Nuwe Hervorming Netwerk

Pieter Craffert
2005-07-03

Meer as 20jr gelede begin Jimmy Loader 'n koerantartikel in Beeld met die volgende woorde:

Die een ding wat duiwelaanbidders en duiweluitdrywers in gemeen het, is dat albei groepe aan die duiwel glo. Die antwoord wat ons aan albei groepe moet gee, is dat daar nie so 'n ding soos die duiwel is nie.

Ek vermoed dit is meer as net duiwelaanbidders en duiweluitdrywers wat dink dat daar so 'n wese soos die duiwel is.

Laat ek reg aan die begin sê, ek stem met Jimmy Loader saam: daar is nie so 'n wese soos die duiwel nie. Maar ek sê dit oor totaal ander redes as hy. Sy argument is dat dit wat die Bybel sê oor sonde, oor 'n suigkrag, ewe goed gesê kan word sonder die idee van 'n duiwel. Die suigkrag is met verskillende woorde in die Bybel beskryf, soos Satan of teenstaander, versoeker of aanhitser, of duiwel (die diaboliese). Hierdie is mites wat ewe goed verwoord kan word sonder om van 'n bonatuurlik wese te praat.

Ek dink ons moet heeltemal anders oor die probleem dink. Ek wil vier redes noem waarom ek dink dat ons nie meer vandag van die duiwel as 'n soort lewende wese kan praat nie.

1 Die duiwel was inderdaad 'n werklikheid ('n werklike wese) vir Nuwe-Testamentiese mense, maar hoef nie daarom vir ons werklik te wees nie

Ons aanvaar maklik dat ons eie allerdaagse werklikheid is hoe die realiteit inderdaad is, maar die eenvoudige waarheid is dat mense eintlik in verskillende wêrelde of universums leef. Ons dink dit wat vir ons normaal en werklik is, is objektief en sigbaar vir alle mense. As iemand die werklikheid nie so sien nie, het hy dalk nie al sy varkies nie. Hoewel ons almal in 'n konkrete natuurlike wêreld leef, leef ons grootliks in 'n kultureel gekonstrueerde wêreld.

As ek jou sou nooi vir middagete met perdevleis of baba hondjies op die spyskaart sal die meeste se reaksie sekerlik wees, sies! Die Franse en Chinese sal waarskynlik dadelik kom. Mense eet, maar wat kultureel aanvaarbaar is, verskil hemelsbreed. Mense trou en het kinders, maar wat in elke kultuur met 'n kind bedoel word, verskil radikaal. Vir ons word dit deur DNA bepaal, vir ander kulture is 'n kind werklik as hy of sy erken word as kind deur die pa. Party mense leef in kulture waar interaksie met die lewende dooies 'n allerdaagse werklikheid is. Ek sou julle kon verveel met die feit dat indien Sjinese mense siek word van 'n siekte (byvoorbeeld longsiekte of spysvertering verwante siektes, of wat ookal) wat verband hou met die jaar waarin hulle gebore is, sterf hulle 3-5 jaar vroeër as Sjinese (of enige ander mense) met dieselfde siekte, maar wat in ander jare gebore is.

Alle mense is elke dag in interaksies met wat werklik en reëel vir hulle is op grond van wat hulle kulturele sisteem aanvaar. Ons leef almal in werklikhede wat nie objektief en nie noodwendig sigbaar, tasbaar of hoorbaar is nie, maar wat werklik is. Behalwe ons materiële wêreld leef ons almal in kultureel gekonstrueerde werklikhede.

Kom ons kyk na drie fasette van die bybelse leefwêreld wat vir hulle, maar nie noodwendig meer vir ons nie, werklik was.

1.1 Drie verdieping wêreldbeeld

Daar was 'n bo-middel en onder. Hulle voorstelling was die produk van wat hulle kon gesien het; dit was ook so met ons voorouers wat voor die 2e wêreldoorlog ook nie geweet het dat daar meer as een sterrestelsel is nie. Hierdie voorstelling het 'n hele konteks geskep waarbinne hulle goed soos demone, engele ens kon plaas; hierdie wêreld was dig bevolk met demone en engele oftewel, onvriendelike en vriendelike nie-menslike wesens wat mense se lewenslot bepaal het.

Hoekom sal ons vandag hierdie voorstelling van die kosmos nie meer aanvaar as objektief nie, maar nie die van die engele, demone of die duiwel nie?

1.2 Waar kom babas vandaan?

Julle sal vir my sê, selfs kinders weet dit vandag: elke baba bestaan uit 50% genetiese materiaal wat van die twee ouers ontvang. Tot voor die ontdekking van die mikroskoop in die 18e eeu, was die dominante teorie in die westerse wêreld dat mans saadbabas in vroue se baarmoeders plant waar hulle groei. Vir die eerste keer is toe besef dat vroue eierselle het. Dus, babas was gesien as is die afstammelinge van hulle vaders. Ons voorouers was verkeerd oor waar babas vandaan kom, maar dit het hulle nie gekeer om definitiewe houdings daaroor te ontwikkel nie. Onder andere om die rede is vroue gesien as ondergeskik aan mans beskou; manlike nasate is veel belangriker as vroulikes; die eersgeborene is belangriker as die ander kinders. Daar het dus 'n hele werklikheid gestalte gekry op grond van 'n verkeerde idee oor waar babas vandaan kom.

Terloops, in die bybelse verhale het hierdie siening verreikende implikasies vir vroue en dogters gehad. Ons lees so maklik “en hy het haar geneem en haar beken...”, of “hy het sy dogter gegee vir so en so en hy het haar beken”. Talle van die verhale sou in vandag se terme as verkragting gelees kan word. Maar dit is nie waarop ek wil fokus nie. Was hulle siening van die werklikheid objektief? Nee, maar dit was werklik of dit het 'n werklikheid gekonstitueer? Ja!

1.3 Duiwelbesetenheid

Daar kan min twyfel wees dat veral die Nuwe-Testamentiese mense vas oortuig was dat iemand deur 'n duiwel of demoon besete kon raak en dat so 'n wese deur 'n eksorsime uitgedryf, bestraf of beheer kon word nie.

Hierdie voorbeeld is anders as die vorige twee, want besetenheid is 'n algemene menslike potensiaal. Maw enige een van ons kan in die regte omstandighede of met behulp van van sekere middele, alternatiewe bewussynservaringe, waarvan besetenheid een is, ondervind. Die voorwaarde vir besetenheid is slegs 'n mens soos ek en jy wat blootgestel is aan 'n situasie waar die ervaring van besetenheid kan voorkom. Dit kan met enige een van ons gebeur omdat ons so gehardwire is.

Die voorwaarde vir duiwel besetenheid is 'n mens soos ek en jy wat blootgestel is aan 'n situasie waar die ervaring van besetenheid kan voorkom EN 'n konteks of kultuur wat beide die duiwel of demoon figuur (werklik of fiktief) en die verklaring van die verskynsel verskaf. Maw, 'n duiwel of demoon of watter gees ook al kan iemand net beset indien daardie entiteit reeds deel van die kulturele milieu is en die subjektiewe ervaring van besete wees, sodanig geïnterpreteer word.

Besetenheid is soos drome, visioene (byvoorbeeld visioene van Maria) en ervaringe van buite liggaamlike reise, deel van die kategorie van alternatiewe bewussynservaringe. Vir baie kulture verskaf dit 'n vorm van inligting en kennis oor die werklikheid. Een eienskap van besetenheid is dat mense in 'n spesifieke kultuur altyd deur wesens of entiteite besete raak wat bekend is aan daardie kultuur: hetsy demone of natuurgeeste of voorouergeeste.

Die ervaring van besetenheid deur 'n demoon of gees of watter entiteit ook al is geen objektiewe bewys dat die wesens bestaan nie. Hierdie wesens is kulturele inhoud wat verskillende kulture aan die verskynsel van besetenheid gee.

1.4 Ter opsomming

Al drie bogenoemde was vir bybelse mense werklik, want dit het hulle dag tot dag lewe grondliggend bepaal. Was dit objektief soos hulle gedink het? Ek dink nie so nie. Ons almal leef in wêrelde wat werklik is sonder dat ons kan beweer dat dit objektief daar is vir almal om te sien. Binne hulle wêreldbeeld en kulturele verwoording daarvan, was die duiwel op 'n sekere tyd sekerlik voorgestel as 'n persoon. Maar dieselfde geld die ander drie voorbeelde wat genoem is: dit was vir hulle werklik sonder dat ons hoef te aanvaar dat dit objektief is hoe dinge is of was.

2 Die uitbeelding van die duiwel is 'n kulturele uitbeelding wat ons nie meer hoef te deel of kan deel nie

Daar is drie interne argumente wat hierdie standpunt steun.

Eerstens, die talle name en beskrywings bevestig dat die duiwel geen objektiewe figuur was wat beskryf en omskryf is nie, maar eerder 'n aanduiding is van hulle worstelling om iets uit te druk van hul ervaring van die boosheid. Die Hebreeuse literatuur wat Qumran en pseudepigrafiese literatuur insluit, gebruik 'n verskeidenheid eiename en terme: Belial, Beliar, Duiwel, Satan, Semihaza, Mastema, Prins van duisternis om 'n paar te noem. Hierbenewens word omskrywings gebruik soos aanklaer, teenstaander of versoeker. Behalwe voorstellings as 'n wese word die duiwel ook voorgestel as 'n dier of as 'n gees.

Tweedens, die duiwel het 'n geskiedenis. Die Ou Testament self bevat baie min gegewens oor die duiwel. Op sy beste kan mens drie verwysings identifiseer. Daarteenoor bevat die buite bybelse tekste talle verwysings en beskrywings hiervan. Die interessante is dat dit meestal of dikwels dokumente van gemarginaliseerde groepe is waar die idee van 'n duiwel sterk figureer. Maw die idee van die duiwel het 'n geskiedenis dat dit 'n meganisme is om die groep teenoor die hoofstoom te regverdig. Daar is duidelike tekens dat die ontwikkeling van die idee verband hou met groepkonflik en dat die duiwel deel is van die strategieë hoe om met die ander, die opponente of die buitestaanders te handel. Die geskiedenis van die duiwel begrip kan baie goed met die strategieë hoe om met teenstaanders te handel, in verband gebring word, soos Elaine Pagels aangetoon het.

Derdens, spekulasies oor waar die duiwel vandaan kom in Israelitiese tekste bevestig dat dit deel was van inhouse fighting of pogings om die ander op hul plek te sit. Ten minste drie teorieë is bekend:

• die duiwel en duiwels is die gevolg van die gebeure wat in Gen 6 beskryf word waar engele met vroue gemeenskap het (byvoorbeeld 1 Henog)
• 'n ander groep stories baseer dit op Jes 14:12-14 waar sprake is van 'n hooggeplaasde engel wat nie ondergeskik wou wees nie en as gevolg van opstand uit die hemel gewerp is. Dit is die tradisie wat in 2 Petr 2:4 opgeneem word.
• 'n derde groep stories blameer dit op onderlinge wedywering tussen verwante engele of hemelwesens. Maw, tipiese sibling rivalry of stryd onder erfgename.

Wat elkeen van hierdie drie aspekte beklemtoon, is dat hulle in hulle terme en tyd en aan die hand van hulle wêreldbeeld oor iets gepraat het wat hulle gepersonifieer het. Die bose was 'n wese wat in hulle wêreldbeeld ingepas het.

3 Ons moet 'n keuse maak teen selektiewe fundamentalisme en die gepaardgaande skrifgebruik

Die derde rede waarom ek nie die werklikheid van die duiwel as 'n wese vir vandag meer nuttig vind nie, is omdat daardie konstruksie gebou word op 'n fundamentalisties lees van die tekste. Of eerder 'n selektiewe fundamentalisme. Waarom sal mens hierdie uitbeelding as letterlik en objektief neem, maar nie dieselfde met die ander voorbeelde en vele ander voorbeelde nie?

Ek dink die kerk sit in 'n ernstige probleem van hoe om op 'n verantwoordelike manier met die bybelse tekste om te gaan. In wese is fundamentalisme 'n aandrang op die letterlike en historiese feitlikheid van die Bybel, maar dit word al meer en meer selektief toegepas. Dit geld nie meer van A, B en C nie. Fundamentalisme is soos rassisme, dit kan nie aangepas en hervorm word nie, dit kan slegs afgeskaf word. Ek dink die grootste uitdaging is om weg te kom om nog sulke enklawes soos die duiwel te probeer uitsonder en aan mense voor te hou as ononderhandelbaar, letterlik, werklikheid. Ons moet besef dat hierdie tekste in 'n ander kulturele werklikheid en wêreld as ons s'n ontstaan het en dat 'n verantwoordelike lees vandag nie meer fundamentalisme insluit nie.

Hierdie soort bybelgebruik kan slegs gehandhaaf word in 'n hiërargies gestruktureerde wêreld. Anders gestel, waar die dominee nog met gesag vir mense kan sê hoe dinge is en as hulle dit nie aanvaar nie, is hulle teen God gekant. Ek dink die tyd van daardie soort teologie is vir altyd verby. Die geslag wat in 'n multikulturele en multi-godsdientige wêreld grootword en wat in die inligtingseeu leef gaan nie meer val vir sulke uniekheidsaansprake nie. Die uitdaging is om met goeie argumente en inligting vir mense te help om die bybelse tekste te verstaan sodat ons almal saam dialogies daarmee kan omgaan. Persoonlik dink ek die enigste interpretasiemodel wat 'n kans staan op oorlewing, is een wat die bybelse tekste ernstig opneem as die verwoording van mense in 'n spesifieke kultuur en hulle beskou as gespreksgenote in ons soeke na teologiese sin. Die bybel is nie 'n handboek oor hoe die wêreld werk nie, nie oor die skepping nie, nie oor waar babas vandaan kom nie, en ook nie oor die bestaan van bonatuurlike wesens soos die duiwel nie.

4 Duiwel-spraak is nie die enigste of beste manier om oor die kwaad, die bose of onreg te praat nie

Daar is 'n vierde rede waarom ons, myns insiens, nie meer oor boosheid, kwaad en onreg as 'n wese of figuur buite ons behoort te praat nie. Dit is omdat daardie manier van praat en kyk na die probleem net te veel moontlikhede bied om menslike verantwoordelikheid te ontduik. “Dit was nie ek, nie maar die duiwel”, het Hansie gesê. Daardie soort taalgebruik verhinder ons om menlike verantwoordelikheid konsekwent raak te sien.

Dink aan die regering se program vir morele herbewapening. Die blote taal wat gebruik word van herbewapening veronderstel 'n soort vyand buite jou. Jy moet jou herbewapen want die vyand buite jou is, by wyse van spreke, van beter koëlvaste baadjies voorsien. Solank ons dink die bose of die kwaad lê buite onsself, kan ons vergeet om 'n morele of etiese verskil te maak. En duiwel-spraak is grootliks verantwoordelik dat ons nie van daardie denkwyse kan wegkom nie.

5 Hoe praat ons vandag verantwoordelik oor die kwaad, die bose en onreg?

Beteken dit nou as mens sê daar is nie meer so 'n figuur soos die duiwel nie, en so 'n figuur is nie meer 'n goeie opsie vir ons dag nie, dat jy niks oor kwaad en boosheid kan sê nie. Allesbehalwe. Loader was reg dat die kwaad en die bose is werklikhede — ook en veral in ons dag. Bybelse mense het dit veral uitgedruk deur middel van beelde van personifieering. Vir hulle was dit 'n wese of 'n figuur. Dit het miskien in hulle wêreldbeeld gepas en gewerk.

Ek dink ons wêreld het reeds ver gevorder om kwaad en boosheid te personaliseer, maw om te besef dat kwaad en boosheid in ons almal sit. Dit is deel van ons make-up en daarvoor het jy nie 'n duiwel figuur of demone nodig nie. Dalk kan ons vandag na kwaad en boosheid aan die hand van 3 konsentriese sirkels kyk.

Die eerste is reeds genoem, kwaad en boosheid is persoonlik en individueel. 'n Voorbeeld is mishandeling, verkragting of vermoring van 'n slaaf, ondergeskikte, kind, ens. Persoonlike geregtigheid vra behoort jy jou slaaf te slaan, verkrag en brutaliseer. Persoonlike kwaad en boosheid kan maklik verskuil dat ons wêreld ook geken word deur sistemiese kwaad en boosheid. En ook daarvoor is mense verantwoordelik.

Daarom, die tweede sirkel is struktureel en sistemies, byvoorbeeld 'n samelewing gebou op slaverny of onreg of rassisme, of geslagtelike diskriminasie. Persoonlike goedheid maak nie op vir sistemiese boosheid nie. Geen hoeveelheid almoese kan vergoed vir die publieke onreg van 'n bose sisteem nie.

Sistemiese geregtigheid vra, behoort daar slawerny te wees, kan die onderdrukking of ondergeskiktheid van vroue hoegenaamd geregverdig word? Ons geslag het geworstel met rassisme en dit het niks met die duiwel te doen nie. Dit was 'n vorm van sistemiese onreg of boosheid wat mense geskep het. Die kerk worstel met die vraag van homoseksuele mense en daarin sien mens die onderskeid waar persoonlike aanvaarding probeer vergoed vir sistemiese diskriminasie. Dit is nog 'n voorbeeld van sistemiese onreg wat, onder andere, spruit uit 'n onbeholpe manier om met verskeidenheid en diversiteit te handel.

Die derde sirkel is ekologies en kosmies. Hier moet ons byvoorbeeld vra wat is die koste van sekere soort ontwikkeling en vooruitgang en wie trek voordeel daaruit. Wat is die ekologiese prys vir sekere tegnologieë? Ons en ons kinders gaan nog ernstig worstel met ekologiese en bio-etiese vrae. Beide dinge wat niks met die duiwel te doen het nie, maar met menslike vermoeëns en verantwoordelikheid.

Ek dink ons het 'n veel sterker teologie van verantwoordelikheid nodig wat beide persoonlike, sistemiese en ekologiese kwaad en boosheid hanteer en strewe na 'n wêreld van geregtigheid en heelheid. Ek kan nie sien dat 'n duiweldiskoers van enige waarde kan wees om eties en moreel oor hierdie sake te praat nie.