Nuwe Hervorming Netwerk

Sakkie Spangenberg
UNISA
2 September 2007

The notion that God, the creator of the universe, became incarnate on earth, a cosmic speck of dust, in a human being, a chance product of evolution, could only have been formulated by people whose view of the world was imprisoned in a quite naive geocentricity and anthropocentricity, and who through no fault of their own knew nothing of the real position of human beings in the cosmos (Weber 1998:16).

1. Die aanleidende oorsake vir die probleem

Vir mense wat in premoderne tye geleef het, was gode deel van hulle alledaagse bestaan. Weinig van hulle het die bestaan van gode bevraagteken. Met die triomfering van die Christelike geloof in die vierde eeu nC in Europa is die geloof in die bestaan van verskeie gode onder druk geplaas. Keiser Theodotius die Grote (346–395) het keiser Konstantyn (275–337) se amptelike erkenning van die Christelike geloof verder gevoer deur dit tot staatsgodsdiens van die Romeinse Ryk te verklaar. Die tempels van heidense gode is vernietig en Christene wat afwykende idees voorgestaan en verkondig het, is verbied om vergaderings te hou. Die Drie-eenheidsleer, soos dit aanvanklik by Nicea (325 vC) en uiteindelik by Konstantinopel (381 vC) geformuleer is, het die dominante siening binne die Christendom geword. Die idee van ’n Drie-eenheid wat in die hemel woon en gebeure op aarde rig en bestuur, het egter gedurende die vyftiende eeu begin verkrummel. Hierdie verkrummeling hang saam met Christophorus Columbus (1451–1506) se ontdekking van die Wes-Indiese eilande (1492) en Suid-Amerika (1498) asook die siening dat die aarde nie die sentrum van die sonnestelsel is nie. Die sterrekundiges Nicolaus Copernicus (1473–1543), Johannes Kepler (1571–1630) en Galileo Galileï (1564–1642) het ’n groot rol hierin gespeel.

Hierdie ontdekkings het ’n radikale invloed uitgeoefen op die meesterverhaal van die Westerse Christendom. Die idee dat die heelal uit drie-verdiepings bestaan en dat God en sy engele in die hemel woon, het al hoe meer problematies geword. Antwoorde op die vrae: “Waar is die hemel en waar die hel?” kon nie meer so maklik beantwoord word nie. Maar dis nie al nie. Die siening dat God sy Seun na die aarde gestuur het om vir mense se sondes te kom sterf; dat Hy na die hel neergedaal het voordat Hy weer hemelwaarts gekeer het, het ook onder druk gekom. Die drie-verdieping heelal het geblyk ’n menslike verbeelding te wees en nie ’n goddelike openbaring nie.

Vanweë die verandering in wêreldbeeld, het nie net enkele leerstukke nie, maar die ganse Bybel onder druk gekom. Argeologiese ontdekkings in die Nabye Ooste gedurende die negentiende eeu asook die ontsyfering van die dokumente wat ontdek is, het die druk laat toeneem. Geleerdes het die uniekheid van die Bybelse verhale begin betwyfel en sommige het selfs gemeen dat die Ou Testament slegs maar ’n afgewaterde weergawe van ou Nabye Oosterse verhale bied. Die sogenaamde Babel-Bybel-stryd wat teen die einde van die negentiende eeu gewoed het, is hiervan ’n voorbeeld. Die siening dat die Bybel ’n gesaghebbende dokument is wat op goddelike openbaring berus, moes wyk voor die siening dat die Bybel ’n doodgewone menslike geskrif is.

Wat die kameel se rug finaal gebreek het, was die besef dat tyd niks onveranderd laat nie. Hierdie insig het gedurende die agtiende en die negentiende eeu in Europa wortel geskiet. Meer en meer geskiedeniswetenskaplikes het dit beklemtoon dat tyd ’n enorme invloed op mense se leef- en denkwêreld het. Hulle het as ’t ware die grond voorberei vir ’n boek wat ’n radikale verandering in die Westerse denkwêreld teweeg sou bring. Hierdie boek was The Origin of Species van Charles Darwin (1809–1882). Hy het dit in 1859 gepubliseer — dieselfde jaar waarin die teologiese seminarium op Stellenbosch tot stand gekom het. Vir vele Christene is dit ’n afstootlike boek, want volgens hulle ondermyn dit die idee dat daar ’n Skeppergod is wat alles eeue gelede gemaak het presies soos dit tans nog is. Dit geld nie net van die kontinente en oseane nie, maar ook van plant- en dierespesies – en veral die mens. Die gedagte dat die mens en sommige ape ’n gesamentlike voorouer gehad het, is vir vele Christene onaanvaarbaar.

Baie wetenskaplikes het met Darwin en ander bioloë se insigte begin woeker. Bybelwetenskaplikes het byvoorbeeld aangetoon dat Israel se godsdiens oor eeue heen verander het. Die godsdienstige oortuigings in die tyd van Jesus (6 vC–30 nC) het radikaal verskil van die oortuigings wat Dawid en Salomo (1000–950 vC) gedeel het. James Barr (1966:149) vat dit raak saam wanneer hy skryf: “Devils, hell and the end of the world are New Testament rather than Old Testament realities.” Lees ’n mens byvoorbeeld die Markus-evangelie is dit opvallend hoeveel keer daar van duiweluitdrywings sprake is. Daar is geen vergelykbare boek in die Ou Testament wat soveel aandag aan duiwels gee nie. Hierdie nuwere insigte het tot ’n radikale paradigmaverandering in die Bybelwetenskappe gelei en vele Ou-Testamentici is as ketters gebrandmerk. Maar Nuwe-Testamentici het ook in die warm water beland. David Friedrich Strauss (1808–1874) wie se boek oor Jesus só ’n storm ontketen het dat hy as professor aan die Universiteit van Tübingen in Duitsland afgedank is, is maar een voorbeeld (Kennedy 2006:153).

Charles Darwin was egter nie die enigste wetenskaplike wie se insigte ’n radikale invloed uitgeoefen het op mense se denke oor hulleself en hulle omgewing nie. Twee ander wetenskaplikes verdien na my mening om ook vermeld te word. Die eerste hiervan is die sterrekundige Edwin Hubble (1889–1953). Aan die begin van die twintigste eeu was daar twee groepe sterrekundiges. Die een groep was vas oortuig dat daar net één sterrestelsel in die ganse heelal bestaan en dat die aarde deel daarvan is. Die ander groep was weer oortuig dat daar méér as een sterrestelsel bestaan. Die tweede groep se oortuigings het geseëvier toe Edwin Hubble ander sterrestelsels ontdek het. Wat hom egter beroemd gemaak het, is dat hy ook kon bewys dat hierdie stelsels besig is om van mekaar weg te beweeg. Die heelal is dus steeds besig om uit te dy. Selfs Albert Einstein (1879–1955) het hierdie ontdekking met ongeloof begroet.

Die tweede wetenskaplike wie se naam vermeld moet word, is Alfred Wegener (1880–1930). Hy het met die idee na vore gekom dat Suid-Amerika en Afrika miljoene jare gelede aan mekaar geheg was, maar dat hulle mettertyd van mekaar losgeskeur en weggedryf het. Geoloë het moeilik aan hierdie gedagte gebyt, want Wegener was ’n kartograaf en nie ’n geoloog nie. Alex du Toit (1878–1948) ’n Suid-Afrikaanse geoloog het egter met harde feite na vore gekom en Wegener se teorie as waar bewys. Wegener en Du Toit het die basis gelê vir die teorie wat later bekend sou staan as plaattektoniek. Volgens dié teorie bestaan die aarde uit ’n aantal aardplate wat rondbeweeg en teen mekaar skuur en self onder mekaar inskuif. Hierdie teorie het ’n radikale verandering in mense se verstaan van die aarde en lewe daarop teweeg gebring. Vele raaisels rondom plante en diere wat op verskillende plekke op die aarde voorkom en met mekaar verband hou of radikaal van mekaar verskil, kon nou opgelos word. Dit geld ook die ontdekkings van dieselfde soort fossiele op verskillende plekke op aarde. Hierdie teorie het ook bygedra tot ’n beter verstaan van evolusie. Mense het begin besef dat nie net plant- en dierespesies aan verandering onderworpe was nie, maar die ganse aarde. Die klimaat van sekere dele het oor tyd heen verander vanweë die verskuiwende aardplate en dit het ’n invloed uitgeoefen op die plant- en dierspesies.

Ter opsomming kan ons dus sê dat die volgende ontdekkings en teorieë bygedra het tot die bevraagtekening van die idee dat daar buite ons heelal êrens in die hemelruim ’n “enige en éénvoudige geestelike wese” bestaan wat ons “God” noem:

• Die ontdekking dat die aarde nie plat is nie, maar ’n planeet is wat om die son wentel;
• Die ontwikkeling van ’n historiese bewussyn, of dan ’n besef dat alles oor tyd heen verander;
• Die ontdekking dat mense nie uniek is nie, maar uit ander spesies ontwikkel het;
• Die ontdekking dat daar miljoene sterre is en dat ons sterrestelsel nie die enigste een in die heelal is nie;
• Die ontdekking dat die kontinente en eilande soos dit vandag daar uitsien oor miljoene jare gevorm is en dat die aarde nie altyd so gelyk het soos dit tans lyk nie.

Ons wêreldbeeld verskil dus radikaal van die wêreldbeeld van mense wat die Bybel geskryf het en van mense wat vir die Christelike belydenisse verantwoordelik is. Hulle was deur die bank oortuig dat die aarde plat is en dat die heelal uit drie verdiepings bestaan het. Die meerderheid Christene was sedert die vyfde eeu oortuig dat God ’n Drie-eenheid is wat die aarde en alles daarop geskep het. Jesus het volgens hierdie belydenisse uit die hemel gekom, op aarde rondgewandel en aan ’n kruis vir die sondes van die ganse mensdom gesterf. Hierna het hy na die hel neergedaal voordat hy opgestaan en na die hemel opgevaar het. Volgens die tradisionele Christelike siening sal Jesus ook binnekort terugkeer. God die Vader sal dan alle mense wat nie Jesus se offerdood aanvaar nie, in die hel werp maar diegene wat dit aanvaar het, sal beloon word met die ewige lewe in die hemel..

Die ontdekkings sedert die vyftiende eeu het ’n verandering in wêreldbeeld tot gevolg gehad en hierdie verandering het die tradisionele Christelike belydenisse, dogmas en oortuigings in die gedrang gebring. Vandag is dit eenvoudig nie meer vir mense wat goed ingelig is moontlik om die tradisionele belydenisse en dogmas klakkeloos na te sê nie. Günther Weber (1998:19) is dus reg wanneer hy die volgende skryf:

I now understand why the church is instinctively defensive about changes in world-views. Because the whole structure of its faith is grounded in the world-view of antiquity, any change in the world-view must shake the foundations of that structure.

Dit geld ook van Erhard Gerstenberger (2002:291) wat skryf:

As a rule our normal scientific explanation of the world cannot be reconciled with the ancient ideas of the personal direction of the world by divine powers. So we are challenged to develop new ideas of God for the anonymous spheres, perhaps in dialogue with Jewish and Christian (and Muslim) mysticism and with the Far Eastern religions, for which the category of person has quite a different status.

Baie predikante en teoloë is steeds oortuig dat die kerk nie in ’n penarie verkeer nie. Van hulle verafsku die moderne wetenskap en ignoreer die uitdagings wat dit aan die teologie en die Christelike godsdiens bied. Ander weer, werk hard daaraan om die premoderne Christelike belydenisse en dogmas met die moderne wêreldbeeld te versoen. Daarom sal hulle steeds daarop hamer dat Jesus goddelik verwek is en uit ’n maagd gebore is, histories en fisies uit die dood opgestaan en liggaamlik na die hemel opgevaar het. Hulle glo ook vas dat Jesus weer eendag uit die hemel op aarde sal neerdaal en dat God die Vader soos ’n regter aan die einde van die tyd sal optree en alle mense wat al op aarde geleef het, sal vonnis of vryspreek.

2. Die Augustiniaanse paradigma van die ortodokse Christendom

In die voorafgaande het ek hoofsaaklik aandag gegee aan die verandering in Europeërs se wêreldbeeld vanweë die natuurwetenskaplike navorsing wat in die vyftiende eeu op dreef gekom het. In hierdie afdeling fokus ek op die gevolge wat die wetenskaplike navorsing rondom die Bybel vir die Augustiniaanse paradigma van die Christelike geloof ingehou het. Om dit te kan verstaan, is dit nodig om iets van die vroeë Christendom te weet. Ons moet in ag neem dat die Christelike godsdiens vir die eerste drie tot vier eeue gevarieerd was. In die woorde van Philip Kennedy (2006:134): “For the first three or four centuries of its existence, Christianity was a motley collection of rival groups advocating a rich mixture of diverse theologies.”

Die verskillende Christelike gemeenskappies wat rondom die Middellandse See ontstaan het, het op verskillende maniere met Jesus van Nasaret geïdentifiseer. Een van hierdie groepe het hoofsaaklik uit Jode bestaan. Hulle het Jesus binne die raamwerk van eerste-eeuse Judaïsme geïnterpreteer. Jesus is nie as ’n God of as gelykwaardig aan God beskou nie. ’n Tweede groep Christene het hoofsaaklik bestaan uit bekeerde heidene. Hulle het Jesus veral aan die hand van metafore en beelde uit die Grieks-Romeinse kulturele wêreld geïnterpreteer. In hierdie wêreld was die skeidslyn tussen gode en mense nie so duidelik getrek nie. ’n Derde groep was ’n gemengde klomp. Hulle het uit sowel Jode as bekeerde heidene bestaan. Hulle het veral van die Griekse vertaling van die Ou Testament gebruik gemaak en Jesus as die lydende kneg van God gesien. Ook húlle het Jesus nie vergoddelik nie, maar hom as ’n martelaar vir die saak van God beskou, daarom het hulle onder andere Jesaja 53 gebruik om Jesus mee te verkondig.

Die idee dat Jesus die tweede Persoon van ’n goddelike Drie-eenheid is wat deur die Vader aarde toe gestuur is om plaasvervangend vir mense se sondes te kom sterf, het nog nie by een van hierdie groepe so duidelik posgevat soos in die vierde eeu nie. Die Drie-eenheidsleer het eers vorm begin aanneem nadat keiser Konstantyn (275–337) die Christelike godsdiens tot ’n legitieme godsdiens van die Romeinse ryk verklaar het. Hy het ook meegewerk om groter eenheid onder Christene te bewerk. Dit het hy gedoen deur ’n vergadering van biskoppe te belê waar een van die mees brandende kwessies in die Christendom bespreek is. Dit was die vraag of Jesus (die Seun) gelykwaardig aan en van dieselfde stoffasie as God (die Vader) was. Hierdie vergadering is by Nicea gehou en alhoewel die teenwoordige biskoppe (met die hulp van Konstantyn) konsensus bereik het, het vele biskoppe wat nie teenwoordig was nie, maar swaar aan die bewoording gesluk. Ten minste nog drie konsilies moes daarna belê word voordat die waters kalm begin raak het. Die volgende een was in Konstantinopel gehou (381 vC), die derde in Efese (431 vC) en die vierde in Chalcedon (451 vC). Laasgenoemde konsilie het die kersie op die koek van al die vorige besinnings oor Jesus gesit. Die belydenis wat hier geformuleer is, dien tot vandag toe nog as maatstaf vir hoe daar oor Jesus gedink en gepraat moet word.

Volgens die Chalcedoniese definisie het Jesus oor twee nature beskik: (1) ’n goddelike, en (2) ’n menslike natuur. Hierdie twee nature is egter nie in Hom as persoon vermeng soos wanneer mens melk by koffie gooi nie. Elke natuur het sy eie identiteit behou. Die twee nature is ook nie aan verandering onderworpe nie. Jesus se goddelike natuur wat Hy uit die hemel met Hom saamgebring het, het nie verander toe dit met sy menslike natuur verenig is nie. Sy menslike natuur wat Hy via Maria ontvang het, het ook nie verander toe dit met sy goddelike natuur verenig is nie. Die twee nature is ten nouste verweef in die persoon van Jesus en kan nie van mekaar losgemaak of -gedink word nie. Hierdie filosofiese haarklowery was bedoel om Jesus se goddelikheid en sy menslikheid bo verdenking te plaas. Hierdie soort redenasies wys ook uit hoe ver die Christelike geloof op hierdie stadium verwyder was van vroeë Judaïsme, die moedergodsdiens waaruit dit ontwikkel het. Dis dan ook nie vreemd nie dat sommige teoloë die vierde eeu sien as die eeu waarin die Christelike godsdiens hom finaal van sy Joodse wortels losgemaak het. Dit het niks goeds voorspel vir die Jode wat steeds Judaïsme beoefen het nie.

Daar is vele Christene wat van mening is dat jy jouself nie ’n Christen mag noem as jy nie hierdie sienings onderskryf nie. Philip Kennedy (’n teoloog verbonde aan die Universiteit van Oxford) wys egter daarop dat só ’n definiëring van die Christelike geloof diegene wat in die eerste drie eeue nC geleef het, en anders oor Jesus gedink en gepraat het, diskwalifiseer as Christene: “If Christianity is understood as a body of people who worship a Triune God, and Jesus Christ as truly God and truly a human being, then such a group emerged during the fourth and fifth centuries, not the first” (Kennedy 2006:137). Wie die Chalcedoniese definisie die toetsteen maak vir wat Christene moet glo om Christene te wees, sny alle Christene wat in die eerste tot die derde eeu geleef het, af.

Stevie Smith (1903–1971) ’n Engelse digteres het ’n skitterende gedig gemaak oor die vreemde en onlogiese redenasies wat in die Chalcedoniese definisie van die Christelike godsdiens voorkom. Hierdie gedig staan bekend as “Oh Christianity, Christianity” en lui soos volg:

Oh Christianity, Christianity

Oh Christianity, Christianity,

Why do you not answer our difficulties?

If He was God He was not like us,

He could not lose.

Can Perfection be less than perfection?

Can the creator of the Devil be bested by him?

What can the temptation to possess the earth have meant to Him

Who made and possessed it? What do you mean?

And Sin, how could He take our sins upon Him? What does it mean?

To take sin upon one is not the same

As to have sin inside one and feel guilty.

It is horrible to feel guilty,

We feel guilty because we are.

Was He horrible? Did He feel guilty?

You say He was born humble — but He was not,

He was born God —

Taking our nature upon Him. But then you say,

He was Perfect Man. Do you mean

Perfectly Man, meaning wholly; or Man without sin? Ah

Perfect Man without sin is not what we are.

Do you mean He did not know that He was God,

Did not know He was the Second Person of the Trinity?

(Oh, if He knew this, and was,

It was a source of strength for Him we do not have)

But this theology of ‘emptying’ you preach sometimes —

That he emptied Himself of knowing He was God — seems

A theology of false appearances

To mock your facts, as He was God, whether He knew He was or not.

Oh what do you mean, what do you mean?

You never answer our difficulties.

You say, Christianity, you say

That the Trinity is unchanging from eternity,

But then you say

At the incarnation He took

Our Manhood into the Godhead,

That did not have it before,

So it must have altered it,

Having it.

Oh what do you mean, what do you mean?

You never answer our questions.

Hierdie kort vertelling van die dogma-ontwikkeling gedurende die vierde en vyfde eeu het ons by Augustinus (354–430) laat verbygegaan. Hy was ’n belangrike teoloog van die vierde en vyfde eeu wat ’n besondere rol gespeel het om die geloof duidelik te verwoord. Teen die tyd wat hy op die toneel verskyn het, was die Christelike geloof reeds staatsgodsdiens. Hy het deur sy skrywes probeer om die Christelike geloof verstaanbaar te maak en om mee te werk in die skep van eenheid onder Christene. Hy het hom veral toegelê om Jesus se verlossing te verduidelik. Volgens hom het God aanvanklik ’n perfekte wêreld geskep. Die eerste mense het in ’n perfekte verhouding met God geleef, want hulle was na God se beeld geskep. Hierdie perfekte wêreld het egter in duie gestort toe Adam en Eva God se gebod oortree het. Dit het die beeld van God in hulle geskaad en die aarde en alles daarop verwronge gemaak. Jesus het egter as die ewige Seun van God gekom om die gevolge van die sondeval om te draai. Wie in Jesus se verlossing glo, sal wanneer die eindoordeel aanbreek, saam met God in sy hemel gaan woon. Diegene wat nie in Jesus se verlossing glo nie, sal deur God veroordeel en tot die hel verdoem word. Augustinus se totale teologie sentreer rondom drie momente: (1) sondeval, (2) verlossing, en (3) eindoordeel. Hierdie drie momente speel tot vandag toe nog ’n groot rol in die tradisionele Christelike geloof.

Die wetenskaplike studie van die Bybel wat gedurende die sewentiende en agtiende eeu op dreef gekom het, het daartoe gelei dat geleerdes Augustinus se sienings begin bevraagteken het. Sy idee van ’n sondeval en die dood as straf op sonde is deur meer en meer Bybelwetenskaplikes bevraagteken. Die volgende sake word gewoonlik beklemtoon:

• Genesis 2–3 is ’n verhaal en nie geskiedenis nie — gevolglik is Adam en Eva verhaalkarakters. Mense kan tog nie een of ander sondige geneigdheid van verhaalkarakters erf nie!
• Die dood word in die erfsondeleer voorgehou as straf op die oermense se sonde. Die verhaal van Adam en Eva weerspieël egter dat hulle sterflik geskep is. Daar wás nie ’n perfekte wêreld wat binne ’n oogwink in duie gestort het as gevolg van die sonde van Adam en Eva nie. Mense sterf nie omdat Adam en Eva gesondig het nie, maar omdat dit ’n patroon in die ganse heelal is. Ons weet vandag dat lewe en dood onlosmaaklik met mekaar saamhang. Op hierdie planeet vind ons die onafwendbare sikliese gang van geboorte en dood. Dit het niks te doen met God se straf op iemand se sonde nie.
• Die dood is nie die gevolg van sonde soos Paulus sy lesers in Romeine 5 en 1 Korintiërs 15:20–28 wys wil maak nie. Dood hou verband met veroudering en aftakeling.
• Geeneen van die ander tekste waarop die tradisonele belydenisskrifte hulle beroep (Genesis 2-3, Psalm 51, Romeine 5) het met erfsonde te doen nie. Dis ’n teologiese konstruksie wat aan die kerk mag gee om oor mense se lewens te beskik sodat slegs die kerk vergifnis namens God kan uitdeel.
• Geeneen van die evangelieskrywers struktureer hulle verhaal oor Jesus rondom ’n sondeval van Adam en Eva nie. Die name Adam en Eva word nie eens vermeld in die eerste drie evangelies (Matteus, Markus en Lukas) nie.
• Die totale Bybel ken nie ’n leerstuk van die sondeval nie. Wanneer ’n mens die Bybel noukeurig lees, is dit duidelik dat sonde saamhang met wat ’n mens doen. Mense is nie sondaars nie, en het ook nie sonde nie. Hulle doen wel sonde.

Wetenskaplike studie van die Bybel het nie net die dogma van ’n sondeval ondermyn nie, dit het ook die siening dat Jesus ’n middelaar tussen God en mens is in gedrang gebring. As daar nie ’n sondeval was nie, waarvan moet Jesus mense dan kom verlos of red? Waarom moes Jesus (die tweede Persoon van die Drie-eenheid) dan ’n menslike natuur aanvaar? Volgens die dominante Ou-Testamentiese Godsbeskouing het God nog altyd mense se sondes vergewe. Offers is nie nodig om God tot vergifnis aan te spoor nie. God het nog altyd vergewe ongeag of mense offers bring of nie. Die profete van die Ou Testament wys dikwels offers af as ‘n poging om God te manipuleer. God vergewe as mense erken dat hulle fouteer het. Dit is ’n gedagte wat dwarsdeur die Ou Testament aangetref word. Psalm 103 verwoord hierdie gedagte uitmuntend en dis nogal vreemd dat kerke lief is om hierdie psalm na die nagmaal te lees. Deur hierdie psalm na die nagmaal te lees, verwring Christene na regte die psalm. Hulle interpreteer dit aan die hand van die Augustiniaanse paradigma van sondeval – verlossing – eindoordeel. Volgens hierdie gebruik dank die psalmskrywer die Drie-enige God vir sy vergifnis wat in Jesus aangebied geword het.

Wetenskaplike studie van die Bybel het ook bygedra tot die besef dat die eerste drie evangelies Jesus glad nie as ’n goddelike persoon voorhou nie. Sodra Jesus nie meer aan die hand van die Augustiniaanse paradigma verstaan word nie, verval die vereiste dat Hy ’n goddelike natuur moet hê. Daardeur word die deur geopen om hom as mens binne sy konteks te verstaan. Vele Nuwe-Testamentici aanvaar vandag dat Jesus ’n doodgewone Joodse profeet en wysheidsleermeester was. Die Bybelwetenskaplike navorsing van die afgelope drie eeue het dus die weg geopen om los te breek van ’n teïstiese verstaan van God, want Jesus het nie ’n goddelike natuur nie en sit ook nie meer in die hemel aan God se regterhand nie. Hemel en hel is nie meer aanwysbare en bewoonbare plekke nie.

Om saam te vat, kan ons dus sê dat die wetenskaplike studie van die Bybel uitgewys het dat Augustinus die Ou Testament nie goed verstaan het nie. Daar bestaan nie iets soos erfsonde nie. Mense is nie verlore sondaars op pad na die hel nie. As daar dus nie iets soos erfsonde is nie, is daar ook geen rede waarom Jesus ’n goddelike en ’n menslike natuur moes gehad het nie. Dus hoef ons nie die redenasie te onderskryf dat Hy die tweede Persoon van ’n goddelike Drie-eenheid is nie. Om te argumenteer dat ’n teïstiese verstaan van God ’n voorvereiste vir die Christelike geloof is, hou dus nie meer steek nie.

3. Uitweë uit die probleem

Dit bring ons dan by die boek van Nigel Leaves met die titel The God Problem: Alternatives to Fundamentalism (2006). Dis belangrik om daarop te let dat hy van fundamentalisme praat. Christene wat van die standpunt uitgaan dat Augustinus se idees en die Chalcedoniese definisie van die Christelike geloof, die enigste moontlike paradigma (of raamwerk) is waarmee die teologie bedryf kan word, redeneer fundamentalisties. Dit wil sê hulle verabsoluteer een raamwerk. James Barr (1984:154) is reg wanneer hy skryf: “The fundamentalist thinks that his form of faith has always been in existence, because he does not study religion historically.” Sodra ’n mens die geskiedenis van die Christelike godsdiens bestudeer, word dit duidelik dat dit uit vroeë Judaïsme ontwikkel het. Vroeë Judaïsme was streng monoteïsties. Augustinus en die ander Latynse teoloë wat vir die Chalcedoniese definisie van die Christelike geloof verantwoordelik was, het met die Drie-eenheidsleer en die twee-nature-leer die Christelike godsdiens se bande met Judaïsme deurgesny. Maar daardeur het hulle dit ook vir latere Christene moeilik gemaak om enigsins anders oor Jesus te dink en te praat as hoe húlle oor Hom gedink en gepraat het. Leaves behandel in sy boek vier uitweë uit hierdie teïstiese fundamentalisme:

• Eerstens John Shelby Spong se panenteïsme. Spong skryf veral in sy boek A New Christianity for a New World oor hoe Jesus binne ’n teïstiese verstaan van God ingetrek is. Beteken die afskeidneem van 'n teïstiese verstaan van God om afskeid te neem van God self? Hierop antwoord Spong met 'n hartlike “Nee!” Wat ons moet besef is dat ons voorouers ’n ervaring van die transendente probeer verwoord het. Hulle het daarvoor die begrip God geskep en benut. Die drie letters G-o-d verwys nie na ’n superwese wat buite die heelal woon en Homself elke minuut en uur van die dag besig hou met die bestuur van die heelal nie — alhoewel mense tot onlangs toe nog só oor God gedink en gepraat het. Die totale pakket van Christelike dogmas praat so oor God. Ons moet egter in ag neem dat niemand God/die goddelike afdoende kan beskryf nie. Ons kan slegs maar in vae terme oor God praat. Philip Kennedy (2006:255) stel dit soos volg: “Humans have no sure way of demonstrating that anything they ever say of God represents God in the least.” Die teïstiese verstaan van God lewer ’n oneindig hoeveelheid probleme in die wêreld waarin ons leef. Dink maar aan die idee dat God almagtig, alomteenwoordig, alwetend en liefdevol is. Neem dan die kwessie van die oneindige hoeveelheid lyding in die wêreld in ag. Spong kies daarom om liefs panenteïsties oor God/die goddelike te praat. Die goddelike is in alles te vind, maar die goddelike is ook meer as alles wat gesien, gehoor en bevoel kan word. Maar dis nie net Spong wat panenteïsties oor God dink nie. Daar is verskeie vooraanstaande teoloë wat paenteïsties oor God/die goddelike begin dink en praat. Onder hulle tel Gijs Dingemans van Nederland. In sy boek De stem van de Roepende: Pneumatologie (2001) wys hy daarop dat daar in die vroeë Christendom wel so ’n tradisie bestaan het. Dan is daar ook die boek In Whom We Live and Move and Have Our Being: Panentheistic Reflections on God’s Presence in a Scientific World (2004) van Clayton en Peacock.
• Die tweede uitweg is dié van Don Cupitt en Lloyd Geering wat non-realisme beklemtoon. Hulle wys daarop dat mense metafore, simbole en beelde gebruik om uitdrukking te gee aan ’n spirituele ervaring. Daar is egter geen manier waarop hulle kan bewys dat daar iets bestaan wat agter die metafore, simbole en beelde lê nie. Vergelyk ook Philip Kennedy se opmerking waarna hierbo verwys is. Ons gebruik “God-spraak” om iets mee te doen, of om aan een of ander emosie uitdrukking te gee. Sommige “God-spraak” (“God speak”) of diskoerse oor God kan egter baie neerdrukkend wees en daarom moet ons bedag wees op wat ons met ons God-spraak maak.
• Die derde uitweg is ’n nuwe soort “natuur-spiritualiteit”. Mense besef dat hulle deel is van alles wat op aarde leef en al geleef het. Mense staan nie los van alles nie, maar hulle lewens is ten nouste vervleg met alles rondom hulle. Anne Primavesi skryf in haar boek Sacred Gaia: Holistic theology and earth system science (London: Routledge, 2000) aangrypend oor hoe Christene nuut oor die aarde en hulle plek daarin behoort te dink en te praat.
• Die vierde uitweg is “voetsoolvlak spiritualiteit.” Gewone mense skep vir hulle iets wat vir hulle sin maak. Hulle lees wyd, leen by verskillende godsdienstige tradisies en skep vir hulleself iets wat sin maak. Die boekie Die dag toe ons vir God gevang het: ’n persoonlike soeke na sin (Kaapstad: Queillerie, 1996) van Annelie Ferreira is ’n goeie voorbeeld hiervan. In die boek beskryf sy haar eie soektog om weer sin te vind na ’n tyd van depressie en pynlike herbelewenisse van haar pa se dood.

Ten slotte kan ’n mens vra: Watter een van hierdie uitweë is die korrekte een? Hierop sou ek wou antwoord: Nie een van hulle nie, maar almal. Ek vind dat ekself tussen die vier uitweë pendel en nie een van hulle verabsoluteer nie. Laastens moet ons ook die vraag beantwoord: As Jesus nie meer deel van ’n teïstiese Drie-eenheid is nie, beteken dit dat die Christelike geloof sonder inhoud is en dat ’n mens daarvan moet afskeid neem? Allesmins! Luister hoe verwoord Erhard Gerstenberger ’n Duitse Ou-Testamentikus die saak (en let daarop dat hy nêrens na die tradisionele dogmas verwys nie). Neem ook in ag hoedat sy omskrywings aansluit by die NHN se waardes:

The Christian faith

• holds firm to the basic orientation of the world, our planet, which is favourable to life and the programme that is implanted in it: to offer the whole of nature possibilities of existing for millennia;
• holds fast to the equality of all human beings, regardless of gender, age, race, nationality, profession, state of health, religion or confession;
• engages critically with other faiths and ideologies, economic and political theories and practices which make self-interest the supreme value and exploit other human beings;
• lives in the hope of a future improvement of the fate of all human beings whose human dignity is infringed, and of a conversion or humanization of those who rob others of the possibilities of life. (Gerstenberger 2002:306).

Dis hierdie soort beskrywing van die Christelike geloof wat my aanspreek en wat my steeds laat tuisvoel binne die Christelike tradisie.

Bibliografie

Barr, J. 1966. Old and New in Interpretation: A Study of the Two Testaments. London: SCM.

Barr, J 1984. Escaping from Fundamentalism. London: SCM.

Borg, M J 1997. The God we never knew: Beyond Dogmatic Religion to a More Authentic Contemporary Faith. SanFrancisco: HarperSanFrancisco.

Brierley, M. W. 1984. Naming a Quiet Revolution: The Panentheistic Turn in Modern Theology, in Clayton & Peacock 1984:1–15.

Clayton, P. & Peacock, A. (ed.) 2004. In Whom We Live and Move and Have Our Being: Panentheistic Reflections on God’s Presence in a Scientific World. Grand Rapids: Eerdmans.

De Klerk, W. 1998. Die vreemde God en sy mense. Kaapstad: Human & Rousseau.

Dingemans, G D J 2001. De stem van de Roepende: Pneumatologie. Kampen: Kok.

Ferreira, A 1996. Die dag toe ons God gevang het: ’n Persoonlike soeke na sin. Kaapstad: Queillerie

Gerstenberger, E S 2002. Theologies in the Old Testament. London: Continuum.

Kennedy, P 2006. A Modern Introduction to Theology: New Questions for Old Beliefs. London: I.B. Tauris.

Kuitert, H. M. 1997. Aan God doen. Baarn: Ten Have.

Labuschagne, C J 1994. Zin en onzin over God: Een kritische beschouwing van gangbare godsvoorstellingen. Zoetermeer: Boekencentrum.

Leaves, N. 2006. The God Problem: Alternatives to Fundamentalism. Santa Rosa: Polebridge.

Neil, J.D. 1984. God in Everything: A Layman’s Guide to the New Thinking. Sussex: Book Guild.

Prozesky, M 1992. A New Guide to the Debate About God. London: SCM.

Primavesi, A 2000. Sacred Gaia: Holistic theology and earth system science. London: Routledge.

Robinson, J.A.T. 1963. Honest to God. London: SCM.

Smith, S 1975. The collected poems of Stevie Smith. London: Allen Lane.

Spong, J S 2002. A New Christianity for a New World: Why Traditional Faith is Dying & How a New Faith is Being Born.San Francisco: HarperSanFrancisco.

Vorster, J N 2003. Wat sê die bybel regtig oor ... God? Pretoria: CB Powell Bybelsentrum, UNISA.

Weber, G. 1998. I Believe, I Doubt: Notes on Christian Experience. London: SCM.