplekse; angste; emosionaliteit; moraliteitsontwikkeling – al die dinge wat dikwels in die tradisionele en veelal empiriese Godsdiens-sielkunde gebruik word om mense se godsdienstige belewenisse en praktyke te beskryf en  te verklaar.

Iets meer oor die kognitiewe style, of vorme van weet:

Elk verteenwoordig 'n soort "bril" of "lens" waarmee jy die inligting rondom diskoerse waarneem, interpreteer en evalueer.

Die empiriese kognitiewe styl fokus op die "feitestatus" van diskoerse; die betroubaarheid van feite en die afleidings wat daaruit gemaak kan word. Die aanwending van die empiriese styl wissel op ‘n kontinuum van swak ontwikkel tot sterk ontwikkel.

'n Swak ontwikkelde styl kan byvoorbeeld verwys na mense wat parasiteer op hoorsê, skinderstories en andersins twyfelagtige bronne, maar wat aan hulle oningeligte opvattings die status van onweerlegbare feite en waarheid gee. In 'n sterk ontwikkelde styl word daar op die beste moontlike betroubare data en afleidings gefokus.

Die rasionalistiese weter is veelal geïnteresseerd in die logiese opbou van argumente; die wyse waarop premisse wat ingebed is in die diskoerse aangewend word om tot 'n geldige gevolgtrekking te kom. Ook dié styl wissel op 'n kontinuum van swak ontwikkel tot sterk ontwikkel. Soos ons al te goed weet, is daar mense wat eenvoudig nie 'n argument kan volg of bou nie, terwyl ander weer fyn redeneerders is vir wie geregverdigde afleidings in haas alle dinge van die grootste belang is.

Dié twee vorme van weet was/is uiteraard sterk vennote in 'n enigsins modernistiese wêreldbeeld. Dink hier aan Karl Popper se idees oor die verifikasie en falsifikasie van waargenome feite en die soort argumente wat daaromheen geweef word – soos die modus ponens en modus tollens.

Die metaforiese weter is veelal ingestel op die intuïtiewe, oorwegend gevoelsmatige, validering van die eie subjektiewe ervarings wat verband hou met omramende diskoerse – soos wanneer Sheila Cussons in die gedig "Besoeking" sê:

Daar het so pas 'n engel
deur my kop gegaan
terwyl ek op my rug gedink-lê het:
'n straal versekering: ek is nie vergeet nie.
Roerloos verras wil ek nie roer nie,
En verder nie dink nie, net vashou:
Solank ek dit kán, sal ék kan hou

Of wanneer my kleinkind van sewe ná 'n kerkdiens sê: "Toe die dominee gebid het, het ek gevoel ek is op 'n bootjie in die see en Jesus is met my."

Dit herinner ook sterk aan hoe mense in 'n premoderne wêreld hul ervarings probeer valideer het – deur beelde, stories, verhale, anekdotes. Natuurlik doen ons dit vandag nog met mindere of meerdere effek in films, stories, dramas, preke, skilderye, liedere ensovoorts.

Ook in hierdie geval wissel mense in die aanwending van die metaforiese styl op 'n kontinuum van swak na sterk ontwikkeling. En, terloops, laat ons nie die krag en waarde van metaforiese weet in byvoorbeeld suiwer wetenskap onderskat nie. Faraday, byvoorbeeld, het 'n godsdiensmetafoor aangewend om elektromagnetiese verskynsels te ondersoek en daaruit is die elektromagneet later ontwikkel.

Dit is belangrik om te onthou dat mense - deur hul eiesoortige biopsigiese samestelling, opleiding/opvoeding en lewensondervinding – neig om aan bepaalde styl voorkeur te gee tot die uitsluiting, of mindere aanwending, van ander. Meer bepaald, byvoorbeeld, is dit dikwels die geval dat sterk onwikkelde empiriese en rasionalistiese weters onderontwikkelde metaforiese weters is. En natuurlik ook andersom.

Tog, by sommige mense, word aldrie style gebruik na gelang van omstandighede; met baie permutasies en kombinasies.

'n Mooi parallel vir die ontwikkeling en samevoeging van die vorme van weet, kry mens in Frederik van Eden se roman "De Kleine Johannes":

Windekind is die jong kind wat onbekommerd deur velde vol blomme hardloop; na die wind luister en met feëtjies gesels (metafories weet). Windekind-wêreld word algaande, soos Windekind ouer word, Wistik-wêreld – om oor alles vrae te vra en dinge uit te pluis soos Wistik en ene Pluizer dit doen. Dan kom Dr Cijfer by wat aan alles wat bedink kan word die eis van wetenskaplikheid en kwantifisering stel. Wistik, Pluizer en Dr. Cijfer verteenwoordig die empiriese en rasionalistiese kognitiewe style. Maar uiteindelik, as Johannes 'n jong man is, word al hierdie dinge vir hom saamgevoeg in die vraag: Wat gee beslag aan jou lewe? Vir hom is dit die droom, die rede en die liefde wat van mense heel mense kan maak.

<!--pagebreak-->

Veel van ons diskursiewe misverstande - onder andere oor godsdienssake -  is dat ons nie altyd rekening hou met verskille in dié verband nie. Dikwels is dit ook 'n geval dat ons nie juis bewus is van die styl(e) wat ons by voorkeur gebruik nie.

Nog 'n belangrike punt is dat dié kognitiewe style ons ook selektief ingestel hou op die buitediskoerse van ons leefwêreld. Dit laat jou fokus op daardie elemente in ‘n diskoers wat onder die loep van jou voorkeur kognitiewe styl gebring kan word. Dink byvoorbeeld na oor die verskillende maniere waarop empiriese, rasionalistiese en  metaforiese weters met die buitediskoers oor 'n "God-kol" in die brein kan omgaan in hul binnediskoerse.

Maar die belangriker deel van my bydrae tot ons gesprek lê nie in die voorafgaande kort, erg vereenvoudigde, verduideliking nie. Dit gaan eintlik oor die gedeelte wat verband hou met Diagram 3 hier onder:

Diagram 3

Dit is godsdienstige ontwikkeling as die produk van buite/binnediskoerse – meer bepaald in die Afrikaanse wêreld:

Dit is belangrik om die vier "elemente" in Diagram 3 te verstaan as 'n nie-liniêre proses. Wat sê, dit is nie "fases" wat "wetmatig" van "links na regs" loop nie. Dit is eerder punktuasies wat rekursief op mekaar kan inkantel – sodat mens dikwels 'n vermenging van die verskillende punktuasies kan kry. Vandaar die idee van vele kombinasies en permutasies.

Verstarring en blinde goedgelowigheid

Kom ons sê dit heel eerste: Naïewe blinde goedgelowigheid – soos mens dit by 'n kind op 'n bepaalde vlak van kognitiewe ontwikkeling kry – is 'n essensiële en bekoorlike element in godsdienstige ontwikkeling. 'n Mens weerspreek tog nie 'n kind se spontaan-opwellende, kinderlike godsdienstige opvattings en uitings nie. Jy bring nie nuanses en korreksies aan wanneer ‘n kind nie gereed daarvoor is nie.

Waaroor dit nou hier gaan, is daardie soort blinde goedgelowigheid wat ingeklee is in  'n dogmatiese, voorskriftelike gewaad; wat ontwerp word deur volwassenes; en wat opgedwing word juis wanneer 'n kind begin vrae vra - wanneer konflik en twyfel intree as 'n funksie van normale intelligensie-ontwikkeling. (Onthou: Wistik/ Pluizer/ Dr. Cijfer).

Meer spesifiek gebeur dit wanneer die omramende buitediskoers nie geduld het met konflik en twyfel nie – terwyl dit juis gestel kan word dat 'n lewende, ontwikkelende  godsdiens noodsaaklikerwys geslyp en gevorm moet word in die werkwinkel van konflik en twyfel. Gebeur dit nie, raak blinde goedgelowigheid 'n gevaarlike godsdienstige praktyk – soos 'n versplinterde riet wat jou in die hand steek as jy daarop wil leun. Maar dit, vir eers, daar gelaat.

Kom ons sê dit dan meteens: Veel van die Afrikaanse wêreld (of dan Afrikaner-wêreld) se godsdienstige denke en praktyk word gekenmerk deur verstarring en blinde goedgelowigheid in die formaat van ontwyfelbare dogma – histories en vandag nog. Natuurlik is dit nie iets eie aan die Afrikaanse wêreld nie. Dit is tog 'n wêreldwye verskynsel; met 'n verskeidenheid verwante toeskrywings – fundamentalisme (van die sagter en venynige soorte); fanatisisme, tirannieke geloof; en wat genoem kan word "a generalised closed-mindedness towards life".

Tog is daar unieke faktore (of dan buitediskoerse) wat aan die Afrikaner (as individue en as groep) se godsdiensbelewenisse en -praktyke beslag gegee het – histories gesproke vanaf ongeveer die 1880's tot die 1980's, en ook daarna.

Ek wil dit opsom deur te sê dat Afrikaanse mense onderwerp is aan ten minste vier soorte diskoerse – eerstens, dié van 'n verburgerlikte godsdiens; tweedens, verknoeide Calvinisme met die idee van krag in isolasie; derdens die diskoers van vertikaalgerigte piëtisme; en vierdens die diskoers van "verletterliking" wat 'n hermeneutiese vakuum geskep het wat betref 'n kontekstuele benadering tot Bybelteksbetekenisse (vgl. die Du Plessis-saak van die 1930's).

Saam het hierdie faktore die deursnee Afrikaner in 'n byna hermeties verseëlde spirituele kapsule geplaas en 'n teologie van vrees en bewing geskep wat vandag nog sy rammelinge het. Teen dié agtergrond is die deursnee Afrikaner-huis se godsdienstigheid gekenmerk deur onkritiese goedgelowigheid; ondersteun deur 'n geneigdheid tot dogmatiese wettiesheid, muggiesiftery en moralisering.

<!--pagebreak-->

Hieruit ontstaan 'n soort "kasplant"-godsdiens waaroor die digter Louis Eksteen (let wel: in 1967) 'n gelyknamige gedig geskryf het. 'n Gedig waarvan die "kasplant-" beeld duidelik spreek: iets wat binne gehou word; nie veel son sien nie en kunsmatig gevoed word om te vergoed vir dit wat natuurlikerwys die voeding sou wees.

Ek weet goed, baie goed
hoe ek opgevoed is.
(Verskoon die eerste persoon
maar dit sorg vir 'n persoonlike toon.)
Nou, soos ek sê:
ek, en die ander van my geslag,
moes bang wees vir God,
vir ons ouers, die onderwysers,
die predikant, almal wat
oor ons gestel is: die owerheid in toto.
Vir die busse vir die trems
vir vuilsiekte en die Bantoe
vir Johannesburg, vir heidens,
en vir die gewone verkoue.
vir die drank en die musiek
veral vir Jazz
vir omtrent al wat boek is
vir die dagblad vir die Sondagblad
vir die geel gevaar, die swartgevaar
vir die Jood wat smous
vir kapitalis vir arbeider
vir Duitser
Amerikaner
en – veral –
die Engelsman.
Die Jode floreer
Die Franse hoereer
Die Duitsers beheer
Die Amerikaners oordonder
en die Ingelse oorheers
imperialiseer.
Ai, en ja, hoe bang moes ek nie is
vir die kommunis.
vir vrymesselaars
vir sosialis
vir die sons- en maansverduistering
vir besmetting van 'n wond
vir jou liggaam as hy gesond is.
Bang vir die water
Bang vir die son
Bang vir die reën ook
En bang vir die bom.
Bang vir my bang vir jou bang vir hom.
Vir die suidewind en haelstorms
vir harde reën en sagte stuif
vir nat voete
en vir seks.
Verskoon die persoonlike toon
maar dis hoe ek opgevoed is.

U kan stellig vra: Maar het dinge sedertdien nie verander nie? Ja en nee. Die Boetman-debat van so vier jaar gelede het duidelik teen die godsdiens van vrees en bewing geprotesteer, maar terselfdertyd was daar in bepaalde kringe die apploudering van dié soort godsdiens as 'n instrument tot oorlewing van die steeds bedreigde Afrikaner.

Kyk maar ook wat in hedendaagse diskursiewe praktyke gebeur (in briewe aan koerante, populêre artikels en inbelprogramme op die radio) sodra andersoortige godsdienstige of teologiese geluide gemaak word – soos nou met die Evangelie van Judas en voorheen met die Evangelie van Thomas. En wanneer daar  nuwe vrae gestel word oor ou kwessies soos erfsonde, Christus se geboorte uit 'n maagd, sy liggaamlike opstanding uit die dood en die posisie en waarde van ander soorte godsdienste.

Maar só 'n vreesgedrewe godsdiens het 'n hoë sielkundige prys – soos onder andere psigoanalitiese en ander ontledings aantoon in die konteks van realiteitsangs, morele angs en neurotiese angs. Hierdie soorte angs word dan terselfdertyd die voedingsbron van verstarrende godsdienstigheid.

Wat doen dit aan mense? Ek noem 'n paar dinge:

• Dit isoleer jou van 'n veranderende wêreld terwyl jy die illusie van "geen verandering" vertroetel.

• Dit verhinder gesprek, of debat, tussen oueres en jongeres wanneer twyfelvrae ontstaan en teenstrydighede bespeur word tussen dít wat jy glo en dit wat werklik aan't gebeur is. Daarmee saam kom die monster van 'n "generasiegaping" – die oueres wat trefseker weet wat hulle weet en die jongeres wat swyg met ‘n oplaaiende, ingekeerde frustrasie en woede.

Vrees dryf die liefde uit, of vervorm dit tot voorwaardes: net as jy sus en só maak, verdien jy my liefde en agting. Daaruit kom onverdraagsaamheid wat jou verhinder om te sien deur die oë van ‘n ander; te hoor deur die oor van ‘n ander en te voel deur die hart van 'n ander.

<!--pagebreak-->

Vrees lê lewenskreatieiteit aan bande, want kreatiwiteit veronderstel juis dat jy buite  bekende ruimtes beweeg – van "kasplant" na "vol-in-die-son-plant."

Vrees plaas die fokus op menslike swakheid, sonde en skuldgevoel eerder as op die ontwikkeling van menslike potensiaal en 'n onderskeidende morele bewussyn. Gevolglik verwag ons eerder die slegste van onsself en ander, en maak ons dit ook waar van onsself en van ander. Dit word 'n selfvervullende profesie.

Sink hierdie dinge by jou in, staan een ding vas: Vrees voed onverdraagsaamheid vir idees wat anders en vreemd en nuut is; en daarmee ook vir die mense wat anders is. Op die aard van verdraagaamheid in godsdienstige verband kom ek later terug.

Konflik en twyfel

Ek het reeds vroeër gesê konflik en twyfel, in die konteks van godsdiens, is die werkwinkel van 'n ontwikkelende, lewende godsdiens. Volgens E.D. Starbuck is twyfel die natuurlike erfenis van jongmense; wat natuurlik fout is. Twyfel en konflik kan die "natuurlike erfenis" van alle mense op alle ouderdomme wees – gegewe 'n vlak van kognitiewe ontwikkeling waar dinge geweeg kán en wíl word. Dit gebeur wanneer mens begin nadink, soos Wistik, oor die dinge wat jou vertel is en teenstrydighede ervaar – soos dié versie dit sê:

Toe ek 'n kind was
het ek gedog
die dinge is maar so
maar noudat ek 'n man geword het
weet ek
dit is dogmadinge
wat mens doodmaak
binne

Maar terselfdertyd is konflik en twyfel 'n positiewe krag – soos die katolieke priester Monsignor Quichote dit sê in Graham Greene se gelyknamige roman: "I am riddled by doubts. I am sure of nothing, not even the existence of God, but doubt is not treachery…Doubt is human. Oh, I want to believe that it is all true – and that want is the only certain thing I feel…"

Dit is juis hierdie "want" - hierdie diepste wens waarvan ons priester praat - wat te midde van twyfel en konflik godsdiensbesinning wakker hou, en wat tot ontwikkeling kan lei.

Daar is baie maniere waarop daar in godsdiensverband sielkundig na konflik en twyfel gekyk kan word. Gegewe my benadering oor buite- en binnediskoerse kan mens met vrug die sielkundige teorie van kognitiewe dissonansie gebruik om die aard van twyfel en konflik en hoe mense dit hanteer, beter te begryp.

Kyk na Diagram 4 waar die basiese vertrekpunte van dié teorie aan die hand van voorbeelde verduidelik word:

Diagram 4

VAN VERSTARRING TOT VERWONDERING: ’N DISKURSIEWE BENADERING TOT DIE SIELKUNDE VAN GODSDIENS (Deel 2)

Wilhelm Jordaan 24 April 2006 Deel 2 van 2

Die vraag is nou: Gegewe die beskrywende geldigheid van kognitiewe dissonansie/konsonansie, wat is die tipiese reaksies met betrekking tot die verskillende posisies of punktuasies in godsdienstige ontwikkeling?:

Eerstens, soos Diagram 3 aandui, 'n terugbeweeg na die leerstellige letterlikheid van blinde goedgelowigheid en verstarring. Want die buitediskoers gee dikwels dít te kenne: Ja, dit is so dat veral jong mense, as hulle hul verstand gekry het, twyfel en konflik ervaar. En dit is ook waar dat Thomas getwyfel het. Maar as jy nou klaar geflankeer het met jou getwyfel en jou gekonflik, keer jy natuurlikerwys terug na die "waarheid."

Só word die kognisies wat jóú waarheid vasvat en onderhou, weer in hart en niere aanvaar.

Tweedens, dieselfde terugkeer, maar bloot as ‘n soort gebaar. Die kognisies word nie werklik onderskryf nie. Ter wille van die beskutte plekkie in die gesinskring en sosiale gemeensaamheid neem jy deel aan die komedie van die godsdienstige ritueel. In die trant van: Sondag eet ek nagmaalbrood en glo ek word gevoed, maar more by ontbyt weet ek die brood is gemaak in Boerstra se oond; Sondag drink ek nagmaalwyn en soek die troos, maar more by die middagmaal proe ek die wyn is bloot die KWV se hanepoot.

Dit gryp jou nie aan nie en jy wil daarsonder, maar "straying from the fold" (om buite die beskermende kudde te wees) is skuld- en angswekkend. Vir halfprys draf jy saam; meganies, non-reflektief, maar tog met 'n durende bewustheid van 'n spanning oor dit wat meganies beaam word, maar wat op geen manier op jou lewe beslag lê nie. Jy kan net sowel daarsonder gaan en doodgaan.

Met 'n derde moontlike reaksie op konflik en twyfel, skuif ek nou oor na die posisie of punktuasie van buitestanderskap.

Buitestanderskap

Daar is dikwels ‘n gestadigde of  summiere beweging na buitestanderskap wat die verwerping van al die bekende kognisies veronderstel; tesame met 'n moontlike soeke na kognitiewe konsonansie in kille godsdienslose ruimtes. Hiermee saam, kom 'n skerp bewussyn van onverbondenheid.

Soos Albert Camus dit voortreflik filosofies aanteken in "Die Buitestander"; of soos die digter Hendrik Marsman sê: "Ik sta alleen; geen God of maatschappij die mijn bestaan betrekt in een bezield verband." Of soos ‘n karakter in André P. Brink se "Lobola vir die lewe" gesê het: "O, Niks wat in die hemel woon/Hier staan ek juigend voor U troon"; of soos die priester in die film "Antonia's Line" wat sy priesterlike gewaad van hom afstroop, straat-af afhardloop en vrolik uitroep:"Ik ben vrij, Ik ben vrij".

Maar die buite/binnediskoers oor buitestanderskap is méér as net abstrak, filosofies, literêr. Dit dring ook deur tot die konkrete weefsel van die eie bestaan; in die gesinskring waar kinders húlle godsdiensvrae begin vra; en wat oplaas die buitestander se geslooptheid van lewensin en onverbondenheid blootlê. Soos in die volgende vers:

huisaltaar

pappa wie is jy
kind ek is 'n pasehaas
wat iewers in april
sjokolade-eiers op geheime plekke plaas
waar julle dit kan vind

pappa wie is jy
kind ek is 'n krismisvader
wat elke jaar presente om 'n boom rangskik
vir een aand se geluk

pappa wie is jesus
juffrou sê hy is ons meester
ek weet nie meer nie kind
vra vir mamma om dit uit te vind

pappa praat met my oor jesus
jesus kind nie vanaand nie
pappa gaan 'n lesing hou
dat siel en liggaam één is
nie twee
dis my werk my kind
waarmee ek julle speelgoed
kos en klere gee