Nuwe Hervorming Netwerk

deur Frances Klopper 30 Julie 2006

Hoe die een God van Islam ontwikkel? Die Arabiese stamme was vir eeue so met mekaar in kompetisie vir oorlewing dat daar nie tyd was vir godsdiens in die tradisionele sin nie. Hulle het wel 'n hoë god, al-Lah (die God), geken en 'n paar mindere gode. Hulle godsdiens was eintlik die ideologie van dapperheid in oorlog, uithouvermoë in moeilike tye en toegewydheid aan die stam, want dit het oorlewing beteken en godsdiens moes prakties wees. Die bestaan van God was dus nie vir Mohammed se luisteraars 'n kwessie nie. Nou word hy as die enigste God verklaar: 'daar is geen God buiten al-Lah nie en Mohammed is sy boodskapper’ lui hulle geloofsbelydenis. Die doel met die leer van een God het daarin geslaag om die gemeenskap weer te integreer en rondom hulle god saam te bind. Twee maal per dag (later vyf maal) moes hulle laag in gebed voor al-Lah neerbuig om hulle nietigheid en toegewydheid aan hom te betoon. Hier sien ons Moslems in gebed van 'n ietwat ongewone hoek! Dis duidelik dat Moslems net hulle hande en gesigte moet was voor hulle bid!

Met hierdie voorgeskrewe gebedshouding wou Mohammed die egoïsme en selfversekerdheid van sy mense inbreek. In die begin was daar nie van Jode of Christene verwag om hulle tot Islam te bekeer nie, want alle outentieke openbarings is gerespekteer. Verpligte dogmas oor al-Lah is nie ontwikkel nie, want dit sou net spekulasie wees oor dinge wat niemand kon weet of bewys nie. Vir hulle is die taal van die geloof die taal van poësie en nie rasionele taal nie, omdat God so transendent is dat net in simbole oor hom gepraat kan word.

Mohammed se verstommende sukses is 'n voorbeeld van hoe veranderende tye vernuwing in geloofsdenke vereis. Ons is vandag in sulke tye.

Teïsme

Die algemene kenmerk van die God van die drie monoteïstiese religieë wat ons pas bespreek het is word in die konsep teïsme saamgevat. Teïsme is die idee van 'n persoonlike God. 'n Persoonlike God het menslike eienskappe: hy/sy (want die god het 'n menslike geslag) kan hoor, liefhê, oordeel, straf, en vernietig netsoos die mens. Die gevaar is dat menslike behoeftes en vooroordele op so’n god geprojekteer word en dit het in die geskiedenis meegebring het dat menige gruwels in God naam gepleeg is.

Die God van die mistici

Al drie godsdienste het die probleme van ’n persoonlike god besef en 'n mistieke tradisie ontwikkel waarin God 'n onpersoonlike, spirituele entiteit geword het soos nirvana in die Buddisme. Die strewe is om die self af te lê en deur meditasie of ander tegnieke, èèn te word met hierdie grondbeginsel van die werklikheid. 'n Mistieke ervaring van God is 'n ekstatiese subjektiewe ervaring wat 'n 'reis na binne’ behels wat nie met serebrale denke bereik kan word nie. In die Weste was die Christene traer om 'n mistieke spiritualiteit te ontwikkel. Met rampe soos die Pes wat Eropa in die 14e eeu geteister het, was daar egter 'n ontploffing van mistieke denke in die Weste. Meister Eckart praat van God as Niks of Nie-Wese, want die godheid is so onbegryplik dat net in negatiewe terme daarna verwys kan word.

Hierdie onbybelse spiritualiteit het uiteindelik teenstand van die Hervormers van die 16e eeu gekry. Dit het veroorsaak dat Europa God in nog meer rasionalistiese terme sou begin sien.

'n God vir die Hervormers

Die vyftiende en sestiende eeue is die tyd van godsdienstige hervorming in Europa en sou vir alle mense van God beslissend wees. Maar die Hervorming het ook 'n gees van vrees in Europa meegebring. 'n Oorheersende obsessie met sonde, die hel en satan het mense nie gelukkig gemaak nie en tussen God en die mens het 'n oneindige afstand ontstaan. Maar dit was ook die tyd van die Renaissance en die humanisme wat die mens as middelpunt opgestel het en ontdekkingsreise wat nuwe vastelande oopgemaak het. Dit was 'n oorgangstyd waarin groot figure na vore sou tree om kerklike vernuwing te bring.

In Duitsland lei Martin Luther (1483-1546) die Hervormingsbeweging in. Luther se god was in die begin van sy lewe 'n god van woede en vergelding. Luther het gebuk gegaan onder 'n diep sondebesef en 'n onmag om God tevrede te stel, ten spyte van die sakramente en foltering van sy liggaam. Hy vind sielerus in Paulus se uitspraak in Romeine 1:17 dat die regverdige uit die geloof sal lewe. Die mens word van sonde vrygemaak, nie deur goeie werke, die nakoming van die Wet of die kerk se afkoopboetes nie, maar deur te glo dat God in sy liefde en genade redding vir elkeen moontlik maak. Dié God maak homself bekend in die waarhede van die heilige Skrif.

Johannes Calvyn (1505-1564) het 'n meer ingrypende invloed op die Westerse Christendom gehad. Soos Luther het hy die almag van God en die gesag van die Bybel sentraal gestel. Hy word onthou vir sy geloof in die predestinasie- en uitverkiesingsleer. God is in beheer van alles wat op aarde en in die geskiedenis gebeur en sy wil is onpeilbaar maar ewig en regverdig. Die mens is deur die erfsonde besoedel en staan skuldig voor God. Maar nie almal is verlore nie want van die voortyd af het God besluit wie gered sou word en wie vir die ewige verdoemenis beskore is.

Calvyn het met somber erns na die lewe gekyk. Ligsinnigheid en wêreldse plesier was uit die bose. Selfdissipline, pligsgetrouheid en spaarsaamheid was goddelike deugde. Die Calvinistiese god het mense tot angs, depressie en selfmoord gedryf, maar hulle het ook 'n harde onverdraagsaamheid ontwikkel teenoor diegene wat nie uitverkies is nie. In baie gevalle het dit tot bloedvergieting gelei, wat weer eens die gevaar van 'n "menslike" godsbeeld uitwys. Om 'n god in te dink wat letterlik verantwoordelik is vir alles wat op aarde gebeur, is onmoontlik teenstrydig. Dan word God 'n gevoellose despoot wat die wêreld regeer in plaas van 'n simbool van dit wat mense moed gee om tragedie en spanning te oorleef. Die onhoudbaarheid van die uitverkiesingsleer en die god wat daarvoor verantwoordelik sou wees, moet toegeskryf word aan die Hervormers se letterlike verstaan van die Bybel en die "sondeval" van Genesis 3.

<!--pagebreak-->

Die wetenskaplikes, Copernicus (1543) en Galileo (1613) is in hierdie tyd deur die kerk veroordeel op die aanklag dat hulle heliosentriese teorie God se woord weerspreek. God het immers volgens Psalm 93 die fondamente van die aarde vasgelê. Luther het hiermee saamgestem en Calvyn het gesê 'Wie sou dit waag dit om die gesag van Kopernikus bo die gesag van die Bybel te plaas?’ Voor die Inkwisisie moes Galileo sy teorieë terugtrek, maar die skade was gedoen. Die gesag van die kerk het 'n knou gekry.

Wetenskap sou van nou af geloof vervang, en dit was ammunisie vir toekomstige ateïste om die god te verwerp wat mense met vrees in plaas van hoop gevul het.

Die Verligting - die Eeu van die rede

Deur die 17e en 18e eeue het die natuurwetenskappe selfstandig ontwikkel. Wetenskaplikes het nie meer die Bybel as bron gebruik nie, maar deur middel van wiskundige formules en verfynde eksperimente die wette van die natuur geformuleer. Die wetenskap het die wêreld verander en gevestigde geloofsformules omver gegooi.. Die meeste filosowe en wetenskaplikes het nie in die bestaan van God getwyfel nie, hulle wou dit juis bewys, maar dit moes op rasionele gronde gedoen word. Daar was nie meer ruimte vir die persoonlike god van die teïste of vir verbeelding, mistiek, mites en openbaring nie. 'n Nuwe soort samelewing het tot stand gekom wat aan God 'n nuwe rol toegeken het. Deïsme, die nuwe godsdiens van die Rede, glo in 'n onpersoonlike, veraf, afwesige god wat hom nie met gewone mense en gebeure op aarde bemoei nie.

Die fisikus Isaac Newton (1642-1727) was die grootste van die 18e eeuse wetenskaplikes. Newton se siening was dat God bewys kan word deur die werking van die heelal dop te hou, want die beweging van die planete kan net deur 'n intelligente en almagtige Wese bestuur en instand gehou word. Misterie soos die Drie-eenheid en die Inkarnasie beskou hy as primitiewe fantasieë van die bygelowige massas.

Holbach (1723-89) verklaar God oorbodig omdat die natuur, waarvan die mens deel is, net 'n enorme proses van oorsaak en gevolg is.

Laplace (1749-1827) verban God uit die fisika, want die planetêre stelsel is niks anders as ’n weerspieëling van die lig en hitte van die son nie.

Hierdie belangrike denke van die Verligting het Suid-Afrika verbygegaan. Maar in Europa was die tyd ryp om God as dood te verklaar.

Die dood van God in die 19e eeu

Teen die begin van die 19e eeu was ateïsme 'n voldonge feit. Veral die naby, persoonlike God is verwerp omdat soveel onreg in sy naam plaasgevind het.

Ludwig Feuerbach (1804-1872) sê dat God slegs 'n menslike projeksie is. God word boonop as so verhewe en heilig teenoor die nietige, sondige mens geprojekteer dat die mens alle selfwaarde verloor het. Die mensdom kan klaarkom sonder 'n God wat mense van hulle eie natuur vervreem.

Karl Marx (1818-1885) sien religie as opium vir die massas om hulle lyding draaglik te maak, God is irrelevant.

Charles Darwin se evolusieteorie van 1859 maak God om verstaanbare redes oorbodig.

Friedrich Nietzshe (1844-1900) verklaar God dood en bepleit 'n lewe wat hier en nou voluit gelewe word. Die Christelike God met sy 'n sieklike moraliteit het die mens vervreem van sy/haar menswees en seksuele passie. Elke mens moet dié moraliteit drasties te hersien.

Sigmund Freud (1856-1939) se God is 'n projeksie van die mens se behoefte uit die onbewuste vir onder meer 'n vaderfiguur en 'n ewige lewe.

God in die twintigste eeu.

In die twintigste eeu is die idee van God wat vir eeue lank in die Christelike Weste bestaan het, uitgedien. Verder het godsdiens eenvoudig nie meer in die wetenskaplike wêreld van die tyd gepas nie.

Maar dit was ook die twee vernietigende wêreldoorloë wat bygedra het tot die sekulêre kultuur van Europa. In die 20ste eeu het God (veral vir die Jode) in die rook van Auschwitz se gaskamers opgegaan. Die volgende foto is welbekend.

Eksistensialistiese filosowe soos Heidegger (1889-1976), Sartre (1905-1980) en Camus (1913-1960) bespreek die dilemma van die twintigste eeuse mens wat oortuig is van God se dood, maar 'n wanhopige bestaan voer sonder transendente betekenis, en tog 'n diep behoefte daaraan het. Die nuwe mentaliteit is een van absurditeit, vervreemding en 'n gevoel van verlies, verlies aan geloof in 'n bo-natuurlike teenwoordigheid terwyl die toekoms onseker is en die dood vir elkeen wag.

Camus, wat bekend gestaan het as die "heilige sonder 'n God", Hy rig 'n uitdaging aan die mens om God te verwerp en deernis en empatie op die mensdom uit te stort, want passievolle ateïsme kan meer religieus wees as 'n "moeë", "lam", teïsme.

<!--pagebreak-->

Teoloë van die 20ste eeu het ook oor God besin om antwoorde te vind vir die lyding van die tyd. Volgens die Prosesteologie, waarvoor die Britse filosoof, Whitehead (1861-1947) onthou word, is God in die wêreld en deel van die wêreld se prosesse. Hy is steeds en voortdurend besig om in en om ons te skep. "God is the great companion, the fellow-sufferer, who understands". Hy tel die stukke na ons lyding op. Verstaanbaar, het hierdie teologie baie beteken vir 'n oorlog-geteisterde Europa en is dit steeds 'n antwoord op die mensdom se waarom-vrae.

Maar in die vorige eeu, in ons almal se leeftyd, het 'n gevaarlike soort fundamentalisme in al drie God-religieë kop uitgesteek. Dis 'n hoogs politiese spiritualiteit met 'n moralistiese en onverdraagsame uitgangspunt wat God gebruik om andersdenkendes se bestaanreg te ontken. In die Christelike vorm daarvan kom min tereg van medelye en deernis. Dit ken ons uit die Suid-Afrikaanse politieke verlede. In Amerika skaar die Christelike fundamentaliste hulle dan ook by die regse politieke partye. Islamitiese fundamentalisme het regerings laat tuimel soos hulle in 2001 die Twee Torings van Manhattan laat tuimel het. Joodse fundamentaliste verdryf die Arabiere met geweld uit hulle toegewysde gebiede in Israel om hulle godsdienstige obsessie vir 'n Joodse staat te verwesenlik. Dit lyk asof die fundamentalistiese god van die Jode, Christene en Moslems 'n ongelukkige oorsprong gehad het in die vroeë stammegod van Israel wat partydig was vir sy eie volk tot die uitwissing van ander.

Met die twintigste-eeuse Europese godsbeskouing word die verhaal van God afgesluit.

Besinning oor 'n toekoms vir God

Wat kan ons leer uit die herhalende temas in die verhaal van God as ons wil hê dat die idee van 'n godheid moet voortleef?

Die fundamentalistiese godsbeeld is onaanvaarbaar en nie goeie teologie nie. Dit skiet ver te kort van die monoteïstiese ideaal van medemenslikheid in plaas van offerande en genade in plaas van skynheilige geregtigheid. Toegewyde Christene van vandag veroordeel ander, hetsy van geloof, ras of seksuele oriëntasie in die naam van die bybelse God.

Die verhewe Opperwese van die agtiende-eeuse deïste is so ver verwyder en onbetrokke by mense se daaglikse bestaan dat dit 'n irrelevante god is. Om, soos Newton, God se bestaan wetenskaplik te "bewys", word nie meer aanvaar nie want geloofstaal is van 'n ander orde as die natuurwetenskappe. Dit het die wetenskaplikes ons ook geleer. Op 'n vraag oor watter implikasies sy relatiwiteitsleer vir die teologie inhou, was Einstein se antwoord: "None. Relativity is a purely scientific matter and has nothing to do with religion". Wetenskaplike teorieë en modelle is nie feite of absolute waarheid nie, maar voorlopige, menslike konstrukte. Die doel van die wetenskap is om kwantitatiewe resultate te lewer, terwyl geloofsuitdrukkings, verhale, poësie en musiek die kwalitatiewe sy van die lewe in die prentjie bring. Dit gee uitdrukking aan die ervarings van nietige mense in hulle strewe om sin en orde te skep in 'n chaotiese wêreld. Ons het albei nodig.

Die idee van 'n persoonlike, mensgod is ook problematies. Hierdie god is 'n objek buite onsself wat soos 'n pakdier gelaai word om ons eie voorkeure en vooroordele met ons saam te dra. Soos 'n refrein het ons gehoor dat onnoembare dade gepleeg word in die naam van 'n god wat optree soos 'n groter weergawe van onsself. Selfs natuurrampe en siektes word aan sy wil toegeskryf. Of soos die straffende, veroordelende God van die Hervormers, belaai hy "sondige" mense met ondraaglike skuldgevoelens. Feministe vind dit moeilik om te identifiseer met die manlike geslag van die persoonlike God omdat dit deur die eeue die ondergeskikte posisie van vroue instand gehou het. Hulle sê: "If God is male, then the male is God".

Die godheid van die mistiek is 'n alternatief. Hy of sy of dit is nie 'n objektiewe feit wat wetenskaplik bewys kan word of menslike eienskappe het nie, maar 'n subjektiewe ervaring wat deur die verbeelding ervaar word. Dit simboliseer die onuitspreeklike misterie van die lewe. Maar met ons Westerse verstandsmentaliteit is dit moeilik om te begryp. En dit neem tyd en opleiding om deur meditasie 'n gewaarwording daarvoor te ontwikkel. Ons leef nou eenmaal in 'n kitskultuur wat God in klaar-verpakte definisies wil hê. Ons kan ten minste van die mistici leer om nie kritiekloos die dogmatiese verpakkings as die waarheid oor die werklikheid wat ons "God" noem, te aanvaar nie.

Maar - miskien is God nie dood nie. Miskien soek ons God op die verkeerde plekke. Miskien is God of goddelikheid, lewenssin of misterie – die benaming is onbelangrik – daar te vind waar ons die tragedie en ekstase van die lewe ten diepste ervaar: in die goedheid en nood van die naaste; in die skoonheid en felheid van die natuur; in aangrypende musiek en woorde, of in die intieme eenword met iemand wat ons liefhet. Miskien is God die lewe – onvolledig en immer veranderend maar onteenseglik daar. Miskien moet ons die God van die lewe ons eie maak en ons eie God van die lewe maak.