Nuwe Hervorming Netwerk

Celia Geyer 10 September 2006
 

Die opsomming van Celia Geyer se voordrag neem die vorm aan van 'n skyfievertoning. Jy kan of skyfie vir skyfie daarna kyk (die vertoning begin onmiddelik), of die hele vertoning in Adobe PDF of Microsoft Powerpoint formaat aflaai.

• Adobe PDF (441 KB) Om PDF lêers te lees moet jy Adobe Acrobat Reader aflaai.
• Microsoft Powerpoint (169 KB)
• Lees ook 'n Gebed vir my dogters deur Annelie Ferreira, na aanleiding van Celia Geyer se aanbieding.

'N GEBED VIR MY DOGTER

Goeie en slegte redes om te glo

"Het jy al ooit gewonder hoe ons die dinge weet wat ons weet?" het een van die belangrikste evolusionêre wetenskaplikes, RICHARD DAWKINS van die Oxforduniversiteit, in 'n ope brief aan sy dogter, Juliet, gevra toe sy tien was. "Hoe weet ons, byvoorbeeld, dat die sterre, wat soos klein speldeprikkels in die hemel lyk, werklik groot balle vuur is soos die Son en baie ver daarby? En hoe weet ons dat die Aarde 'n kleiner bal is wat om een van daardie sterre, die Son, wentel?"

Liewe Juliet,

Die antwoord op hierdie vrae is "bewyse". Soms beteken bewyse inderdaad om te sien (of te hoor, voel, ruik . . . ) dat iets waar is. Ruimtevaarders het ver genoeg van die Aarde gereis om met hul eie oë te sien dat dit rond is. Soms het ons oë hulp nodig. Die "aandster" lyk soos 'n blink flikkering in die hemel, maar met 'n teleskoop kan jy sien dis 'n pragtige bal -- die planeet wat ons Venus noem. Iets wat jy leer deur direkte sien (of hoor of voel . . . ) word waarneming genoem.

Dikwels is bewyse nie net waarneming op sigself nie, maar waarneming lê altyd daaragter. As daar 'n moord is, het niemand (behalwe die moordenaar en die slagoffer!) dit werklik waargeneem nie. Maar speurders kan baie ander waarnemings saam inspan wat almal mag wys na 'n spesifieke verdagte. As 'n persoon se vingerafdrukke ooreenkom met dié wat op 'n dolk gevind is, is dit bewys dat hy daaraan geraak het. Dit bewys nie dat hy die moord gepleeg het nie, maar dit kan help as dit met 'n klomp ander bewyse saamgevoeg word. Soms kan 'n speurder aan 'n hele aantal waarnemings dink en skielik besef dat dit alles in plek val as so-en-so die moord gepleeg het.

Wetenskaplikes -- die spesialiste wat ontdek wat waar is oor die wêreld en die heelal -werk dikwels soos speurders. Hulle waag 'n raaiskoot (genoem 'n hipotese) oor wat moontlik waar mag wees. Hulle sê dan vir hulself: As dit werklik waar sou wees, behoort ons so-en-so waar te neem. Dit word 'n voorspelling genoem.

Byvoorbeeld: as die Aarde werklik rond is, kan ons voorspel dat 'n reisiger wat aanhou in dieselfde rigting reis, uiteindelik op dieselfde plek sal uitkom as waar hy begin het. As 'n dokter sê jy het masels, kyk hy nie net een keer na jou en sien masels nie. Sy eerste kyk gee hom 'n hipotese dat jy moontlik masels het. Dan sê hy aan homself: as sy werklik masels het, behoort ek te sien . . . Dan bekyk hy sy lys voorspellings en toets dit met sy oë (het jy 'n uitslag?), sy hande (is jou voorkop warm?), en sy ore (haal jy aamborstig asem soos met masels kan gebeur?). Slegs dan doen hy sy bevinding en sê: "My diagnose is dat die kind masels het." Soms moet dokters ander toetse soos bloedtoetse of Xstrale ook aanwend om hul oë, ore en hande te help om waarnemings te doen.

Die wyse waarop wetenskaplikes bewyse gebruik om dinge oor die wêreld te wete te kom, is baie slimmer en ingewikkelder as wat ek in 'n kort brief kan sê. Maar nou wil ek aanstap van bewyse, wat goeie redes is om iets te glo, en jou waarsku teen drie slegte redes om enigiets te glo. Die slegte redes word "tradisie", "outoriteit" (gesag) en "openbaring" genoem.

Eers tradisie. 'n Paar maande gelede het ek op televisie 'n bespreking gehad met ongeveer 50 kinders. Hulle is genooi omdat hulle grootgemaak is in 'n klomp verskillende godsdienste. Sommige is as Christene opgevoed, ander as Jode, Moslems, Hindoes of Sikhs.

Die man met die mikrofoon het van kind tot kind geloop en hulle gevra waarin hulle glo. Wat hulle gesê het, wys presies wat ek met "tradisie" bedoel. Hul geloof het geen verband met bewyse gehad nie. Hulle het net die geloofsbeginsels van hul ouers en grootouers opgenoem, wat, op hul beurt, ook nie op bewyse gegrond is nie. Hulle het goed gesê soos: "Ons Hindoes glo so en so". "Ons Moslems glo dit en dat." "Ons Christene glo iets anders."

Natuurlik, omdat hulle almal in verskillende dinge geglo het, kon hulle nie almal reg wees nie. Die man met die mikrofoon het gelyk asof hy dink dit is heel aanvaarbaar, en hy het nie eens probeer om hulle sover te kry om oor hul verskille met mekaar te debatteer nie. Maar dis nie die punt wat ek probeer stel nie. Ek wil net vra waar hul geloof vandaan kom. Dit het van tradisie gekom. Tradisie beteken geloof wat van grootouer na ouer na kind oorgedra word, en so aan. Of van boeke wat oor die eeue oorgedra is. Tradisionele geloofsoortuigings ontstaan dikwels uit feitlik niks; miskien maak iemand dit oorspronklik op, soos die stories oor Thor en Zeus. Maar nadat hulle oor 'n tydperk van eeue oorgedra is, maak die blote feit dat hulle so oud is, asof hulle iets spesiaals is. Mense glo dinge bloot omdat mense dieselfde goed eeue lank geglo het. Dit is tradisie.

Die probleem met tradisie is dat, maak nie saak hoe lank gelede die storie uitgedink is nie, dit presies so waar of onwaar is soos wat die oorspronklike storie was. As jy 'n storie opmaak wat nie waar is nie, word dit nie waar net omdat dit oor 'n aantal eeue oorgedra is nie!

Die meeste mense in Engeland is in die Anglikaanse Kerk gedoop, maar dit is net een van baie vertakkinge van die Christelike godsdiens. Daar is ander takke soos die Russies-Ortodokse, die Rooms-Katolieke en die Metodistekerk. Hulle glo almal verskillende dinge. Die Joodse godsdiens en die Moslemgodsdiens verskil nog verder; en daar is verskillende soorte Jode en Moslems. Mense wat selfs net effens verskillende goed glo, maak dikwels oorlog oor hul verskille.

Dus moet jy dink dat hulle nogal goeie redes het -- bewyse -- om te glo waarin hulle glo. Maar eintlik moet hul verskillende geloofsoortuigings aan verskillende tradisies toegeskryf word.

Kom ons praat oor een spesifieke tradisie. Rooms-Katolieke glo dat Maria, die moeder van Jesus, so spesiaal was dat sy nie gesterf het nie, maar reguit hemel toe is. Ander Christelike tradisies stem nie saam nie, en sê Maria het gesterf soos al die ander. Dié ander godsdienste praat nie baie oor haar nie en, anders as Rooms-Katolieke, noem hulle haar nie die "Koningin van die Hemel" nie. Die tradisie dat Maria se liggaam in die hemel opgeneem is, is nie baie oud nie. Die Bybel sê niks oor hoe en wanneer sy dood is nie; feit is, die arme vrou word skaars in die Bybel genoem. Die geloof dat haar liggaam in die hemel opgeneem is, is eers uitgedink ongeveer ses eeue ná die tyd van Jesus. Eers is dit net opgemaak, op dieselfde wyse wat enige storie soos Sneeuwitjie uitgedink word. Maar met verloop van eeue het dit ontwikkel in 'n tradisie en het mense dit ernstig begin opneem bloot omdat die storie oor soveel generasies oorgedra is. Hoe ouer die tradisie geword het, hoe meer het mense dit ernstig opgeneem. Dit is uiteindelik as 'n amptelike Rooms-Katolieke geloofstuk eers betreklik onlangs, in 1950, aanvaar. Maar die storie was niks minder waar in 1950 as wat dit was toe dit die eerste keer uitgedink is 600 jaar ná Maria se dood nie.

Ek sal terugkom na tradisie aan die einde van my brief en op 'n ander manier daarna kyk. Maar ek moet eers die ander twee slegte redes om in enigiets te glo, hanteer: outoriteit en openbaring.

Outoriteit (gesag), as 'n rede om iets te glo, beteken om dit te glo omdat jy vertel word om dit te glo deur iemand wat belangrik is. In die Rooms-Katolieke kerk is die pous die belangrikste persoon, en mense glo hy moet reg wees net omdat hy die pous is. In een vertakking van die Moslem-godsdiens is die belangrike mense ou mans met baarde wat ajatollahs genoem word. Heelwat jong Moslems is bereid om moord te pleeg, bloot omdat die ajatollahs in 'n land ver van hul eie hulle vertel om dit te doen. (Die fatwah, of heilige oorlog, teen Salman Rushdie was prominent in die nuus toe dié brief geskryf is).

Wanneer ek sê dat dit eers in 1950 was wat Rooms-Katolieke finaal vertel is hulle moet glo dat Maria se liggaam na die hemel opgevaar het, bedoel ek dat in 1950 die pous aan hulle vertel het om dit te glo. Dit was dit. Die pous het gesê dit is waar, dus moes dit waar wees! Miskien was sommige van die dinge wat daardie pous in sy lewe gesê het waar en sommige nie waar nie. Daar is geen goeie rede hoekom, net omdat hy die pous was, jy elke ding moet glo wat hy gesê het nie, net so min as wat jy elke ding glo wat baie ander mense vertel. Die huidige pous het sy volgelinge beveel om nie die aantal babas wat hulle kry te beperk nie. As mense sy outoriteit so slaafs navolg soos hy dit verwag, kan die gevolge verskriklike hongersnood, siektes en oorloë wees wat deur oorbevolking veroorsaak word.

Natuurlik, selfs in wetenskap, het ons dikwels nie die bewyse self gesien nie en moet ons iemand anders se woord glo. Ek het nie, met my eie oë, die bewyse gesien dat lig teen die snelheid van 300 000 km/s beweeg nie. Instede glo ek boeke wat my die snelheid van lig meedeel. Dit lyk soos "outoriteit". Maar eintlik is dit baie beter as outoriteit omdat die mense wat die boeke skryf die bewyse gesien het en is elkeen vry om versigtig die bewyse te bestudeer wanneer hulle ook al wil. Dit is baie gerusstellend. Maar selfs nie die priesters maak daarop aanspraak dat daar enige bewyse is dat Maria se liggaam na die hemel weggezoem het nie.

Die derde soort swak rede om enigiets te glo , word "openbaring" genoem. As jy die pous in 1950 gevra het hoe hy geweet het Maria se liggaam het na die hemel verdwyn, sou hy waarskynlik gesê het dit is aan hom "geopenbaar". Hy het hom in sy kamer toegesluit en om leiding gebid. Hy het gedink en gedink, in sy afgesonderdheid, en hy het meer en meer seker van homself in sy binneste geraak. Wanneer godsdienstige mense net 'n gevoel in hulself beleef dat iets waar moet wees, selfs as daar geen bewyse is dat dit waar is nie, noem hulle hul gevoel "openbaring". Dit is nie net pouse wat daarop aanspraak maak dat hulle openbaringe beleef nie. Baie godsdienstige mense doen dit. Dit is een van hul hoofredes waarom hulle die dinge glo wat hulle glo. Maar is dit 'n goeie rede?

Sê nou ek sê vir jou jou hond is dood. Jy sal baie ontsteld wees, en waarskynlik sê: "Is jy seker? Hoe weet jy? Hoe het dit gebeur?" Sê nou ek antwoord: "Ek weet eintlik nie dat Pepe dood is nie. Ek het geen bewyse nie. Ek het net hierdie snaakse gevoel diep binne myself dat hy dood is." Jy sal nogal kwaad vir my wees omdat ek jou laat skrik het, omdat jy sal weet dat 'n "gevoel" in jou binneste alleen nie genoeg rede is om te glo dat 'n windhond dood is nie. Jy het bewyse nodig. Ons het almal van tyd tot tyd gevoelens in ons binneste wat soms reg bewys word en soms verkeerd. In elk geval het verskillende mense teenoorgestelde gevoelens, wat dit moeilik maak om te besluit wie se gevoel reg is. Die enigste manier om seker te wees dat 'n hond dood is, is om hom dood te sien, of te hoor dat sy hart gaan staan het; of deur iemand wat werklike bewyse gesien of gehoor het dat hy dood is.

Mense sê soms jy moet glo in jou gevoelens diep binne jou, anders sal jy nooit vertroue besit in dinge soos "My vrou het my lief" nie. Maar dis 'n swak argument. Daar kan baie bewyse wees dat iemand jou liefhet. Die hele dag wanneer jy in die geselskap verkeer van iemand wat jou liefhet, sien en hoor jy 'n klomp klein deeltjies van bewyse daarvan, en saam bevestig hulle daardie liefde. Dit is nie suiwer net 'n gevoel in jou binneste nie, soos die gevoel wat priesters openbaring noem nie. Buite is daar dinge wat die binneste gevoel ondersteun: 'n blik in die oë, 'n teer stem, klein gunsies en sorgsaamheid; dit is alles werklike bewyse.

Soms het mense 'n sterk gevoel in hul binneste dat iemand hulle liefhet maar wat nie op bewyse rus nie, en dan is die kanse goed dat hulle heeltemal verkeerd kan wees. Daar is mense met 'n sterk gevoel in hul binneste dat 'n beroemde rolprentster hulle liefhet, terwyl die waarheid is dat die ster hulle nie eens ontmoet het nie. Mense soos dié is sielsiek. 'n Gevoel in die binneste moet ondersteun word deur bewyse, anders kan jy hulle eenvoudig nie vertrou nie.

Gevoelens in jou binneste is waardevol in die wetenskap ook, maar net om aan jou idees te gee wat jy later toets deur bewyse daarvoor te soek. 'n Wetenskaplike kan 'n "voorgevoel" oor 'n idee hê wat net reg "voel". Dit is egter nie voldoende rede om iets te glo nie. Maar dit kan 'n goeie rede wees om tyd te bestee om 'n spesifieke eksperiment te doen, of om op 'n besondere wyse na bewyse te soek. Wetenskaplikes gebruik deurlopend gevoelens in hul binneste om idees te ontwikkel. Maar die idees is niks werd voordat hulle nie deur bewyse ondersteun word nie.

Ek het belowe ek sal terugkom na tradisie deur op 'n ander manier daarna te kyk. Ek wil probeer verduidelik waarom tradisie so belangrik vir ons is. Alle diere is gebou om te oorleef in die normale plek waar hul spesie leef. Leeus is gebou om goed te kan oorleef op die vlaktes van Afrika. Varswaterkreef is gebou om goed te oorleef in vars water, terwyl kreef gebou is om goed te oorleef in die soutsee. Mense is ook diere, en ons is gebou om goed te oorleef in 'n wêreld vol . . . ander mense. Die meeste van ons jag nie vir ons eie kos soos leeus of kreef nie, ons koop dit van ander mense wat dit weer van ander mense gekoop het. Ons "swem" deur 'n "see van mense". Nes 'n vis kiewe nodig het om in die water te oorleef, het mense 'n brein nodig wat hulle in staat stel om met ander mense saam te leef. Nes die see vol soutwater is, is die see van mense vol moeilike dinge om te leer. Soos taal.

Jy praat Engels, maar jou vriendin Ann Kathrin praat Duits. Julle elkeen praat die taal wat jou in staat stel om "rond te swem" in jou eie afsonderlike "see van mense". Taal word deur tradisie oorgedra. Daar is geen ander manier nie. In Engeland is Pepe 'n dog . In Duitsland is hy ein Hund . Nie een van hierdie woorde is meer korrek of meer waar as die ander nie. Albei word bloot oorgedra. Ten einde goed te wees om "te swem in hul see van mense", moet kinders die taal van hul eie land leer, en baie ander dinge oor hul eie mense; en dit beteken dat hulle, soos kladpapier, 'n reuse-klomp tradisionele inligting moet absorbeer. (Onthou dat tradisionele inligting net dinge beteken wat van grootouers na ouers na kinders oorgedra word.) Die kind se brein is 'n liggelowige absorbeerder van tradisionele inligting. En 'n mens kan nie van 'n kind verwag om goeie en nuttige tradisionele inligting, soos die woorde van 'n taal, te onderskei van swak of lawwe tradisionele inligting, soos om in hekse en duiwels en maagde wat vir ewig lewe, te glo nie.

Dit is jammer, maar dit kan nie verhelp word nie, dat omdat kinders liggelowige absorbeerders van tradisionele inligting is, hulle gewoonlik alles glo wat volwassenes hulle vertel, of dit nou waar of vals is, reg of verkeerd. Baie van dit wat grootmense hulle vertel, is waar en gegrond op bewyse, of ten minste verstandig. Maar as iets daarvan vals is, laf of selfs boos, is daar niks wat kinders keer om dit ook te glo nie.

Maar wanneer kinders grootword, wat doen hulle? Wel, natuurlik vertel hulle dit aan die volgende generasie kinders. Dus, sodra iets sterk geglo word -- selfs al is dit heeltemal onwaar en daar geen rede was om dit in die eerste plek te glo nie -- kan die geloof daarin ewig aanhou.

Kan dït wees wat met godsdienste gebeur het? Die geloof dat Maria Maria ’n maagd was by Jesus se geboorte, die geloof dat Maria nooit gesterf het nie, geloof dat wyn in bloed verander -- nie een van hierdie geloofsuitinge word gestaaf deur enige goeie bewyse nie. Tog glo miljoene mense daarin. Miskien is dit omdat hulle vertel is om dit te glo toe hulle jonk genoeg was om enigiets te glo.

Miljoene ander mense glo in totaal ander dinge omdat hulle ander dinge vertel is toe hulle kinders was. Moslem-kinders word ander goed vertel as Christen-kinders, en albei groepe word groot met die onwrikbare geloof dat hulle reg is en die ander verkeerd. Selfs tussen Christene glo Rooms-Katolieke ander dinge as mense wat lede is van die Anglikaanse Kerk, of Episkopaliërs, Shakers of Kwakers, Mormone of Holy Rollers, en almal glo absoluut hulle is reg en die ander is verkeerd. Hulle glo verskillende dinge om presies dieselfde soort rede wat jóú Engels laat praat en Ann-Kathrin Duits. Albei tale is, in hul eie land, die regte taal om te praat. Maar dit kan nie waar wees dat verskillende godsdienste in hul eie lande reg is nie, omdat verskillende godsdienste aanspraak maak dat teenoorgestelde dinge waar is. Maria kan nie lewendig wees in die Katolieke Ierse Republiek, maar dood in die Protestantse Noord-Ierland nie.

Wat kan ons aan al hierdie dinge doen? Dit is nie maklik vir jou om enigiets te doen nie, omdat jy net tien is. Maar jy kan die volgende op die proef stel. Die volgende keer as iemand jou iets vertel wat belangrik klink, dink vir jouself: "Is dit die soort ding wat mense waarskynlik weet omdat bewyse daarvoor bestaan? Of is dit die soort ding wat mense net glo as gevolg van tradisie, outoriteit en openbaring?" En die volgende keer as iemand aan jou vertel iets is waar, waarom sê jy nie die volgende aan hulle nie: "Watter bewyse bestaan daarvoor?" En as hulle jou nie 'n goeie antwoord kan gee nie, hoop ek jy sal baie versigtig dink voordat jy 'n woord glo wat hulle sê.

Liefde,
Pappie